मारुती: कथा
मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
एका लोकप्रिय कथेमुळे मारुतीला शेंदूर लावतात: सीता श्रीरामांच्या दीर्घायुष्यासाठी शेंदूर लावते हे पाहून हनुमानाने सर्वांगाला शेंदूर फासला. हनुमानाला सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण म्हणणारे वाल्मीकी आणि तुलसीदास ही कथा सांगत नाहीत; भक्त तेलात कालवलेला शेंदूर पुन्हा पुन्हा लावतात म्हणून मूर्ती केशरी दिसतात.
थोडक्यात: मारुती
- इतर नावे
- हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
- कुटुंब
- अंजना आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र, तसेच वायुदेवाचे पुत्र (वाल्मीकी रामायण); शिवपुराण त्यांना शंकराचा अवतार म्हणते. बहुतेक परंपरांत आजन्म ब्रह्मचारी
- रूप
- लांब शेपूट आणि गदा असलेले वानर; ग्रंथांत सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण, मंदिरांत शेंदुरामुळे केशरी; श्रीरामांपुढे गुडघे टेकलेले, संजीवनीचा पर्वत उचललेले किंवा पंचमुखी रूपात
- उपासनेचे दिवस
- हनुमान जयंती, महाराष्ट्रात व उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमेला (दक्षिणेत इतर तिथी); मंगळवार आणि शनिवार; तेलासह शेंदूर, हनुमान चालीसा आणि सुंदरकांड
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- नाशिकजवळचे अंजनेरी, आणि हंपी व तिरुमला येथील अंजनाद्री, तिन्ही जन्मस्थान मानली जातात; हनुमानगढी, अयोध्या; संकटमोचन, वाराणसी; सालासर व मेहंदीपूर बालाजी; समर्थ रामदासांचे अकरा मारुती
ग्रंथांमध्ये हनुमानाचा रंग
वाल्मीकी रामायण हनुमानाला अग्नीचे आणि तांब्याचे रंग देते. समुद्र ओलांडून लंकेकडे जाताना हनुमानाचे पिंगट डोळे उगवत्या सूर्य-चंद्रांसारखे चमकतात, आणि तांबूस नाकामुळे त्याचे मुख संध्याकाळच्या सूर्यबिंबासारखे लाल दिसते (सुंदरकांड ५.१.५९–६०). त्याच्या तांबूस मागच्या भागामुळे तो, कवी म्हणतो, गेरूची खाण उघडी पडलेल्या दुभंगलेल्या पर्वतासारखा भासत होता (५.१.६३). पुढे शेपटी पेटवलेल्या हनुमानाला लंकेत मिरवले जाते, तेव्हा पहारेकरी राक्षसी सीतेला सांगतात की तो “ताम्रमुख”, म्हणजे लाल तोंडाचा, वानर रस्त्यांवरून फिरवला जात आहे (५.५३.२५).
उत्तरकांड हनुमानाला जन्मतःच सोनेरी सांगते. त्यानुसार केसरी सुमेरू पर्वतावर राज्य करत होता; सूर्याच्या वरामुळे तो पर्वत सोनेरी झाला होता, आणि तिथेच त्याची पत्नी अंजना हिने वायूच्या पुत्राला जन्म दिला, जो भाताच्या लोंबीसारखा झळाळत होता (उत्तरकांड ७.३५.१९–२१).
तुलसीदासही हनुमानाला सोनेरीच वर्णितात. रामचरितमानसाच्या सुंदरकांडातील तिसरा मंगलाचरण श्लोक त्याला “अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहं” म्हणतो, म्हणजे अतुलनीय बळाचे धाम, ज्याचा देह सोन्याच्या पर्वतासारखा तेजस्वी आहे; गीताप्रेसची टीका हा पर्वत सुमेरू असल्याचे सांगते. तुलसीदासांची मानली जाणारी हनुमान चालीसा गाते, “कंचन बरन बिराज सुबेसा”: सोन्यासारखा वर्ण आणि सुंदर वेश. यांपैकी कोणताही ग्रंथ हनुमान शेंदुराने माखलेला होता असे सांगत नाही. मंदिरांतील मारुतीच्या मूर्तींचा केशरी रंग भक्त त्यांना जो शेंदूर लावतात त्यातून येतो.
सीतेच्या शेंदुराची लोकप्रिय कथा
बहुतेक भक्त याचे उत्तर एका कथेने देतात. ही कथा श्रीरामांच्या राज्याभिषेकानंतर अयोध्येत घडते, जेव्हा हनुमान रामसेवेसाठी तिथेच राहिला होता. एके दिवशी हनुमानाने सीतेला भांगात शेंदूर भरताना पाहिले आणि त्याचे कारण विचारले. सीतेने सांगितले की हा तिच्या स्वामींच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि कल्याणासाठी आहे. चिमूटभर शेंदूर श्रीरामांसाठी एवढे करू शकतो, तर सर्वांगाला लावल्यास त्याहून अधिक होईल, असा विचार करून हनुमानाने डोक्यापासून शेपटीपर्यंत अंगाला शेंदूर फासला. केशरी रंगात झळाळणारा हनुमान श्रीरामांसमोर आला, तेव्हा ही भक्ती पाहून श्रीराम प्रसन्न झाले. सांगणाऱ्यागणिक कथेचे तपशील बदलतात.
शेंदुराची ही कथा वाल्मीकी रामायणातही नाही आणि तुलसीदासांच्या रामचरितमानसातही नाही. हनुमानावरील प्रमाणभूत अभ्यासग्रंथ “हनुमान्स टेल” (ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००७) याचे लेखक फिलिप लटगेनडॉर्फ ही कथा “शेंदुराने माखलेला” या शीर्षकाने सांगतात आणि नोंदवतात की आधुनिक काळापूर्वीचा कोणताही ग्रंथाधार तिला दिसत नाही, तरीही तिचे कोणते ना कोणते रूप हनुमानाला वाहिलेल्या जवळजवळ प्रत्येक संग्रहात आढळते. काही पंडित ती काल्पनिक म्हणून नाकारतात, असेही ते लिहितात.
तरीही भक्तांना शेंदुराची ही कथा प्रिय आहे, कारण ती हनुमानाविषयी एक खरी गोष्ट सांगते. शेंदूर हे विवाहित स्त्रीने पतीसाठी केलेल्या प्रार्थनेचे चिन्ह आहे; ते सर्वांगावर धारण करून हनुमान सीतेचे रामप्रेम आपलेसे करतो. मारुतीला शेंदूर श्रीरामांसाठी वाहतात, असे भक्त म्हणतात तेव्हा त्यांचा हाच अर्थ असतो.
शेंदूर आणि तेल यांविषयी अभ्यासक काय सांगतात
पवित्र दगडांना लाल रंग फासण्याची प्रथा या कथेपेक्षा खूप जुनी आणि खूप व्यापक आहे. लटगेनडॉर्फ दाखवून देतात की भारताच्या मोठ्या भागात वीरगळांना लाल-केशरी शेंदूर फासला जातो, तसाच गणपती, हनुमान, भैरव आणि इतर काही देवतांच्या मूर्तींनाही, आणि गावोगावी पिंपळाखाली शेंदूर माखलेले छोटे छोटे मारुती दिसतात (हनुमान्स टेल, अध्याय १). ते शेंदुराचे वर्णन चंदन किंवा चमेली यांसारख्या सुगंधी तेलात मिसळलेला लाल रंग असे करतात: हिंगूळ (सिनेबार) किंवा शिसे वा जस्त यांची काही संयुगे.
कामिल बुल्के यांच्यासारख्या काही अभ्यासकांनी हनुमानाच्या उपासनेचे मूळ यक्षांच्या प्राचीन उपासनेत शोधले; यक्ष हे गावांचे आणि वृक्षांचे रक्षक देव मानले जात. यक्षसदृश देवतांचे साहाय्य मिळवण्यासाठी त्यांना शेंदूर फासला जाई, हे दाखवणाऱ्या एका अभ्यासाचा उल्लेख करणारे लटगेनडॉर्फ हा संबंध निदान हनुमानाला प्राचीन लोकदेवतांच्या वर्गात बसवण्यासाठी उपयुक्त मानतात.
एकोणिसाव्या शतकातील निरीक्षकांनीही हीच प्रथा पाहिली. संस्कृतचे अभ्यासक मोनियर मोनियर-विल्यम्स यांनी भारतातील स्थानिक रक्षक देवतांबरोबर हनुमानाचे वर्णन करताना लिहिले की आदर दाखवण्यासाठी त्याच्या मूर्तींना “नेहमी शेंदूर आणि तेल फासलेले असते”, त्या दख्खनमध्ये सर्वाधिक आढळतात आणि सहसा गावाबाहेर असतात, आणि पुण्याच्या मध्यवस्तीत एक माणूस एका जुन्या मारुतीच्या मूर्तीला भडक लाल रंग देताना त्यांनी पाहिला (रिलिजस थॉट अँड लाइफ इन इंडिया, १८८३, पृ. २२१). केशरी मारुती गावाच्या सीमेवर उभ्या रक्षकाला मान देण्याच्या याच जुन्या रीतीचा भाग आहे; सीतेच्या शेंदुराची कथा या प्रथेला भक्तीचा अर्थ देते.
उत्तर भारतातील चोला आणि महाराष्ट्रातील शेंदूर
उत्तर भारतात या लेपाला चोला, म्हणजे हनुमानाचे “वस्त्र”, म्हणतात: चमेलीच्या तेलात मिसळलेला शेंदूर संपूर्ण मूर्तीवर लावला जातो, आणि कधी कधी त्यावर चांदीचा पातळ वर्ख लावतात. चोला सहसा मंगळवारी किंवा शनिवारी, म्हणजे हनुमानाच्या दिवशी, चढवला जातो, आणि वेळोवेळी जुना चोला उतरवून विधिपूर्वक नवा चोला चढवला जातो.
महाराष्ट्रात, जिथे हनुमान मारुती म्हणून ओळखला जातो, हा लेप तेलासह शेंदुराचा असतो. मुंबईहून १९१५ मध्ये प्रसिद्ध झालेला कोकणातील चालीरीतींचा एक संग्रह सांगतो की बहुतेक गावांचा मुख्य ग्रामदेव मारुती असतो आणि गावाच्या रक्षणासाठी त्याचे मंदिर गावाच्या प्रवेशाशी असते; चैत्रातील त्याच्या उत्सवात भक्त तेल, शेंदूर, नारळ आणि रुईच्या फुलांची माळ घेऊन येत, आणि दर शनिवारी ताजे तेल व शेंदूर वाहिला जाई (फोक लोर नोट्स, खंड २, कोकण, अध्याय २). त्याच संग्रहात एक स्थानिक परंपराही नोंदलेली आहे: दंडकारण्य सोडताना श्रीरामांनी मारुतीला याच भूमीत राहायला सांगितले, आणि लोकांच्या मते म्हणूनच प्रत्येक गावात मारुतीचे मंदिर आहे.
महाराष्ट्रातील ही प्रथा आजही चालू आहे. गावाच्या वेशीवरचा किंवा जुन्या तालमीतला (कुस्तीच्या आखाड्यातला) मारुती बहुधा शेंदुराच्या थरांवर थरांनी झळाळणारा ओबडधोबड दगड असतो. शनिवारी आणि हनुमान जयंतीला भक्त मारुतीला तेलासह शेंदूर, रुईच्या पानांची माळ आणि नारळ वाहतात; त्या दिवसाचे वर्णन हनुमान जयंतीची कथा करते.
घरी मारुतीला शेंदूर कसा वाहावा
घरी, बहुधा मंगळवारी किंवा शनिवारी, थोडा शेंदूर काही थेंब तेलात किंवा तुपात कालवून धातूच्या किंवा दगडाच्या मारुतीच्या मूर्तीला लावला जातो, किंवा प्रतिमेच्या चरणांशी ठेवला जातो; सोबत एखादे फूल किंवा रुईची पाने, दिवा, आणि हनुमान चालीसा किंवा समर्थ रामदासांचे मारुती स्तोत्र अर्पण केले जाते.
पारंपरिक शेंदूर लाल शिशापासून (मिनियम) बनत असे, असे मुंबईच्या जुन्या नोंदी सांगतात; म्हणून तो जपून हाताळावा आणि लहान मुले व अन्न यांपासून दूर ठेवावा. अशा प्रकारे मारुतीला वाहिलेला शेंदूर हे भक्तीचे कर्म आहे, उपाय नव्हे: सीतेच्या कथेप्रमाणे भक्त तो श्रीरामांवरील प्रेमापोटी वाहतात.
या कथेशी जोडलेले सण
मारुती: आरत्या आणि भजने
- हनुमान चालीसा
- आरती कीजै हनुमान लला की
- मैंने तेरे ही भरोसे हनुमान (सागर में नैया डार दई)
- श्री हनुमान गायत्री मन्त्र
- मनोजवं मारुततुल्यवेगम् (हनुमान श्लोक)
- हृदय में जिनके सीताराम
- श्री बजरंग बाण
- वीर हनुमाना अति बलवाना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते
एका लोकप्रिय कथेमुळे मारुतीला शेंदूर लावतात: सीता श्रीरामांच्या दीर्घायुष्यासाठी शेंदूर लावते हे पाहून हनुमानाने सर्वांगाला शेंदूर फासला. हनुमानाला सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण म्हणणारे वाल्मीकी आणि तुलसीदास ही कथा सांगत नाहीत; भक्त तेलात कालवलेला शेंदूर पुन्हा पुन्हा लावतात म्हणून मूर्ती केशरी दिसतात.
मारुती: इतर नावे कोणती?
हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
मारुती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा; मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला; हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?; हनुमानाने लंका का जाळली? लंकादहनाची कथा; हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Sundara Kanda 1 (Hari Prasad Shastri tr.): Hanuman’s reddish-brown eyes, coppery nose and copper-red body like a mountain of red ochre (5.1.59–63; verse numbers from the IIT Kanpur Sanskrit text) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Sundara Kanda 53 (Hari Prasad Shastri tr.): The rakshasis call Hanuman “that red-faced monkey” (tamramukha kapi, 5.53.25) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Uttara Kanda 35 (Hari Prasad Shastri tr.): Hanuman born on golden Sumeru, his colour like an ear of rice (7.35.19–21) मूळ ग्रंथ वाचा
- Tulsidas, Ramcharitmanas, Sundar Kand, with the Hanuman Chalisa (Gita Press, Gorakhpur, code 1349): Invocation shloka 3, “हेमशैलाभदेहं”, glossed as a body bright as golden Sumeru; the Chalisa’s “कंचन बरन बिराज सुबेसा” मूळ ग्रंथ वाचा
- Philip Lutgendorf, Hanuman’s Tale: The Messages of a Divine Monkey (Oxford University Press, 2007), ch. 1, 4 and 5: Story 26, “Covered with Sindur”, and its lack of a premodern source; sindoor on hero-stones and on images of Ganesha, Hanuman and Bhairava; sindoor as fragrant oil and pigment; the yaksha theory
- Monier Monier-Williams, Religious Thought and Life in India, Part I (London, 1883), p. 221: Hanuman among the local guardian deities; images “always smeared with vermilion (sindura) and oil”, commonest in the Deccan; an old Hanuman painted red in Pune मूळ ग्रंथ वाचा
- R. E. Enthoven (from A. M. T. Jackson’s materials), Folk Lore Notes, vol. II: Konkan (Bombay, 1915), ch. 2: Maruti at the village entrance; oil, red lead (shendur) and rui garlands; Saturday offerings; the tradition that Rama asked Maruti to stay मूळ ग्रंथ वाचा
