मारुती: कथा
हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट पंपा सरोवराजवळ ऋष्यमूक पर्वतावर झाली. हे दोन धनुर्धारी भाऊ वालीने पाठवले असतील या भीतीने सुग्रीवाने हनुमानांना भिक्षूच्या वेशात त्यांची चौकशी करायला पाठवले. वाल्मीकी रामायणात श्रीराम त्यांच्या निर्दोष वाणीची स्तुती करतात, आणि हनुमान राम-लक्ष्मणांना पाठीवर बसवून सुग्रीवाकडे नेतात.
थोडक्यात: मारुती
- इतर नावे
- हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
- कुटुंब
- अंजना आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र, तसेच वायुदेवाचे पुत्र (वाल्मीकी रामायण); शिवपुराण त्यांना शंकराचा अवतार म्हणते. बहुतेक परंपरांत आजन्म ब्रह्मचारी
- रूप
- लांब शेपूट आणि गदा असलेले वानर; ग्रंथांत सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण, मंदिरांत शेंदुरामुळे केशरी; श्रीरामांपुढे गुडघे टेकलेले, संजीवनीचा पर्वत उचललेले किंवा पंचमुखी रूपात
- उपासनेचे दिवस
- हनुमान जयंती, महाराष्ट्रात व उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमेला (दक्षिणेत इतर तिथी); मंगळवार आणि शनिवार; तेलासह शेंदूर, हनुमान चालीसा आणि सुंदरकांड
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- नाशिकजवळचे अंजनेरी, आणि हंपी व तिरुमला येथील अंजनाद्री, तिन्ही जन्मस्थान मानली जातात; हनुमानगढी, अयोध्या; संकटमोचन, वाराणसी; सालासर व मेहंदीपूर बालाजी; समर्थ रामदासांचे अकरा मारुती
सुग्रीवाची भीती आणि हनुमानांचा भिक्षुवेश
हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट पंपा सरोवराकाठच्या ऋष्यमूक पर्वतावर झाली. अपहृत सीतेचा शोध घेत राम आणि लक्ष्मण तेथे आले होते. कबंध राक्षसाने त्यांना सुग्रीवाकडे पाठवले होते: भाऊ वालीने हाकलून दिलेला हा वानर राजपुत्र आपल्या चार साथीदारांसह तेथेच राहत होता (वाल्मीकी रामायण, अरण्यकांड ७२). वाली तेथे येऊ शकत नव्हता: त्या पर्वतावर पाऊल ठेवताच तो मरेल, असा मतंग ऋषींचा शाप होता (किष्किंधाकांड ११).
वल्कले नेसलेले, धनुष्ये आणि तलवारी घेतलेले दोन आजानुबाहू अनोळखी पुरुष पाहून सुग्रीव घाबरला: त्यांना वालीनेच पाठवले असणार, असे त्याला वाटले (किष्किंधाकांड २). हनुमानांनी आपल्या राजाला धीर दिला, तरीही सुग्रीवाने हनुमानांना खात्री करून घ्यायला पाठवले: साध्या माणसाच्या रूपात जा, त्यांचे चेहरे, हावभाव आणि बोलणे पारख, स्तुती करून त्यांचा विश्वास जिंक, आणि ते येथे का आले ते जाणून घे.
हनुमानांनी ऋष्यमूकावरून उडी घेतली, वानररूप सोडले आणि भिक्षूचे, म्हणजे फिरत्या संन्याशाचे, रूप घेतले: “भिक्षुरूपं ततो भेजे” (किष्किंधाकांड ३.२). नमस्कार करून हनुमानांनी दोन्ही भावांची भरभरून स्तुती केली, त्यांच्या सोन्यासारख्या वर्णाची आणि इंद्राच्या धनुष्यासारख्या धनुष्यांची, आणि मग आपली ओळख करून दिली: ते सुग्रीवाचे मंत्री आहेत, वानर आहेत, पवनपुत्र आहेत, आणि वेश पालटून आपल्या स्वामीच्या वतीने मैत्रीचा प्रस्ताव घेऊन आले आहेत.
हनुमानांच्या वाणीची श्रीरामांनी केलेली स्तुती
श्रीराम आनंदित झाले: ज्या सुग्रीवाला ते शोधत होते, त्याचाच हा मंत्री होता. मग श्रीरामांनी ते श्लोक म्हटले ज्यांच्यासाठी ही भेट ओळखली जाते. “नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः। नासामवेदविदुषः शक्यमेवं विभाषितुम्॥” ज्याने ऋग्वेद शिकला नाही, यजुर्वेद धारण केला नाही आणि सामवेद जाणला नाही, तो असे बोलू शकत नाही (किष्किंधाकांड ३.२८). श्रीराम लक्ष्मणाला म्हणाले, “नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम्”: याने संपूर्ण व्याकरण अनेकदा अभ्यासले आहे हे निश्चित, कारण इतके बोलूनही याच्या तोंडून एकही अशुद्ध शब्द आला नाही (३.२९).
ही वाणी इतकी उत्तम का आहे, हेही श्रीरामांनी पुढे सांगितले (३.३०–३५). हनुमानांच्या मुखावर, डोळ्यांत किंवा भुवयांत कुठेही दोष दिसत नाही; त्यांची वाक्ये फार लांब नाहीत, अस्पष्ट नाहीत, संथ नाहीत आणि घाईचीही नाहीत, ती छातीतून आणि कंठातून मध्यम स्वरात निघतात, इतकी मनोहर की तलवार उगारलेल्या शत्रूचेही मन जिंकतील. असा दूत ज्या राजाकडे असेल त्याची सर्व कार्ये सिद्ध होतात. उत्तरकांड सांगते की उदयाचलापासून अस्ताचलापर्यंत सूर्याबरोबर चालत हनुमानांनी सूर्याकडून व्याकरण शिकले होते (उत्तरकांड ३६).
मग लक्ष्मणाने हनुमानांना आपली कथा सांगितली आणि श्रीराम सुग्रीवाला शरण आले आहेत, असे सांगितले (किष्किंधाकांड ४). सुग्रीवाचेही राज्य आणि पत्नी त्याच्या भावाने हिरावून घेतली आहे, आणि तो सीतेच्या शोधात मदत करेल, असे हनुमानांनी उत्तर दिले.
राम-लक्ष्मणांना पाठीवर बसवून सुग्रीवाकडे
मग हनुमानांनी भिक्षुवेश टाकला, पुन्हा वानररूप घेतले, राम आणि लक्ष्मणांना पाठीवर बसवले आणि मोठ्या उड्या घेत पर्वतावर सुग्रीवाकडे नेले: “पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः” (किष्किंधाकांड ४.३४). ज्या अग्नीला प्रदक्षिणा घालून राम आणि सुग्रीव मित्र झाले, तो अग्नीही हनुमानांनीच पेटवला (किष्किंधाकांड ५); याच मैत्रीतून पुढे वालीवध घडला.
पुढे शोधपथके निघाली तेव्हा सुग्रीवाने हे काम विशेषतः हनुमानांवर सोपवले; पृथ्वी, आकाश किंवा समुद्र यांपैकी कुठेही त्यांचा मार्ग अडणार नाही, असा त्याला विश्वास होता. हा विश्वास पाहून श्रीरामांनी हनुमानांना आपले नाव कोरलेली अंगठी दिली, जेणेकरून सीता श्रीरामांच्या दूताला ओळखेल (किष्किंधाकांड ४४.१२). श्रीरामांच्या चरणी नमस्कार करून हनुमान निघाले. ज्या वानराच्या वाणीने पहिल्या भेटीत श्रीरामांचा विश्वास जिंकला, तोच सीतेशी बोलण्यासाठी श्रीरामांचा विश्वासू दूत ठरला.
तुलसीदासांची कथा: प्रभूंना ओळखणारा ब्राह्मण
तुलसीदास रामचरितमानसाच्या किष्किंधाकांडाची सुरुवात याच प्रसंगाने करतात (किष्किंधाकांड, दोहा १). घाबरलेला सुग्रीव हनुमानांना सांगतो: “धरि बटु रूप देखु तैं जाई”, म्हणजे ब्रह्मचाऱ्याचे रूप घेऊन जा, आणि त्यांना वालीने पाठवले असेल तर खूण कर, म्हणजे मी पळून जाईन. “बिप्र रूप धरि कपि तहँ गयऊ”: हनुमान ब्राह्मणाचे रूप घेऊन गेले आणि मस्तक नमवून विचारले: सावळ्या आणि गोऱ्या देहाचे तुम्ही कोण, जे क्षत्रियवेशात वनात फिरत आहात? तुम्ही तीन देवांपैकी कोणी आहात, की नर-नारायण, की मनुष्यावतार घेतलेले अखिल भुवनांचे स्वामी?
आपण दशरथांचे पुत्र असून एका निशाचराने हरण केलेल्या सीतेचा शोध घेत आहोत, असे श्रीराम सरळ सांगतात आणि त्या ब्राह्मणाला त्याची स्वतःची कथा विचारतात. त्याच क्षणी “प्रभु पहिचानि परेउ गहि चरना”: प्रभूंना ओळखून हनुमान त्यांचे चरण धरून पडले, आणि कथा सांगणारे शंकर पार्वतीला म्हणतात की त्या सुखाचे वर्णन करता येत नाही (दोहा २). हनुमान प्रेमाने तक्रार करतात: मी विचारले ते योग्यच होते, पण तुम्ही सामान्य माणसासारखे का विचारता? तुमच्या मायेमुळे भटकत असल्यानेच मी प्रभूंना ओळखू शकलो नाही.
मग हनुमानांनी आपले खरे रूप प्रकट केले, आणि श्रीरामांनी त्यांना उठवून हृदयाशी धरले आणि अश्रूंनी भिजवले: “तैं मम प्रिय लछिमन ते दूना”, म्हणजे तू मला लक्ष्मणापेक्षा दुप्पट प्रिय आहेस (दोहा ३). श्रीराम पुढे सांगतात की अनन्य भक्त तोच, जो आपण सेवक आहोत आणि सारे जग आपल्या स्वामीचे रूप आहे, हे कधीही विसरत नाही. मग हनुमानांनी दोघा भावांना पाठीवर बसवून सुग्रीवाकडे नेले आणि अग्नीला साक्षी ठेवून त्यांची मैत्री दृढ केली (दोहा ४). वाल्मीकींचे हनुमान अनोळखी माणसांचा विश्वास जिंकणारे कुशल मंत्री आहेत; तुलसीदासांचे हनुमान देवाला ओळखणारे भक्त.
इतर पाठ, आणि ही भेट कुठे आठवली जाते
उत्तर आणि दक्षिण, दोन्ही परंपरांतील हस्तलिखितांवरून तयार केलेली वाल्मीकी रामायणाची बडोदा चिकित्सक आवृत्ती (क्रिटिकल एडिशन) हा प्रसंग थोडक्यात सांगते. तिच्यात सुग्रीव हनुमानांना साध्या माणसासारखे जायला सांगतो (४.२.२३), हनुमान भिक्षू होऊन येतात (४.३.३), आणि श्रीराम त्यांना वाक्यज्ञ, म्हणजे बोलण्यात निपुण, म्हणतात (४.३.२५); पण वेद आणि व्याकरणाविषयीचे श्लोक आणि पाठीवर बसवून नेणे तिच्या मूळ पाठात नाहीत: ते गीता प्रेस छापत असलेल्या मोठ्या प्रचलित पाठातील आहेत. महाभारतातील संक्षिप्त रामोपाख्यान या भेटीला एकच वाक्य देते, कोणत्याही वेशाशिवाय: सुग्रीव आपला मंत्री हनुमान याला दोघा भावांच्या स्वागताला पाठवतो, आणि ते हनुमानाशी बोलून सुग्रीवाकडे जातात (वनपर्व, गांगुली यांच्या भाषांतरातील खंड २७८).
हनुमान चालीसा म्हणताना भक्त प्रत्येक वेळी ही भेट आठवतात; परंपरा ही चालीसा तुलसीदासांची मानते: “तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा। राम मिलाय राज पद दीन्हा॥” कर्नाटकात हंपीजवळ, आनेगुंदीनजीक तुंगभद्रेकाठची एक टेकडी स्थानिक परंपरा ऋष्यमूक मानते. महाराष्ट्रात, जिथे हनुमान मारुती म्हणून पुजले जातात, श्रीरामांच्या सेवकरूपाला स्वतंत्र नाव आहे: दास मारुती, जसा समर्थ रामदासांनी सातारा जिल्ह्यातील चाफळच्या राम मंदिरासमोर स्थापन केला.
मारुती: आरत्या आणि भजने
- हनुमान चालीसा
- आरती कीजै हनुमान लला की
- मैंने तेरे ही भरोसे हनुमान (सागर में नैया डार दई)
- श्री हनुमान गायत्री मन्त्र
- मनोजवं मारुततुल्यवेगम् (हनुमान श्लोक)
- हृदय में जिनके सीताराम
- श्री बजरंग बाण
- वीर हनुमाना अति बलवाना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?
हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट पंपा सरोवराजवळ ऋष्यमूक पर्वतावर झाली. हे दोन धनुर्धारी भाऊ वालीने पाठवले असतील या भीतीने सुग्रीवाने हनुमानांना भिक्षूच्या वेशात त्यांची चौकशी करायला पाठवले. वाल्मीकी रामायणात श्रीराम त्यांच्या निर्दोष वाणीची स्तुती करतात, आणि हनुमान राम-लक्ष्मणांना पाठीवर बसवून सुग्रीवाकडे नेतात.
मारुती: इतर नावे कोणती?
हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
मारुती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा; मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला; मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते; हनुमानाने लंका का जाळली? लंकादहनाची कथा; हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Aranya Kanda 72; Kishkindha Kanda 2–5, 11 and 44; Uttara Kanda 36 (H. P. Shastri tr.): Kabandha sends Rama to Sugriva; Sugriva’s fear, Hanuman’s disguise, Rama’s praise of his speech, the carrying to Sugriva and the friendship by the fire (Kishkindha 2–5); Matanga’s curse (11); the ring (44); Hanuman’s grammar learned from the Sun (Uttara 36) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Kishkindha Kanda 3.2, 3.28–35, 4.34 and 44.12 (Sanskrit vulgate, Gita Press numbering; IIT Kanpur text): The mendicant’s guise, the verses on the three Vedas and grammar, the brothers lifted onto Hanuman’s back, the ring engraved with Rama’s name मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, critical edition (Oriental Institute, Baroda), Kishkindha Kanda 2–5: The shorter scene: 4.2.23, 4.3.3, 4.3.21, 4.3.25; sarga 3 ends without the verses on the Vedas and grammar, and sarga 4 without the carrying on his back (e-text on GRETIL) मूळ ग्रंथ वाचा
- Tulsidas, Ramcharitmanas, Kishkindha Kanda, doha 1–4: Hanuman in a brahmin’s form (“बिप्र रूप धरि”), recognises Rama and falls at his feet; “twice as dear as Lakshmana”; the brothers carried on his back; the fire as witness मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Vana Parva, section 278 (K. M. Ganguli tr.): The Ramopakhyana’s one-line meeting: Sugriva sends Hanuman to receive Rama and Lakshmana मूळ ग्रंथ वाचा
- Koppal district administration, Government of Karnataka: Rushyamukha Hill: The hill on the Tungabhadra about 4 km west of Anegundi, identified by local tradition with Rishyamuka मूळ ग्रंथ वाचा
