मारुती: कथा
मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
मारुतीचे जन्मस्थान शास्त्रांत निश्चित नाही: वाल्मीकी रामायण कोणतेही ठिकाण सांगत नाही, फक्त वायुदेवाने अंजनेला एका पर्वतशिखरावर पाहिले एवढेच सांगते. तीन ठिकाणे दावा करतात: नाशिकजवळचे अंजनेरी (ब्रह्मपुराण), किष्किंधा मानला जाणारा हंपीजवळचा अंजनाद्री, आणि तिरुमलाचा अंजनाद्री (स्कंदपुराण).
थोडक्यात: मारुती
- इतर नावे
- हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
- कुटुंब
- अंजना आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र, तसेच वायुदेवाचे पुत्र (वाल्मीकी रामायण); शिवपुराण त्यांना शंकराचा अवतार म्हणते. बहुतेक परंपरांत आजन्म ब्रह्मचारी
- रूप
- लांब शेपूट आणि गदा असलेले वानर; ग्रंथांत सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण, मंदिरांत शेंदुरामुळे केशरी; श्रीरामांपुढे गुडघे टेकलेले, संजीवनीचा पर्वत उचललेले किंवा पंचमुखी रूपात
- उपासनेचे दिवस
- हनुमान जयंती, महाराष्ट्रात व उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमेला (दक्षिणेत इतर तिथी); मंगळवार आणि शनिवार; तेलासह शेंदूर, हनुमान चालीसा आणि सुंदरकांड
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- नाशिकजवळचे अंजनेरी, आणि हंपी व तिरुमला येथील अंजनाद्री, तिन्ही जन्मस्थान मानली जातात; हनुमानगढी, अयोध्या; संकटमोचन, वाराणसी; सालासर व मेहंदीपूर बालाजी; समर्थ रामदासांचे अकरा मारुती
रामायण काय सांगते
हनुमान म्हणजे वानरराज केसरीची पत्नी अंजना आणि वायुदेव यांचा पुत्र; जन्माची कथा हनुमान जयंतीच्या कथेचा विषय आहे. वाल्मीकी रामायण ही कथा जांबवानांच्या तोंडून सांगते (किष्किंधाकांड ६६; चिकित्सक आवृत्तीत ६५) आणि कोणतेही ठिकाण सांगत नाही: पावसाळी ढगासारख्या दिसणाऱ्या एका पर्वताच्या शिखरावर अंजना असताना वायुदेवाने तिला पाहिले (चिकित्सक आवृत्ती ४.६५.११–१२). प्रचलित पाठ (एच. पी. शास्त्रींचे भाषांतर) फक्त एवढेच जोडतो की अंजनेने हनुमानाला एका गुहेत जन्म दिला.
उत्तरकांड एखाद्या ठिकाणाचे नाव घेण्याच्या सर्वात जवळ येतो. श्रीरामांना हनुमानाच्या बालपणाची कथा सांगताना अगस्त्य म्हणतात: “सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः। यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता॥” म्हणजे सूर्याच्या वरामुळे सोनेरी झालेला सुमेरू नावाचा पर्वत आहे, जिथे याचे वडील केसरी राज्य करतात; आणि तिथेच अंजनेने वायूच्या पुत्राला जन्म दिला, जो भाताच्या लोंबीसारखा तेजस्वी होता (उत्तरकांड ३५.१९–२१, चिकित्सक आवृत्ती). आज हनुमानाच्या जन्मस्थानाचा दावा करणाऱ्या ठिकाणांत सुमेरू नाही.
हनुमानाला गौतम ऋषींची कन्या अंजनी हिच्या पोटी जन्मलेले शंकराचे रूप मानणारे शिवपुराणही कोणतेही ठिकाण सांगत नाही (शतरुद्रसंहिता २०.६–७). म्हणून हनुमानाच्या प्रत्येक दावा केलेल्या जन्मस्थानाचा आधार वेगळाच आहे: एखादे नंतरचे पुराण, मंदिराची परंपरा, किंवा रामायणातील किष्किंधा कुठे होती याचा लावलेला अर्थ.
नाशिकजवळचे अंजनेरी: महाराष्ट्राचा दावा
अंजनेरी हा नाशिकहून त्र्यंबकेश्वरला जाणाऱ्या रस्त्यावर सुमारे २० किलोमीटरवरचा डोंगर असून त्याचे नाव अंजनेवरून पडले आहे. इथे अंजनी मातेचे मंदिर आहे, आणि शिखरावर बालरूपातील हनुमानाचे मंदिर आहे; स्थानिक परंपरेनुसार अंजनेने याच डोंगरावरील एका गुहेत हनुमानाला जन्म दिला (पर्यटन मंत्रालयाचे ‘इनक्रेडिबल इंडिया’ संकेतस्थळ).
अंजनेरीचा शास्त्राधार गौतमी माहात्म्य आहे, म्हणजे ब्रह्मपुराणातील गोदावरीकाठच्या तीर्थांचा भाग. त्यातील पैशाच तीर्थाचा अध्याय गौतमीच्या (गोदावरीच्या) दक्षिण तीरावर, ब्रह्मगिरीच्या बाजूला असलेल्या अंजन नावाच्या पर्वताचे वर्णन करतो. त्यावर केसरीच्या दोन पत्नी, अंजना आणि अद्रिका, राहत होत्या; अगस्त्यांनी त्यांना पुत्रांचा वर दिला, आणि अंजनेला वायूपासून हनुमान झाला (गौतमी माहात्म्य १४.१–१२). त्र्यंबकेश्वर येथील गोदावरीचा उगम असलेला ब्रह्मगिरी अंजनेरीजवळच आहे, म्हणून नाशिकची परंपरा पुराणातील अंजन पर्वत म्हणजे अंजनेरी असे मानते.
मे २०२२ मध्ये हनुमानाचे जन्मस्थान हा नाशिकमध्ये जाहीर वादाचा विषय झाला. कर्नाटकातील किष्किंधा येथील संत गोविंदानंद सरस्वती किष्किंधेची बाजू मांडायला आले, आणि त्यांच्या अंजनेरीपर्यंतच्या नियोजित यात्रेविरोधात स्थानिकांनी नाशिक–त्र्यंबकेश्वर रस्ता अडवला (फ्री प्रेस जर्नल, ३१ मे २०२२). ३१ मे रोजी झालेली शास्त्रार्थ सभा, म्हणजे शास्त्रीय वादसभा, दोन्ही बाजूंच्या संतांच्या भांडणात मोडली; पोलिसांना मध्ये पडावे लागले, आणि ती कोणत्याही निष्कर्षाविना संपली (टाइम्स ऑफ इंडिया, २ जून २०२२).
दुसऱ्या दिवशी वृंदावनचे आचार्य गंगाधर पाठक यांनी दोन्ही दावे एकत्र ठेवण्याचा मार्ग सुचवला: हनुमान प्रत्येक कल्पात, म्हणजे सृष्टीच्या प्रत्येक महायुगात, जन्म घेतात, म्हणून ब्रह्मपुराणानुसार आधीच्या एका कल्पात त्यांचा जन्म अंजनेरीत झाला आणि वाल्मीकी रामायणानुसार या कल्पात किष्किंधेत. त्याच पत्रकार परिषदेत उपस्थित असलेल्या गोविंदानंद सरस्वतींनी हे पाठकांचे स्वतःचे मत असल्याचे सांगितले (टाइम्स ऑफ इंडिया, २ जून २०२२).
हंपीजवळचा अंजनाद्री: किष्किंधेचा दावा
हंपीजवळचा अंजनाद्री हा कर्नाटकातील कोप्पळ जिल्ह्यात, आनेगुंदीजवळ, तुंगभद्रेच्या पलीकडे हंपीसमोर असलेला डोंगर आहे; ५५० हून अधिक पायऱ्या त्याच्या हनुमान मंदिरापर्यंत जातात (कर्नाटक पर्यटन). परंपरा हंपीचा परिसर म्हणजे रामायणातील वानरराज्य किष्किंधा असे मानते, आणि स्थानिक श्रद्धा हनुमानाचा जन्म याच डोंगरावर झाल्याचे सांगते.
हंपीच्या दाव्याचे प्रमुख पुरस्कर्ते श्री हनुमद् जन्मभूमी तीर्थ क्षेत्र ट्रस्टचे संस्थापक गोविंदानंद सरस्वती आहेत; त्यांच्या मते वाल्मीकी रामायण हनुमानाचा जन्म पंपेच्या, म्हणजे आजच्या तुंगभद्रेच्या, काठी किष्किंधेत, हंपीजवळच्या अंजनहळ्ळी येथे सांगते (हिंदुस्तान टाइम्स, २८ मे २०२१). जन्मप्रसंग कोणत्याही ठिकाणाचे नाव घेत नाहीत, म्हणून हा युक्तिवाद महाकाव्याच्या भूगोलावर आधारलेला आहे, ज्यात हनुमान प्रथम किष्किंधेत सुग्रीवाचे मंत्री म्हणून भेटतात (किष्किंधाकांड २–३). कर्नाटकच्या २०२४–२५ च्या अर्थसंकल्पात या डोंगराच्या विकासासाठी १०० कोटी रुपयांची तरतूद झाली (साउथ फर्स्ट, १६ फेब्रुवारी २०२४).
तिरुमलाचा अंजनाद्री: टीटीडी समितीचा निष्कर्ष
तिरुमलाचा दावा तिरुमला तिरुपती देवस्थानमच्या (टीटीडी) आठ सदस्यांच्या समितीकडून आला; तिचे अध्यक्ष राष्ट्रीय संस्कृत विद्यापीठाचे कुलगुरू वी. मुरलीधर शर्मा होते. रामनवमीला, २१ एप्रिल २०२१ रोजी, टीटीडीने जाहीर केले की हनुमानाचा जन्म अंजनाद्री डोंगररांगेतील जापाली तीर्थम येथे झाला, आणि अंजनाद्री हा तिरुमलाच्या सात डोंगरांपैकी एक आहे. समितीने बारा पुराणे, कंबनचे रामायण, अन्नमाचार्यांची पदे आणि बाराव्या-तेराव्या शतकांतील मंदिर-शिलालेख यांचा आधार दिला (द न्यूज मिनिट, २१ एप्रिल २०२१).
भूगोलासाठी समितीने स्कंदपुराणाच्या (वैष्णवखंड) वेंकटाचल माहात्म्याचा आधार घेतला. त्यात किष्किंधेत राहणारी निपुत्रिक अंजना मतंग ऋषींच्या सांगण्यावरून वेंकट पर्वतावर जाते आणि वियद्गंगा नावाच्या सरोवराकाठी हजार वर्षे वायुदेवाची उपासना करते; तेव्हा वायू म्हणतात, “मी तुझा पुत्र होईन” (३९.१४–४६), आणि व्यास तिच्या पराक्रमी पुत्राचे भाकीत करतात (४०.४–७). सुग्रीव अंजन पर्वतावरील वानरांना बोलावून घेतात (किष्किंधाकांड ३७; चिकित्सक आवृत्तीत ४.३६.५), म्हणून अंजनेचा पर्वत किष्किंधेबाहेर होता, असाही युक्तिवाद समितीने केला.
किष्किंधेच्या ट्रस्टने टीटीडीचा निष्कर्ष फेटाळला. २७ मे २०२१ रोजी तिरुपतीत समितीसोबत झालेल्या वादसभेतून गोविंदानंद सरस्वती, अशा प्रश्नाचा निर्णय फक्त शंकराचार्यांसारखे संतच करू शकतात, असे म्हणत उठून गेले; हंपीच्या बाजूने कोणताही पुरावा दिला गेला नाही, असे मुरलीधर शर्मा म्हणाले, आणि वादसभा कोंडीतच संपली (हिंदुस्तान टाइम्स, २८ मे २०२१). फेब्रुवारी २०२२ मध्ये ट्रस्टचे आक्षेप बाजूला सारून टीटीडीने तिरुमलाजवळचा आकाशगंगा परिसर हनुमानाचे जन्मस्थान म्हणून विकसित करण्याच्या कामांची घोषणा केली (डेक्कन हेराल्ड, १३ फेब्रुवारी २०२२). झारखंड, गुजरात आणि हरियाणातील काही ठिकाणेही जन्मस्थानाचा दावा करतात.
भक्त तिन्ही ठिकाणी का जातात
हनुमानाचा जन्म कुठे झाला हे निश्चित झालेले नाही, कारण प्रत्येक दावा वेगळ्या ग्रंथावर आधारलेला आहे: अंजनेरी गौतमी माहात्म्यावर, तिरुमला वेंकटाचल माहात्म्यावर, आणि हंपी रामायणातील किष्किंधेवर. यांपैकी सर्वात प्राचीन असलेले वाल्मीकी रामायण कोणतेही जन्मस्थान सांगत नाही, आणि तिरुमलाच्या दाव्याचा आधार असलेले स्कंदपुराणही तपापूर्वी अंजना किष्किंधेत राहत होती असे सांगते.
भक्तांसाठी हे दावे एकमेकांना छेद देत नाहीत: अंजनेरी आणि दोन्ही अंजनाद्री ही तीर्थक्षेत्रे आहेत, आणि प्रत्येक कल्पात एक जन्म हे आचार्य पाठकांचे उत्तर त्यांना एकत्र मानण्याचा परंपरेचा एक मार्ग आहे. महाराष्ट्रात यात्रेकरू आणि गिर्यारोहक अंजनेरी चढून अंजनी मातेच्या मंदिरापर्यंत आणि बालहनुमानाच्या मंदिरापर्यंत जातात, जसे कर्नाटकात आणि तिरुमलात भक्त आपापला अंजनाद्री चढतात, आपल्या परंपरेनुसार अंजनेच्या पुत्राचा जन्म जिथे झाला तिथे उभे राहण्यासाठी.
या कथेशी जोडलेले सण
मारुती: आरत्या आणि भजने
- हनुमान चालीसा
- आरती कीजै हनुमान लला की
- मैंने तेरे ही भरोसे हनुमान (सागर में नैया डार दई)
- श्री हनुमान गायत्री मन्त्र
- मनोजवं मारुततुल्यवेगम् (हनुमान श्लोक)
- हृदय में जिनके सीताराम
- श्री बजरंग बाण
- वीर हनुमाना अति बलवाना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला
मारुतीचे जन्मस्थान शास्त्रांत निश्चित नाही: वाल्मीकी रामायण कोणतेही ठिकाण सांगत नाही, फक्त वायुदेवाने अंजनेला एका पर्वतशिखरावर पाहिले एवढेच सांगते. तीन ठिकाणे दावा करतात: नाशिकजवळचे अंजनेरी (ब्रह्मपुराण), किष्किंधा मानला जाणारा हंपीजवळचा अंजनाद्री, आणि तिरुमलाचा अंजनाद्री (स्कंदपुराण).
मारुती: इतर नावे कोणती?
हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
मारुती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा; मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते; हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?; हनुमानाने लंका का जाळली? लंकादहनाची कथा; हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Uttara Kanda 35 and Kishkindha Kanda 66 (vulgate, H. P. Shastri tr.): Kesari on Mount Sumeru and the child’s colour (Uttara 35); Anjana on an unnamed mountain top and the birth in a cave (Kishkindha 66); the monkeys of the Anjana hill (Kishkindha 37) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Baroda critical edition (GRETIL e-text): Anjana on the mountain top (4.65.11–12; no cave in this text); the Anjana mountain (4.36.5); Sumeru, Kesari and the birth (7.35.19–21) मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Purana, Gautami Mahatmya, ch. 14, Paishacha-tirtha (Motilal Banarsidass tr.): The Anjana mountain beside Brahmagiri on the Godavari; Anjana and Adrika, Agastya’s boon, Hanuman born to Anjana from Vayu (14.1–12): the text behind the Anjaneri claim मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya, ch. 39–40 (Motilal Banarsidass tr.): Anjana of Kishkindha sent by Matanga to the Venkata hill; penance at Viyadganga; Vayu’s promise (39.14–46); Vyasa’s prophecy (40.4–7): the text behind the Tirumala claim मूळ ग्रंथ वाचा
- Times of India, Nashik, 2 June 2022: “Anjaneri & Kishkinda both Lord Hanuman’s birthplace”: The Nashik shastrartha sabha of 31 May 2022 and Acharya Gangadhar Pathak’s kalpa view; also Free Press Journal, 31 May 2022, and Incredible India (Ministry of Tourism) on Anjaneri hill मूळ ग्रंथ वाचा
- Hindustan Times, 28 May 2021: “Debate over birthplace of Hanuman ends in stalemate”: TTD’s expert committee under V. Muralidhar Sharma and the Kishkindha trust’s case for Anjanahalli near Hampi; also The News Minute, 21 April 2021 (the TTD finding and its sources) and Deccan Herald, 13 February 2022 (Akasaganga works) मूळ ग्रंथ वाचा
- Karnataka Tourism, Anjanadri Hill: Location near Anegundi across the Tungabhadra from Hampi, the steps and the Kishkindha tradition; also South First, 16 February 2024, on the state budget for Anjanadri मूळ ग्रंथ वाचा
