मारुती: कथा
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
हनुमान आजही जिवंत आहेत आणि ते चिरंजीवांपैकी, म्हणजे दीर्घकाळ जगणाऱ्यांपैकी, एक आहेत, अशी हिंदू परंपरेची श्रद्धा आहे. वाल्मीकी रामायणात श्रीराम वर देतात की जोपर्यंत पृथ्वीवर त्यांची कथा सांगितली जाईल तोपर्यंत हनुमान जिवंत राहतील; महाभारत आणि श्रीमद्भागवत नंतरच्या युगांतही त्यांना जिवंत दाखवतात.
थोडक्यात: मारुती
- इतर नावे
- हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
- कुटुंब
- अंजना आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र, तसेच वायुदेवाचे पुत्र (वाल्मीकी रामायण); शिवपुराण त्यांना शंकराचा अवतार म्हणते. बहुतेक परंपरांत आजन्म ब्रह्मचारी
- रूप
- लांब शेपूट आणि गदा असलेले वानर; ग्रंथांत सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण, मंदिरांत शेंदुरामुळे केशरी; श्रीरामांपुढे गुडघे टेकलेले, संजीवनीचा पर्वत उचललेले किंवा पंचमुखी रूपात
- उपासनेचे दिवस
- हनुमान जयंती, महाराष्ट्रात व उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमेला (दक्षिणेत इतर तिथी); मंगळवार आणि शनिवार; तेलासह शेंदूर, हनुमान चालीसा आणि सुंदरकांड
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- नाशिकजवळचे अंजनेरी, आणि हंपी व तिरुमला येथील अंजनाद्री, तिन्ही जन्मस्थान मानली जातात; हनुमानगढी, अयोध्या; संकटमोचन, वाराणसी; सालासर व मेहंदीपूर बालाजी; समर्थ रामदासांचे अकरा मारुती
वाल्मीकी रामायणातील श्रीरामांचा वर
या प्रश्नाचे सर्वात स्पष्ट उत्तर वाल्मीकी रामायणात मिळते. राज्याभिषेकानंतर श्रीराम आपल्या सहकाऱ्यांना निरोप देतात, तेव्हा हनुमान नमस्कार करून म्हणतात की त्यांचे प्रेम आणि भक्ती कधीही दुसऱ्या कुणाकडे वळणार नाही, आणि जोपर्यंत जगात रामकथा सांगितली जाईल तोपर्यंत त्यांच्या देहात प्राण राहतील (उत्तरकांड ४०, हरिप्रसाद शास्त्री यांचे भाषांतर). चिकित्सक आवृत्तीत हनुमान हे अधिक जिव्हाळ्याने म्हणतात: जोपर्यंत मी पृथ्वीवर रामकथा ऐकत राहीन, तोपर्यंत माझे प्राण या देहात राहोत (७.३९.१५–१६). प्रचलित पाठात ते असेही म्हणतात की अप्सरा त्यांना श्रीरामांचे चरित्र ऐकवतील आणि ते ऐकून त्यांच्या सर्व चिंता दूर होतील.
श्रीराम सिंहासनावरून उठून हनुमानांना आलिंगन देतात आणि हा वर देतात: जोपर्यंत जग टिकेल तोपर्यंत माझी कथा टिकेल, आणि जोपर्यंत ही कथा जगात चालत राहील तोपर्यंत तुझ्या देहात प्राण राहतील (७.३९.१७–१९). प्रचलित पाठात श्रीराम असेही म्हणतात की तुझ्या एकेका उपकारासाठी मी प्राण दिले तरी तुझा ऋणीच राहीन. मग श्रीराम आपल्या गळ्यातील, चंद्रासारख्या तेजस्वी रत्नाचा मोत्यांचा हार काढून हनुमानांच्या गळ्यात घालतात (७.३९.२०).
आपल्या राज्यकाळाच्या शेवटी, पृथ्वी सोडून जाण्याची तयारी करताना श्रीराम हा वर पुन्हा देतात. ते बिभीषणाला सांगतात की जोपर्यंत प्रजा आहे तोपर्यंत लंकेवर राज्य कर, आणि हनुमानांना सांगतात: तू जगण्याचा निश्चय केला आहेस, तुझे वचन मोडू नकोस; जोपर्यंत जगात माझ्या कथा सांगितल्या जातील तोपर्यंत प्राण धारण कर (उत्तरकांड १०८, शास्त्री यांचे भाषांतर; चिकित्सक आवृत्तीत ७.९८.२२–२५). प्रचलित पाठात हनुमान उत्तर देतात की जोपर्यंत तुमची कथा सांगितली जाईल तोपर्यंत मी तुमच्या आज्ञेत राहून पृथ्वीवर राहीन. बाकीचे वानर आणि अस्वले श्रीरामांच्या पाठोपाठ शरयूत प्रवेश करतात आणि ज्या देवतांपासून जन्मले त्यांच्यात परत जातात (७.१००.१८–२४). हनुमान मात्र पृथ्वीवरच राहतात.
हे हनुमानांचे पहिले वर नव्हते. लहानपणी देवांनी हनुमानांना दीर्घायुष्याचा वर दिला होता (उत्तरकांड ३६), आणि त्यांचा मृत्यू त्यांच्या इच्छेनेच होईल असा वर इंद्राने दिला होता; हा वर हनुमान जयंतीच्या कथेत येतो (किष्किंधाकांड ६६). श्रीरामांचा वर यांहून वेगळा आहे: तो हनुमानांचे आयुष्य वर्षांच्या मोजणीशी नव्हे, तर रामायणाच्याच आयुष्याशी जोडतो.
द्वापरयुगातही जिवंत: हनुमान आणि भीमाची भेट
श्रीराम गेल्यानंतर खूप काळाने हनुमान जिवंत असल्याचे महाभारत दाखवते. पांडवांच्या वनवासात भीम द्रौपदीसाठी सौगंधिक कमळे आणायला गंधमादन पर्वतावर चढतो, आणि वाटेत आडवा पडलेला एक म्हातारा वानर त्याला दिसतो; त्याची शेपटी भीमाला दोन्ही हातांनीही उचलता येत नाही (वनपर्व १४६, के. एम. गांगुली यांचे भाषांतर). तो वानर म्हणजे हनुमान, भीमाचे थोरले भाऊ, कारण दोघेही वायुदेवाचे पुत्र आहेत. हनुमान त्याला रामकथा ऐकवतात आणि सांगतात की त्यांनी श्रीरामांकडे मागितले होते, “जोपर्यंत पृथ्वीवर तुमच्या कर्मांची कथा टिकून आहे, तोपर्यंत मी जिवंत राहावे”, आणि श्रीराम म्हणाले होते, “तथास्तु.” तेव्हापासून अप्सरा आणि गंधर्व श्रीरामांचे चरित्र गाऊन आपल्याला आनंद देतात, असे हनुमान सांगतात (वनपर्व १४७). समुद्र ओलांडतानाचे रूप दाखवण्याची विनंती भीम करतो, तेव्हा हनुमान उत्तर देतात की युग बदलले आहे आणि ते त्यानुसार वागतात (१४८). महाभारत आपले युद्ध द्वापर आणि कलियुग यांच्या संधिकाळात झाल्याचे सांगते (आदिपर्व २), म्हणून ही भेट दाखवते की हनुमान द्वापरयुगापर्यंत जिवंत होते.
किंपुरुषवर्ष: भागवतानुसार हनुमानांचे निवासस्थान
शुकदेवांनी अर्जुनाचे नातू राजा परीक्षित यांना सांगितलेले श्रीमद्भागवत हनुमानांविषयी वर्तमानकाळात बोलते. जंबुद्वीपातील प्रदेशांचे वर्णन करताना भागवत किंपुरुषवर्ष हेमकूट पर्वत आणि हिमालय यांच्या मध्ये, भारतवर्षाच्या शेजारी असल्याचे सांगते (५.१६.९). तिथे परमभक्त हनुमान त्या देशातील रहिवाशांसह, लक्ष्मणाचे थोरले बंधू आणि सीतेचे प्रिय श्रीराम यांची अखंड भक्तीने उपासना करतात, असे शुकदेव सांगतात (५.१९.१).
किंपुरुषवर्षात गंधर्व श्रीरामांची परममंगल कथा गातात, आणि हनुमान तिथले अधिपती आर्ष्टिषेण यांच्यासह ती ऐकतात आणि स्वतःही स्तुती गातात (५.१९.२). त्यानंतर हनुमानांची प्रार्थना येते (५.१९.३–८). तिच्यात हनुमान म्हणतात की उच्च कुळ, रूप, वाणी, विद्या यांपैकी काहीही नसलेल्या आमच्यासारख्या वनवासींना श्रीरामांनी मित्र केले (५.१९.७), आणि देव असो वा दानव, वानर असो वा मनुष्य, प्रत्येकाने श्रीरामांचे भजन करावे (५.१९.८).
तिन्ही ग्रंथ एका गोष्टीवर सहमत आहेत: जिथे रामकथा गायली जाते तिथेच हनुमान राहतात. वाल्मीकी रामायणाच्या प्रचलित पाठात अप्सरा त्यांना श्रीरामांचे चरित्र ऐकवणार आहेत, महाभारतात अप्सरा आणि गंधर्व ते गातात, आणि भागवतात गंधर्व. रामायण कथेलाही चिरंतन ठरवते: महाकाव्याच्या सुरुवातीलाच ब्रह्मदेव वाल्मीकींना सांगतात की जोपर्यंत पृथ्वीवर पर्वत उभे आहेत आणि नद्या वाहत आहेत, तोपर्यंत लोकांत रामायणाची कथा चालत राहील (बालकांड २; चिकित्सक आवृत्तीत १.२.३५). हे सगळे एकत्र वाचले तर ग्रंथांचे सांगणे असे की जोपर्यंत रामायण सांगितले जाईल तोपर्यंत हनुमान जिवंत राहतील.
सात चिरंजीव आणि आजची भक्ती
चिरंजीव म्हणजे “दीर्घकाळ जगणारा”, आणि देशभर म्हटल्या जाणाऱ्या एका श्लोकात सांगितलेल्या सात चिरंजीवांपैकी हनुमान सर्वात प्रसिद्ध आहेत: “अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः। कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः॥” ते सात म्हणजे अश्वत्थामा, बळी, व्यास, हनुमान, बिभीषण, कृपाचार्य आणि परशुराम. हा श्लोक पद्मपुराणात, सकाळी उठल्यावर स्मरण करावयाच्या नावांमध्ये येतो (सृष्टिखंड ४९). आज सहसा म्हटल्या जाणाऱ्या रूपात मार्कंडेयांना आठवे चिरंजीव सांगणारी एक दुसरी ओळ जोडलेली असते; ती ओळ कुठून आली हे निश्चित झालेले नाही.
भक्ती हे वचन अक्षरशः मानते. तुलसीदासांची मानली जाणारी हनुमान चालीसा गाते, “चारों जुग परताप तुम्हारा”: हनुमानांचा प्रताप चारही युगांत आहे. स्रोत ज्ञात नसलेला एक पारंपरिक संस्कृत श्लोक, “यत्र यत्र रघुनाथकीर्तनं तत्र तत्र कृतमस्तकाञ्जलिम्”, सांगतो की जिथे जिथे श्रीरामांचे कीर्तन होते तिथे तिथे मस्तकावर हात जोडून, डोळ्यांत अश्रू भरून मारुती उपस्थित असतात. याच श्रद्धेतून रामकथा आणि सुंदरकांडाच्या पारायणात हनुमानांसाठी एक आसन रिकामे ठेवण्याची प्रथा आली. ही परंपरा आहे, शास्त्र नव्हे.
महाराष्ट्रात चैत्र नवरात्राच्या नऊ दिवसांत राममंदिरांत कीर्तने आणि रामायणाचे वाचन होते, आणि रामनवमीनंतर सहा दिवसांनी, चैत्र पौर्णिमेला, मारुतीचा स्वतःचा उत्सव हनुमान जयंती येतो. ग्रंथ हनुमानांचे वास्तव्य गंधमादनावर किंवा किंपुरुषवर्षात सांगतात, आणि जोपर्यंत रामकथा सांगितली जाते तोपर्यंत ते जिवंत आहेत असे सांगतात. या युगात हनुमान लोकांसमोर प्रकट झाल्याचे वर्णन ग्रंथ करत नाहीत; भक्तांसाठी रामायण ऐकणे आणि वाचणे हाच हनुमानांच्या जवळ जाण्याचा मार्ग आहे.
मारुती: आरत्या आणि भजने
- हनुमान चालीसा
- आरती कीजै हनुमान लला की
- मैंने तेरे ही भरोसे हनुमान (सागर में नैया डार दई)
- श्री हनुमान गायत्री मन्त्र
- मनोजवं मारुततुल्यवेगम् (हनुमान श्लोक)
- हृदय में जिनके सीताराम
- श्री बजरंग बाण
- वीर हनुमाना अति बलवाना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा
हनुमान आजही जिवंत आहेत आणि ते चिरंजीवांपैकी, म्हणजे दीर्घकाळ जगणाऱ्यांपैकी, एक आहेत, अशी हिंदू परंपरेची श्रद्धा आहे. वाल्मीकी रामायणात श्रीराम वर देतात की जोपर्यंत पृथ्वीवर त्यांची कथा सांगितली जाईल तोपर्यंत हनुमान जिवंत राहतील; महाभारत आणि श्रीमद्भागवत नंतरच्या युगांतही त्यांना जिवंत दाखवतात.
मारुती: इतर नावे कोणती?
हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
मारुती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला; मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते; हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?; हनुमानाने लंका का जाळली? लंकादहनाची कथा; हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Uttara Kanda 40 (Hari Prasad Shastri tr., vulgate text): Hanuman’s wish to live as long as Rama’s story is told, Rama’s grant, the debt of gratitude and the necklace मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Uttara Kanda 108 (Hari Prasad Shastri tr., vulgate text): Rama’s last commands: Vibhishana to rule Lanka, Hanuman to live on while Rama’s story is told, Jambavan until the Kali age मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Baroda critical edition (GRETIL e-text): Brahma’s promise that the Ramayana will last (1.2.35); childhood boons (7.36); the farewell and boon (7.39.15–20); the last commands (7.98.22–25); the monkeys return to the gods (7.100.18–24) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Vana Parva 146–148 (K. M. Ganguli tr.): Bhima and the old monkey on Gandhamadana; Hanuman recalls Rama’s boon (147) and conforms to the age (148) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Adi Parva 2 (K. M. Ganguli tr.): The Kurukshetra war took place between the Dvapara and Kali ages मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 5.16.9 and 5.19.1–8: Kimpurusha-varsha between Hemakuta and the Himalaya; Hanuman worships Rama there and hears his story sung by gandharvas; Hanuman’s prayer मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Srishti Khanda 49 (N. A. Deshpande tr.): The seven long-lived ones, Hanuman among them, in the names to remember on rising मूळ ग्रंथ वाचा
