मारुती: कथा
हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
औषधी शोधायला वेळ नव्हता म्हणून हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत आणला: वाल्मीकी रामायणात पहिल्या उड्डाणात औषधी त्याच्यापासून लपल्या, आणि दुसऱ्यात त्याला त्या ओळखता आल्या नाहीत, म्हणून लक्ष्मण आणि वानरसेनेला जीवदान देण्यासाठी तो संपूर्ण शिखरच घेऊन आला.
थोडक्यात: मारुती
- इतर नावे
- हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
- कुटुंब
- अंजना आणि वानरराज केसरी यांचे पुत्र, तसेच वायुदेवाचे पुत्र (वाल्मीकी रामायण); शिवपुराण त्यांना शंकराचा अवतार म्हणते. बहुतेक परंपरांत आजन्म ब्रह्मचारी
- रूप
- लांब शेपूट आणि गदा असलेले वानर; ग्रंथांत सोनेरी किंवा ताम्रवर्ण, मंदिरांत शेंदुरामुळे केशरी; श्रीरामांपुढे गुडघे टेकलेले, संजीवनीचा पर्वत उचललेले किंवा पंचमुखी रूपात
- उपासनेचे दिवस
- हनुमान जयंती, महाराष्ट्रात व उत्तर भारतात चैत्र पौर्णिमेला (दक्षिणेत इतर तिथी); मंगळवार आणि शनिवार; तेलासह शेंदूर, हनुमान चालीसा आणि सुंदरकांड
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- नाशिकजवळचे अंजनेरी, आणि हंपी व तिरुमला येथील अंजनाद्री, तिन्ही जन्मस्थान मानली जातात; हनुमानगढी, अयोध्या; संकटमोचन, वाराणसी; सालासर व मेहंदीपूर बालाजी; समर्थ रामदासांचे अकरा मारुती
वाल्मीकींचे पहिले उड्डाण: लपलेल्या औषधी
वाल्मीकी रामायणात हनुमान दोन वेळा औषधींचा पर्वत आणतो. पहिली वेळ म्हणजे रावणपुत्र इंद्रजिताने ब्रह्मदेवाच्या अस्त्राने राम, लक्ष्मण आणि वानरसेनेचा मोठा भाग रणभूमीवर पाडले तेव्हा (युद्धकांड ७४, हरिप्रसाद शास्त्री यांचे भाषांतर). त्या रात्री बिभीषण आणि हनुमानाला बाणांनी विद्ध झालेला वृद्ध अस्वलराज जांबवान सापडतो. जांबवानाचा पहिला प्रश्न हाच असतो की हनुमान जिवंत आहे का: “तस्मिन् जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम्”, म्हणजे तो वीर जिवंत असेल तर पडलेली सेनाही नष्ट झालेली नाही (७४.२२).
हे काम करण्याचे सामर्थ्य दुसऱ्या कोणातही नाही, असे सांगून जांबवान हनुमानाला समुद्र ओलांडून हिमालयात पाठवतो (युद्धकांड ७४.२७). सोनेरी ऋषभ शिखर आणि कैलास शिखर यांच्यामध्ये औषधींचा एक तेजस्वी पर्वत आहे आणि त्याच्या माथ्यावर चार औषधी उगवतात, असे तो सांगतो: मृतांना जिवंत करणारी मृतसंजीवनी; शस्त्रांच्या जखमा भरून काढणारी विशल्यकरणी; शरीराचा मूळ वर्ण परत आणणारी सुवर्णकरणी; आणि तुटलेले जोडणारी संधानी (७४.२९–३३). प्रचलित “संजीवनी” हे नाव पहिल्या औषधीवरून आले आहे; वाल्मीकी त्या जागेला फक्त ओषधिपर्वत, म्हणजे औषधींचा पर्वत, म्हणतात (७४.३१).
हिमालयात पोहोचल्यावर, आपल्याला नेण्यासाठी कोणी आले आहे हे जाणून औषधी अदृश्य होतात (युद्धकांड ७४.६४). पर्वत रामांविषयी दया दाखवत नाही म्हणून संतापलेला हनुमान त्याचे संपूर्ण शिखर झाडे, हत्ती आणि धातूंसह उपटून घेतो आणि दुसऱ्या सूर्यासारखा झळाळत परत येतो (७४.६५–६९). औषधींच्या केवळ सुगंधाने राम-लक्ष्मणांच्या जखमा भरतात, आणि रात्र संपल्यावर झोपलेले जागे व्हावेत तसे पडलेले वानर उठून उभे राहतात (७४.७३–७४). त्यानंतर हनुमान ते शिखर पुन्हा हिमालयात नेऊन ठेवतो (७४.७७).
वाल्मीकींचे दुसरे उड्डाण: लक्ष्मण आणि रावणाची शक्ती
हनुमानाचे दुसरे उड्डाण युद्धात पुढे येते. लक्ष्मणाने बिभीषणाला आपल्यापासून वाचवले म्हणून संतापलेला रावण मयाच्या मायेने बनवलेली शक्ती लक्ष्मणावर फेकतो (युद्धकांड १०१.२८–३४). भावाशिवाय लढण्यात किंवा जगण्यात काय अर्थ आहे, असे राम म्हणतात. वानरप्रमुख सुषेण त्यांना धीर देतो की लक्ष्मण जिवंत आहे, कारण त्याचा चेहरा पालटलेला नाही आणि हृदय अजून धडधडत आहे (शास्त्री यांच्या भाषांतरात युद्धकांड १०२; या भागात सर्गांचे क्रमांक आवृत्तीनुसार थोडे बदलतात).
जांबवानाने वर्णन केलेल्या त्याच औषधी पर्वतावर, त्याच्या दक्षिण शिखरावरील औषधी आणण्यासाठी सुषेण हनुमानाला पाठवतो; शास्त्री यांच्या भाषांतरात त्याचे नाव महोदय पर्वत आहे (युद्धकांड १०२.२३–२५). या वेळी हनुमानाला औषधी ओळखता येत नाहीत, आणि उशीर झाला तर अनर्थ होईल अशी त्याला भीती वाटते. म्हणून तो शिखर तोडून दोन्ही हातांत धरून घेऊन येतो आणि सुषेणाला सांगतो: “ओषधीर्नावगच्छामि ता अहं हरिपुङ्गव। तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया॥”, मला त्या औषधी ओळखता आल्या नाहीत, म्हणून मी पर्वताचे संपूर्ण शिखरच आणले आहे (१०२.२६–३४). सुषेण औषधी कुटून लक्ष्मणाच्या नाकाशी धरतो, आणि लक्ष्मण शक्ती आणि वेदना यांतून मुक्त होऊन उठून उभा राहतो (१०२.३७–३८).
म्हणजे वाल्मीकी रामायणात उत्तर व्यावहारिक आहे. समुद्र ओलांडून हिमालयात जाऊन परत येण्याचे सामर्थ्य दुसऱ्या कोणातही नाही म्हणून जांबवान हनुमानाची निवड करतो, आणि औषधी एकतर लपल्या किंवा ओळखता आल्या नाहीत म्हणून हनुमान संपूर्ण शिखर आणतो.
नंतरच्या कथा: कालनेमी आणि भरताचा बाण
हनुमानाला शंकराचा अवतार मानणारे शिवपुराण हा प्रसंग एका श्लोकात सांगते: मेघनादाच्या शक्तीने घायाळ झालेल्या लक्ष्मणाला हनुमानाने संजीवनी औषधीने जिवंत केले (शतरुद्रसंहिता २०.३१). या कथेत लक्ष्मणावर प्रहार रावण नव्हे तर मेघनाद करतो, जे इंद्रजिताचेच दुसरे नाव आहे; तुलसीदासही असेच सांगतात.
अध्यात्म रामायण ही नंतरची एक संस्कृत रामकथा आहे. तिच्यात रावणाची शक्ती तशीच आहे, पण हनुमानाला अडवण्यासाठी रावणाने पाठवलेला कालनेमी राक्षस येतो (युद्धकांड ६–७, बैजनाथ यांचे भाषांतर). कालनेमी मायेने उभारलेल्या आश्रमात मुनीचा वेष घेतो. आश्रमाच्या सरोवरातील एक मगरी हनुमानाला पकडते; हनुमान तिला मारतो तेव्हा ती शापमुक्त होऊन दिव्य स्त्रीच्या रूपात प्रकट होते आणि त्याला सावध करते. हनुमान कालनेमीला मारतो आणि औषधी न सापडल्याने संपूर्ण द्रोण पर्वत उपटून घेतो (७.२२–३४).
तुलसीदासांचे रामचरितमानस ही कथा सर्वात नाट्यमय पद्धतीने सांगते (लंकाकांड, दोहे ५४–६२). जांबवानाच्या सांगण्यावरून हनुमान सुषेणाला, जो इथे लंकेत राहणारा वैद्य आहे, त्याच्या घरासकट घेऊन येतो. कालनेमीला मारल्यानंतर हनुमानाला औषधी ओळखता येत नाही; तो पर्वत उपटतो आणि रात्री अयोध्येवरून परत निघतो. भरत त्याला राक्षस समजून टोक नसलेला बाण मारतो. “राम राम” म्हणत हनुमान खाली पडतो; रामांवरील आपल्या प्रेमाच्या सत्याच्या बळावर भरत त्याला शुद्धीवर आणतो आणि पर्वतासह त्याला आपल्या बाणावर बसवून रामांकडे पाठवण्याची तयारी दाखवतो. हनुमान नम्रपणे नकार देतो आणि मध्यरात्र उलटल्यावर रामांकडे पोहोचतो, तेव्हा सख्खा भाऊ जगात पुन्हा मिळत नाही म्हणून राम विलाप करत असतात. यांतले काहीही वाल्मीकींच्या कथेत नाही: त्यांच्या दोन्ही सर्गांत ना कालनेमी आहे, ना भरत, ना लंकेतला वैद्य.
पर्वताला द्रोणागिरी का म्हणतात?
वाल्मीकी औषधींच्या पर्वताला कधीही द्रोणागिरी म्हणत नाहीत. त्यांच्या महाकाव्यात द्रोण पर्वत येतो, पण आधीच्या एका प्रसंगात: इंद्रजिताच्या नागबाणांनी राम-लक्ष्मणांना बांधले तेव्हा सुषेण सुचवतो की हनुमानाला क्षीरसागरातील चंद्र आणि द्रोण पर्वतांवर पाठवावे, जिथे जीवनदायी औषधी उगवतात (“चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे”, युद्धकांड ५०.२९–३२). हनुमान निघण्याआधीच गरुड येऊन दोघा भावांना मुक्त करतो. अध्यात्म रामायणात हनुमान प्रत्यक्ष आणतो तो पर्वत क्षीरसागरातील द्रोण पर्वत आहे (युद्धकांड ५.७१–७४, ७.३३–३४), आणि आज बहुतेक लोक त्याला द्रोणागिरी याच नावाने ओळखतात.
महाराष्ट्रात हे नाव मारुतीच्या सर्वाधिक म्हटल्या जाणाऱ्या स्तोत्रातून, समर्थ रामदासांच्या “भीमरूपी महारुद्रा” या मारुती स्तोत्रातून, परिचित आहे: “मंदाद्रिसारिखा द्रोणू क्रोधें उत्पाटिला बळें”, म्हणजे मंदार पर्वतासारखा द्रोणागिरी मारुतीने संतापून बळाने उपटला. पुढचा श्लोक, “आणिला मागुती नेला”, सांगतो की त्याने तो आणला आणि परत नेऊनही ठेवला, जसे वाल्मीकींच्या पहिल्या उड्डाणात आहे (श्लोक ९–१०).
या कथेतून दोन स्थानिक परंपरा निर्माण झाल्या. उत्तराखंडमधील चमोली जिल्ह्यात सुमारे ३,६०० मीटर उंचीवर वसलेले द्रोणागिरी गाव आपल्या पर्वताची “परबत देव” म्हणून पूजा करते; स्थानिक मान्यतेनुसार पर्वताची उजवी बाजू उपटून नेल्याबद्दल गावाने हनुमानाला आजही क्षमा केलेली नाही, गावात त्याची मूर्ती ठेवली जात नाही आणि गावच्या रामलीलेत तो नसतो (स्क्रोल.इन, २०१६). श्रीलंकेतील स्थानिक परंपरा मानते की उड्डाणादरम्यान शिखराचे तुकडे बेटावर पडले; गॉलजवळची रूमस्सला टेकडी त्यांपैकी एक. या दोन्ही त्या त्या ठिकाणच्या परंपरा आहेत, शास्त्रवचन नाही.
मारुती: आरत्या आणि भजने
- हनुमान चालीसा
- आरती कीजै हनुमान लला की
- मैंने तेरे ही भरोसे हनुमान (सागर में नैया डार दई)
- श्री हनुमान गायत्री मन्त्र
- मनोजवं मारुततुल्यवेगम् (हनुमान श्लोक)
- हृदय में जिनके सीताराम
- श्री बजरंग बाण
- वीर हनुमाना अति बलवाना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत का आणला? दोन उड्डाणांची कथा
औषधी शोधायला वेळ नव्हता म्हणून हनुमानाने संजीवनीचा पर्वत आणला: वाल्मीकी रामायणात पहिल्या उड्डाणात औषधी त्याच्यापासून लपल्या, आणि दुसऱ्यात त्याला त्या ओळखता आल्या नाहीत, म्हणून लक्ष्मण आणि वानरसेनेला जीवदान देण्यासाठी तो संपूर्ण शिखरच घेऊन आला.
मारुती: इतर नावे कोणती?
हनुमान, मारुतीराया, बजरंगबली, आंजनेय, पवनपुत्र, केसरीनंदन, संकटमोचन, महावीर, रामदूत, बालाजी (राजस्थान)
मारुती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
हनुमान आजही जिवंत आहेत का? चिरंजीव मारुतीची कथा; मारुतीचा जन्म कुठे झाला? अंजनेरी, हंपी की तिरुमला; मारुतीला शेंदूर का लावतात? मूर्ती केशरी का असते; हनुमान आणि श्रीरामांची पहिली भेट कशी झाली?; हनुमानाने लंका का जाळली? लंकादहनाची कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Valmiki Ramayana, Yuddha Kanda 74 and 50 (Hari Prasad Shastri tr.): The first flight: Jambavan asks for Hanuman and chooses him (74.18–27); the herb mountain between Rishabha and Kailasa and its four herbs (74.29–33); the herbs vanish and Hanuman breaks off the crest (74.64–69); the army revived and the peak taken back (74.73–77). Chapter 50: Sushena names the Chandra and Drona mountains in the Ocean of Milk (50.29–32). Verse numbers from the Sanskrit text at heritage.iitk.ac.in/VRAM, whose sargas match Shastri’s chapters मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Yuddha Kanda 101–102, “Lakshmana’s miraculous Recovery” (Hari Prasad Shastri tr.): The second flight: Ravana’s spear (101.28–34); Sushena sends Hanuman to the herb mountain’s southern peak, “Mount Mahodaya” in Shastri (102.23–25); Hanuman cannot recognise the herbs and brings the whole summit (102.26–34); Lakshmana revived (102.35–38). Sarga numbers differ slightly in some editions मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Shatarudra Samhita 20 (J. L. Shastri tr.): Hanuman revives Lakshmana, wounded by Meghanada’s javelin, with the herb Sanjivani (20.31) मूळ ग्रंथ वाचा
- Adhyatma Ramayana, Yuddha Kanda 5–7 (Rai Bahadur Lala Baij Nath tr.): Dronagiri in the Ocean of Milk (5.71–74); Ravana’s spear strikes Lakshmana (6.4–15); Kalanemi’s hermitage, the she-crocodile and Kalanemi’s death (7.1–33); the Drona hill uprooted (7.33–34) मूळ ग्रंथ वाचा
- Tulsidas, Ramcharitmanas, Lanka Kanda, dohas 54–62: Meghanada’s spear; Sushena the physician brought from Lanka; Kalanemi; Bharata’s arrow over Ayodhya; Rama’s lament at midnight and Lakshmana’s recovery. Doha numbers as in the IIT Kanpur text मूळ ग्रंथ वाचा
- Samarth Ramdas, Maruti Stotra “Bhimrupi Maharudra”, verses 9–10: Hanuman tears up the Drona mountain and takes it back; text as in the Marathi Wikisource collection “Chaturdash Maruti Stotre” मूळ ग्रंथ वाचा
- Mrinal Pande, “The Sanjivani quest: An Uttarakhand village hasn’t forgiven Hanuman for defacing their holy mountain”, Scroll.in, 31 July 2016: Dronagiri village, Chamoli: the mountain worshipped as Parbat Dev, no image of Hanuman, a Ramlila without him (local tradition) मूळ ग्रंथ वाचा
