रामनवमी कथा
रामनवमी का साजरी करतात? प्रभू श्रीरामांच्या जन्माची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
भगवान विष्णूंचे सातवे अवतार श्रीराम यांचा जन्मदिवस म्हणून चैत्र शुद्ध नवमीला रामनवमी साजरी होते. राजा दशरथाच्या यज्ञानंतर अयोध्येत कौसल्येने रामाला जन्म दिला, असे रामायण सांगते. अगस्त्यसंहिता आणि तुलसीदास यांच्या मते रामजन्म दुपारी झाला, म्हणून मंदिरांत जन्मोत्सव मध्यान्ही साजरा होतो.
थोडक्यात: रामनवमी
- तिथी
- चैत्र शुद्ध नवमी, म्हणजे चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील नवमी तिथी; जन्मोत्सव मध्यान्ही (दुपारी) साजरा होतो. याच दिवशी चैत्र नवरात्र पूर्ण होते.
- उपासना
- श्रीराम (भगवान विष्णूंचे सातवे अवतार), सीता, लक्ष्मण आणि हनुमान यांच्यासह
- इतर नावे
- राम नवमी, श्रीराम नवमी (आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, कर्नाटक, तमिळनाडू), रामजन्मोत्सव
दशरथाचा यज्ञ
वाल्मीकी रामायणात श्रीरामांची कथा एका निपुत्रिक राजापासून सुरू होते. अयोध्येचे राजा दशरथ यांना पुत्र व्हावेत अशी तीव्र इच्छा होती. ऋष्यशृंग मुनींनी त्यांच्यासाठी अथर्वशिरसाच्या मंत्रांनी पुत्रीया इष्टी, म्हणजे पुत्रप्राप्तीसाठीचा यज्ञ, केला (बालकांड, चिकित्सक आवृत्ती १.१४.२–३). आज या यज्ञाला सहसा पुत्रकामेष्टी म्हणतात.
त्याच वेळी देवांनी विष्णूंना रावणाचा अंत करण्याची प्रार्थना केली. ब्रह्मदेवाने रावणाला माणसे सोडून इतर सर्व प्रकारच्या प्राण्यांपासून अभय दिले होते; रावण माणसांना तुच्छ मानत असे. म्हणून देवांनी विष्णूंना मनुष्यदेह धारण करण्याची विनंती केली, आणि विष्णूंनी दशरथाला आपला पिता म्हणून निवडले (१.१५.१–७).
यज्ञाच्या अग्नीतून एक तेजस्वी पुरुष दिव्य पायसाने (खिरीने) भरलेले सोन्याचे पात्र घेऊन प्रकट झाला. दशरथाने त्यातील अर्धा भाग कौसल्येला, उरलेल्याचा अर्धा सुमित्रेला, त्यानंतर उरलेल्याचा अर्धा कैकेयीला आणि शेवटचा भाग पुन्हा सुमित्रेला दिला (१.१५.८–२७). कौसल्येने “विष्णूंचा अर्धांश” असलेल्या रामाला, कैकेयीने भरताला आणि सुमित्रेने लक्ष्मण व शत्रुघ्न यांना जन्म दिला (१.१७.६–९).
रामनवमी चैत्र शुद्ध नवमीलाच का असते
ही तिथी बहुतेक लोक वाचतात त्या रामायणाच्या पाठातून येते. या प्रचलित पाठानुसार यज्ञ संपल्यावर सहा ऋतू लोटले; मग बाराव्या महिन्यात, चैत्रात, नवमी तिथीला, पुनर्वसू नक्षत्रावर, पाच ग्रह उच्चीचे असताना आणि कर्क लग्न उदयाला येत असताना कौसल्येने रामाला जन्म दिला (बालकांड १.१८.८–१०). भरताचा जन्म पुष्य नक्षत्रावर, आणि लक्ष्मण व शत्रुघ्न या जुळ्या भावांचा जन्म आश्लेषा नक्षत्रावर झाला (१.१८.१५).
हस्तलिखितांची तुलना करून बडोद्यात तयार झालेली चिकित्सक आवृत्ती हे ज्योतिषविषयक श्लोक आपल्या मुख्य पाठात ठेवत नाही: तिच्यातील जन्माचा श्लोक फक्त कौसल्येने रामाला जन्म दिला एवढेच सांगतो (१.१७.६). ही जन्मकुंडली रामायणाच्या काही आवृत्त्यांशी जुळते, सर्वांशी नाही, असे धर्मशास्त्राचे इतिहासकार पांडुरंग वामन काणे नोंदवतात. तिथी मात्र तीच आहे जी रामनवमीचे वर्णन करणारे व्रतग्रंथ मानतात, उदा. हेमाद्रीचा निबंधग्रंथ आणि निर्णयसिंधू.
जन्माची वेळ तुलसीदास सांगतात. रामचरितमानसात ते लिहितात: “नौमी तिथि मधु मास पुनीता। सुकल पच्छ अभिजित हरिप्रीता॥ मध्य दिवस अति सीत न घामा। पावन काल लोक बिश्रामा॥” म्हणजे पवित्र मधुमास (चैत्र) होता, शुक्ल पक्षाची नवमी होती, हरीला प्रिय अभिजित मुहूर्त होता, भर दुपार होती, ना फार थंडी, ना फार उकाडा (बालकांड, दोहा १९० नंतर). मग श्रीराम कौसल्येसमोर चतुर्भुज रूपात प्रकट होतात; माता त्यांना ते रूप सोडून बाललीला करायला सांगते, आणि ते नवजात बाळासारखे रडू लागतात (“भए प्रगट कृपाला” हा छंद, दोहा १९१ नंतर). व्रतग्रंथ ज्या अगस्त्यसंहितेवर आधारलेले आहेत, तीसुद्धा रामजन्म दुपारी झाल्याचे सांगते, म्हणूनच राममंदिरांत जन्मोत्सव दुपारी होतो.
रामचरितमानसाची रचना आपण याच दिवशी सुरू केली, असेही तुलसीदास सांगतात: संवत १६३१ (इ. स. १५७४) मध्ये, चैत्रातील नवमीला, मंगळवारी, अयोध्येत, ज्या दिवसाचे वेद रामजन्माचा दिवस म्हणून गायन करतात त्या दिवशी (“जेहि दिन राम जनम श्रुति गावहिं”, बालकांड, दोहा ३३ नंतर).
व्रतग्रंथ काय सांगतात
पांडुरंग वामन काणे ज्या व्रतग्रंथांचा आढावा घेतात, ते अगस्त्यसंहितेवर आधारलेले आहेत. रामाचा जन्म चैत्र शुद्ध नवमीला दुपारी झाला, असे ही संहिता सांगते. म्हणून ज्या दिवशी नवमी मध्यान्हकाळी असेल त्या दिवशी रामनवमी पाळली जाते; माधवाचार्यांच्या कालनिर्णयाचा हाच नियम आहे. अधिक (मल) चैत्रात हे व्रत करत नाहीत (History of Dharmaśāstra, खंड ५, भाग १, पृ. ८४–८८).
रामनवमीच्या व्रतात उपवास, सीता, लक्ष्मण, भरत, शत्रुघ्न, दशरथ आणि कौसल्या यांच्यासह श्रीरामांची पूजा, आणि रात्रभर रामकथेचे श्रवण असते. हे व्रत कोणीही, “चांडालसुद्धा”, करू शकतो, असे रामार्चनचंद्रिका आणि व्रतार्क सांगतात: रामनवमी सर्वांसाठी आहे.
रामनवमी कशी साजरी करतात
गुढीपाडव्यापासून सुरू होणारे नऊ दिवसांचे चैत्र नवरात्र रामनवमीला पूर्ण होते. महाराष्ट्रात अनेक राममंदिरांत या नऊ दिवसांत कीर्तने आणि रामायणाचे वाचन होते. नवमीला दुपारी कीर्तनकार जन्माची कथा सांगतात. रामाची लहान मूर्ती ठेवलेला पाळणा हलवतात, पाळणे गातात, फुले आणि गुलाल उधळतात, आणि प्रसाद म्हणून सुंठवडा, म्हणजे साखर मिसळलेली सुंठपूड, वाटतात. काणे यांनी १९५८ मध्ये साधारण असेच दृश्य नोंदवले आहे: उपवास थोडेच जण करतात, पण राममंदिरांत दुपारी हरिदासाच्या कीर्तनासह जन्मोत्सव होतो, दख्खनमध्ये सुंठवडा वाटला जातो, आणि नाशिक, तिरुपती, अयोध्या आणि रामेश्वर येथे हा उत्सव मोठ्या थाटात होतो.
रामनवमीला अयोध्येत आणि संपूर्ण उत्तर भारतात रामचरितमानसाचे पाठ होतात, शोभायात्रा निघतात आणि मंदिरांत मोठी गर्दी होते. दक्षिण भारतात हा दिवस श्रीराम नवमी म्हणून ओळखला जातो. तिथे घरोघरी पानकम (गूळ, मिरी आणि वेलची घालून केलेले थंड पेय), नीर मोर (मसालेदार ताक) आणि कोसंबरी (भिजवलेल्या मूगडाळीची कोशिंबीर) यांचा नैवेद्य दाखवतात. तेलंगणातील भद्राचलम येथे हा दिवस सीता आणि राम यांचा विवाह, म्हणजे सीता राम कल्याणम, म्हणून साजरा होतो. त्यासाठी राज्य सरकार दरवर्षी रेशमी वस्त्रे आणि मोती पाठवते.
घरी लोक उपवास करतात किंवा एकभुक्त राहतात, दुपारी रामायणातील किंवा रामचरितमानसातील जन्माचा प्रसंग वाचतात, श्रीरामांची आरती म्हणतात आणि पंचामृत व गोड पदार्थांचा नैवेद्य दाखवतात.
रामनवमी च्या आरत्या आणि भजने
- रामा रामा रटते रटते बीती रे उमरिया
- रघुबर तुमको मेरी लाज
- सियावर रामचंद्र की जय (जयकारे)
- मंगल भवन अमंगल हारी
- आरती श्री रामचंद्र जी की
- श्री राम चालीसा
- रघुपति राघव राजाराम (राम धुन)
- श्रीराम जय राम जय जय राम
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रामनवमी का साजरी करतात? प्रभू श्रीरामांच्या जन्माची कथा
भगवान विष्णूंचे सातवे अवतार श्रीराम यांचा जन्मदिवस म्हणून चैत्र शुद्ध नवमीला रामनवमी साजरी होते. राजा दशरथाच्या यज्ञानंतर अयोध्येत कौसल्येने रामाला जन्म दिला, असे रामायण सांगते. अगस्त्यसंहिता आणि तुलसीदास यांच्या मते रामजन्म दुपारी झाला, म्हणून मंदिरांत जन्मोत्सव मध्यान्ही साजरा होतो.
2027 मध्ये रामनवमी कधी आहे?
2027 मध्ये रामनवमी गुरुवार, १५ एप्रिल, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रामनवमी कोणत्या तिथीला असते?
चैत्र शुद्ध नवमी, म्हणजे चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील नवमी तिथी; जन्मोत्सव मध्यान्ही (दुपारी) साजरा होतो. याच दिवशी चैत्र नवरात्र पूर्ण होते.
रामनवमी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त रामा रामा रटते रटते बीती रे उमरिया, रघुबर तुमको मेरी लाज, सियावर रामचंद्र की जय (जयकारे), मंगल भवन अमंगल हारी, आरती श्री रामचंद्र जी की म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Bala Kanda 14–17 (Baroda critical edition, GRETIL e-text): The putriya ishti (1.14.2–3), Vishnu’s choice of Dasharatha (1.15.1–7), the payasa and its division (1.15.8–27), the birth of the four brothers (1.17.6–9) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Bala Kanda 18.8–15 (vulgate text): Rama born in Chaitra on the ninth tithi, under Punarvasu, with Karka rising; the births of Bharata, Lakshmana and Shatrughna मूळ ग्रंथ वाचा
- Tulsidas, Ramcharitmanas, Bal Kand, after dohas 33, 190 and 191 (Gita Press): The day Tulsidas began the Manas; “नौमी तिथि मधु मास पुनीता”; the chhand “भए प्रगट कृपाला” मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 84–88: Ram Navami vrata: the digests (Hemadri, Nirnayasindhu) and the Agastya Samhita they rely on, the midday rule, who may keep it, and noon celebrations with kirtan and sunthavada मूळ ग्रंथ वाचा