Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion

Dharmasthan
Bhakti LibraryEvents CalendarDharmaVerseJap CounterDharma AIContestsSansthas
HOST ROOM
MandalSign In
Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion.

|| भक्ति· से ही शांति है ||

Hindu prayers, aarti and bhajan lyrics, mandals and festivals across India.

Explore

  • Bhakti Library
  • Aartis
  • Bhajans
  • Devotional Songs
  • Mantras
  • Stotrams
  • Chalisas
  • Shlokas
  • Stutis & Ashtakams
  • Vrat Kathas
  • Marathi Prayers
  • Hindi Prayers
  • Sanskrit Prayers
  • Videos
  • Hindu Stories
  • Holy Books
  • DharmaVerse
  • Events Calendar
  • By Deity
  • Festival Playlists
  • Upcoming Festivals
  • Jap Counter
  • Contests
  • Events

For Mandals

  • Mandal Login
  • Register Mandal
  • Discover Mandals
  • Donation Campaigns

About

  • About Us
  • Contact
  • Privacy Policy
  • Terms of Service
  • Consent Policy
  • Platform Admin

© 2026 Dharmasthan - devotion, in one place

Made with devotion in India

Home
Bhakti Library
Jap
DharmaVerse
  1. मुख्यपृष्ठ
  2. देवता
  3. गणपती
  4. गणपती: कथा
  5. गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा
गणपती: कथा
Englishहिंदीमराठी

गणपती: कथा

गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा

धर्मस्थान टीम · अद्ययावत शुक्रवार, २० नोव्हेंबर, २०२६ · 6 संदर्भ

ब्रह्मवैवर्त पुराणातील एका कथेमुळे गणपतीला तुळस वाहत नाहीत: तरुण तुळशीने गणपतीशी लग्न करण्याची इच्छा सांगितली, गणपतीने नकार दिला आणि दोघांनी एकमेकांना शाप दिले. नंतर द्रवून गणपतीने तुळशीला विष्णू आणि श्रीकृष्णाची सर्वांत प्रिय वनस्पती होण्याचा वर दिला, पण आपण स्वतः तिचा कधीही स्वीकार करणार नाही, असे सांगितले.

Lord Ganesha holding a modak (गणेश)

थोडक्यात: गणपती

इतर नावे
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
कुटुंब
शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
रूप
हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
उपासनेचे दिवस
गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
गणपती: आरत्या, भजने आणि मंत्र →

कथा: गंगेच्या काठी तुळशी आणि गणपती

ब्रह्मवैवर्त पुराण ही कथा आपल्या गणपतिखंडाच्या अगदी शेवटी सांगते (अध्याय ४६). ज्या युद्धात परशुरामाने गणपतीचा दात तोडला, त्यानंतर परशुरामाने दुर्गेची स्तुती केली आणि शंकरांच्या आज्ञेने धूप, दीप, गंध, फुले आणि नैवेद्य यांनी गणपतीची पूजा केली, पण “तुळशीविना” (तुलसीं विना), असे नारायण मुनी नुकतेच सांगतात. त्यावर नारद साहजिक प्रश्न विचारतात: सर्व फुलांत तुळस सर्वांत मान्य आहे, मग गणपती तिचा स्वीकार का करत नाही? उत्तरादाखल नारायण एक जुनी आणि गूढ कथा सांगतात, जी त्यांच्या म्हणण्यानुसार ब्रह्मकल्पातील आहे.

एकदा नारायणाची भक्त असलेली तरुण तुळशी तपश्चर्या करत एका तीर्थावरून दुसऱ्या तीर्थावर फिरत होती. गंगेच्या काठी तिला तरुण गणपती ध्यानस्थ बसलेला दिसला: अंगाला चंदन, पिवळे वस्त्र, रत्नांचे अलंकार, आणि मन श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांवर एकाग्र. तुळशी त्याच्यावर मोहित झाली. हसत हसत तिने विचारले की तुला हत्तीचे तोंड, एवढे मोठे पोट आणि एकच दात कसा मिळाला; संध्याकाळ झाली, आता ध्यान सोड, असे म्हणून तिने त्याच्यावर थोडे पाणी शिंपडले आणि तर्जनीच्या टोकाने त्याला ढोसले.

गणपतीने डोळे उघडले आणि शांतपणे सांगितले की तपस्व्याचे ध्यान भंग करणे पाप आहे, पण त्याचबरोबर श्रीकृष्ण तिचे कोणतेही अनिष्ट होऊ देऊ नयेत, अशी प्रार्थनाही केली. तू कोण, असे गणपतीने विचारल्यावर तुळशीने सांगितले की मी “धर्माच्या पुत्राची” (धर्मात्मजाची) कन्या आहे, अविवाहित आहे आणि पती मिळवण्यासाठी तप करते आहे; आणि गणपतीलाच तो पती होण्याची विनंती केली. गणपतीने नकार दिला. लग्न दुःख देते, सुख कधीच नाही; ते हरिभक्ती तोडते, तपाचा नाश करते आणि मोक्षाच्या दाराला लावलेले कवाड आहे (मोक्षद्वारकपाटः), असे तो म्हणाला. ज्याला लग्न करायचे आहे असा पती शोध, असा सल्ला गणपतीने तिला दिला.

रागावलेल्या तुळशीने गणपतीला शाप दिला की तुला पत्नी होईलच, म्हणजे ज्या लग्नाला त्याने नकार दिला तेच. गणपतीनेही उलट शाप दिला: तुला एक असुर ग्रासेल, आणि नंतर महात्म्यांच्या शापाने तू वृक्ष होशील. तुळशी रडू लागली आणि गणपतीची स्तुती करू लागली, तेव्हा गणपती द्रवला. तू सर्व फुलांचे सार होशील, नारायणाची प्रिया होशील, सर्व देवांना आणि त्यातही श्रीकृष्णाला सर्वांत प्रिय होशील, आणि तुझ्याने केलेली पूजा माणसांना मुक्ती देईल, “पण माझ्यासाठी कधीही भोग्य नाहीस” (मया भोग्या न नित्यशः), असे तो म्हणाला. त्यानंतर गणपती हरीच्या आराधनेसाठी बदरिकाश्रमाला गेला आणि तुळशी पुष्करला गेली, जिथे तिने निराहार राहून एक लाख वर्षे तप केले.

शापांचे परिणाम

दोन्ही शाप खरे ठरले, असे पुराण सांगते. गणपतीच्या शापामुळे तुळशी दीर्घकाळ शंखचूड असुराची पत्नी राहिली; शंकरांनी त्रिशूळाने त्याचा वध केल्यावर नारायणप्रिया तुळशीने तुळशीच्या रोपाचे रूप घेतले (गणपतिखंड ४६). शंखचूड आणि विष्णूंसोबतची तुळशीची कथा, आणि शाळिग्रामासोबत तिची पूजा कशी होऊ लागली, हीच तुळशी विवाहाची कथा आहे.

हेच पुराण त्या विवाहाचे आणखी एक कारण सांगते. त्याच्या प्रकृतिखंडात तुळशी ही राजा धर्मध्वज आणि राणी माधवी यांची कन्या आहे; नारायण पती म्हणून मिळावेत म्हणून ती बदरिकाश्रमात तप करते, आणि ब्रह्मदेव तिला सांगतात की आधी तिला शंखचूडाशी विवाह करावा लागेल; शंखचूड म्हणजे गोलोकातील गोप सुदामा, जो राधेच्या शापाने असुर म्हणून जन्मला (प्रकृतिखंड १५). गणपतिखंडात याचा उल्लेख नाही, आणि प्रकृतिखंडाच्या त्या अध्यायात गणपतीचा उल्लेख नाही: दोन्ही प्रसंग एकाच विवाहाचे स्पष्टीकरण वेगवेगळ्या प्रकारे देतात.

तुळशीने गणपतीला दिलेला शाप कसा फळाला आला, हे अध्याय ४६ सांगत नाही. प्रजापती विश्वरूपाच्या कन्या सिद्धी आणि बुद्धी यांच्याशी गणपतीचा विवाह दुसऱ्या ग्रंथात, शिवपुराणात, स्वतंत्र कथेसह येतो आणि त्यात कोणताही शाप नाही (रुद्रसंहिता, कुमारखंड २०).

तुळशीऐवजी गणपतीला काय वाहावे

गणपतीची स्वतःची पत्री म्हणजे दूर्वा. शिवपुराण गणपतीच्या व्रताचा विधी सांगताना दूर्वांनी पूजा करायला सांगते आणि तीन पेरे असलेल्या, मुळे नसलेल्या एकवीस दूर्वा मूर्तीला वाहण्याचा नियम देते (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १८.४१–४५). गणपती अथर्वशीर्ष गणपतीचे वर्णन रक्तवर्ण आणि लाल फुलांनी पूजलेला असे करते, आणि त्याच्या पूजेत लाल जास्वंद, शेंदूर आणि मोदक यांना मान आहे. या सगळ्यांची कारणे गणेश चतुर्थीच्या, गणपतीला दूर्वा, मोदक आणि लाल फुले का वाहतात, या कथेत सांगितली आहेत.

महाराष्ट्रात हा फरक सहज दिसतो. तुळस विष्णू आणि त्यांच्या रूपांची: पंढरपूरच्या विठ्ठलाची आरती “युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा” त्याला गळ्यात तुळशीची माळ घातलेला दाखवते (“तुळसीमाळा गळां”), आणि वारकरी तुळशीच्या मण्यांची माळ घालतात. गणपतीला दूर्वांच्या जुड्या आणि दूर्वांचे हार वाहिले जातात, विशेषतः मंगळवारी आणि संकष्टीला. अंगणातल्या तुळशी वृंदावनाची रोज पूजा होते, पण तिची पाने विष्णू, कृष्ण आणि विठ्ठलाला वाहिली जातात, आणि गणपतीला दूर्वा.

लोकश्रद्धा काय, शास्त्र काय

अनेक कथनांत, विशेषतः हिंदीत, सांगितले जाते की तुळशीने गणपतीला दोन विवाहांचा शाप दिला आणि गणपतीने नाव घेऊन सांगितले की तिचा विवाह शंखचूडाशी होईल. ब्रह्मवैवर्त पुराणाचा संस्कृत पाठ वेगळे सांगतो: तुळशीचा शाप एका पत्नीचा आहे (दारास्ते भविता, “तुला पत्नी होईल”), जिला इंग्रजी आणि तेलुगू अनुवाद अयोग्य पत्नी मानतात, आणि गणपती फक्त “असुर” असे म्हणतो; शंखचूडाचे नाव नंतर कथा सांगणारे नारायण घेतात.

ही कथा अनेकदा गणेश पुराणाच्या नावानेही सांगितली जाते. इथे दिलेले रूप, ज्याचे प्रचलित कथनेही अनुसरण करतात, म्हणजे गंगेचा काठ आणि “धर्माच्या पुत्राची” कन्या असलेले रूप, ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या गणपतिखंडातील आहे.

गणपतीला फक्त एकाच दिवशी, गणेश चतुर्थीला, तुळस वाहता येते, असेही अनेक घरांत मानले जाते. ही पूजाविधीची परंपरा आहे, पुराणाची नाही. गणेश चतुर्थीच्या पूजेत वाहिल्या जाणाऱ्या एकवीस पत्रींच्या अनेक याद्यांत तुळस आहे, आणि कांची कामकोटी पीठाची विनायक चतुर्थीची यादी ती “ॐ गजवक्त्राय नमः तुलसीपत्रं समर्पयामि” या मंत्राने वाहते आणि हा दिवस अपवाद असल्याचे सांगते. ब्रह्मवैवर्त पुराण कोणताही अपवाद देत नाही: गणपती “कधीही नाही” असे म्हणतो. चतुर्थीच्या पत्रीत तुळस घेणारी घरे आणि गणपतीपासून ती पूर्णपणे दूर ठेवणारी घरे, दोन्ही आपापली परंपरा पाळत आहेत.

या कथेशी जोडलेले सण

  • गणेश चतुर्थी

गणपती: आरत्या आणि भजने

  • आला माझा मुंबईचा राजा
  • झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
  • सुखकर्ता दुःखहर्ता
  • लालबागचा राजा
  • गजानना बा दयासागरा
  • घालीन लोटांगण वंदीन चरण
  • जय गणेश जय गणेश देवा
  • पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
गणपती: सर्व प्रार्थना →

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा

ब्रह्मवैवर्त पुराणातील एका कथेमुळे गणपतीला तुळस वाहत नाहीत: तरुण तुळशीने गणपतीशी लग्न करण्याची इच्छा सांगितली, गणपतीने नकार दिला आणि दोघांनी एकमेकांना शाप दिले. नंतर द्रवून गणपतीने तुळशीला विष्णू आणि श्रीकृष्णाची सर्वांत प्रिय वनस्पती होण्याचा वर दिला, पण आपण स्वतः तिचा कधीही स्वीकार करणार नाही, असे सांगितले.

गणपती: इतर नावे कोणती?

गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा

गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?

गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात; गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा; गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा; गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी; अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.

संदर्भ

  1. Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda, ch. 46 (Nag Publishers tr.): Narada’s question; Tulasi and Ganesha by the Ganga, the two curses, Ganesha’s blessing and refusal; Tulasi as Shankhachuda’s wife and then the tulsi plant मूळ ग्रंथ वाचा
  2. Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda, ch. 46, Sanskrit text with Telugu translation: The Sanskrit words quoted: तुलसीं विना, धर्मात्मजस्य कन्या, मोक्षद्वारकपाटः, दारास्ते भविता, मया भोग्या न नित्यशः मूळ ग्रंथ वाचा
  3. Brahma Vaivarta Purana, Prakriti Khanda, ch. 15 (Nag Publishers tr.): Tulasi born to King Dharmadhvaja and Madhavi; her penance at Badrikashrama and Brahma’s word that she will first marry Shankhachuda मूळ ग्रंथ वाचा
  4. Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 18 and 20 (J. L. Shastri tr.): Durva in Ganesha’s vrata, twenty-one blades for the image (18.41–45); Ganesha’s marriage to Siddhi and Buddhi (ch. 20) मूळ ग्रंथ वाचा
  5. Sri Kanchi Kamakoti Peetham, “Vinayaka Chaturti Puja: 21 Sacred Leaves for Archana” (2021): Tulasi among the twenty-one leaves of Vinayaka Chaturthi, with its mantra; the day called an exception to the usual rule मूळ ग्रंथ वाचा
  6. Drik Panchang, “21 Patras for Ganesh Puja”: Tulsi (Marathi तुळस) in the list of twenty-one patri for Ganesh Chaturthi, offered on that day as an exception मूळ ग्रंथ वाचा
✦

गणपती: आणखी कथा

  • गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतातगणपतीला हत्तीचे तोंड आहे, कारण शिवपुराणानुसार शंकरांनी त्याचे मस्तक उडवले आणि देवांनी उत्तरेला सर्वप्रथम भेटलेल्या प्राण्याचे, एकदंत हत्तीचे, मस्तक आणून लावले. इतर पुराणे ही कथा वेगळी सांगतात: शनीची दृष्टी, रुद्राचा शाप, किंवा जन्मापासूनच गजमुख.कथा वाचा →

    Why Does Ganesha Have an Elephant Head? What the Puranas Sayगणेश जी का सिर हाथी का क्यों है? पुराण क्या कहते हैं

  • गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथागणपतीला एकच दात आहे आणि त्याला एकदंत म्हणतात, कारण ब्रह्मांड आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणांनुसार त्याने परशुरामांना शंकरांच्या दारात अडवले तेव्हा परशुरामांच्या परशूने त्याचा डावा दात तोडला. स्कंदपुराण मात्र सांगते की गणपतीने स्वतःच दात उपटून योग्याचा दंड म्हणून हातात धरला.कथा वाचा →

    Why Is Ganesha’s Tusk Broken? The Story of Ekadantaगणेश जी का एक दांत क्यों टूटा? एकदंत की कथा

  • गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथागणेश पुराणानुसार गणपतीचे वाहन उंदीर आहे, कारण त्याच्या गजानन अवताराने शापामुळे महाकाय उंदीर झालेल्या क्रौंच गंधर्वाला पाशाने पकडून आपले वाहन केले. ब्रह्मवैवर्त पुराणात पृथ्वी त्याला उंदीर भेट देते, तर मुद्गल पुराण उंदराला प्रत्येक हृदयात चोरासारख्या लपलेल्या प्रभूचे रूप मानते.कथा वाचा →

    Why Is the Mouse Ganesha’s Vahana? The Story of Mushakaगणेश जी का वाहन चूहा क्यों है? मूषक की कथा

  • गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धीशिवपुराणानुसार गणपतीच्या पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी आहेत आणि त्यांचे पुत्र क्षेम आणि लाभ; उत्तर भारतात पत्नींना ऋद्धी आणि सिद्धी, तर पुत्रांना शुभ आणि लाभ म्हणतात. दक्षिण भारतात अनेक जण गणपतीला अविवाहित मानतात, आणि अभ्यासक या पत्नींना त्याच्याच शक्ती मानतात.कथा वाचा →

    Who Are Ganesha’s Wives? Riddhi, Siddhi and Buddhiगणेश जी की पत्नी कौन हैं? रिद्धि, सिद्धि और बुद्धि

  • अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथाअष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीची आठ मंदिरे; त्यांची यात्रा ठरलेल्या क्रमाने मोरगावपासून रांजणगावपर्यंत आणि पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. प्रत्येक मंदिराची स्वतःची कथा आहे, बहुतेक गणेशपुराणात आणि दोन मुद्गलपुराणात; ती कथा त्याच गावी घडली ही मंदिराची स्वतःची परंपरा आहे.कथा वाचा →

    What Are the Ashtavinayak Temples? The Legend of Each Ganpatiअष्टविनायक मंदिर कौन से हैं? आठों गणपति की कथा

  • सणाची कथागणेश चतुर्थी का साजरी करतात? गणपतीच्या जन्माची कथागणेश चतुर्थी भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला साजरी होते, कारण परंपरा हा दिवस गणपतीचा जन्मदिवस मानते आणि हा त्याच्या पूजेचा सर्वात मोठा दिवस आहे. पार्वतीने गणपतीला कसे घडवले, त्याला हत्तीचे मस्तक कसे मिळाले आणि त्याची पूजा सर्वप्रथम का होते, हे शिवपुराण सांगते. गणपतीचे स्वागत माध्यान्ही होते आणि त्या रात्री चंद्र पाहत नाहीत.कथा वाचा →

    Why Is Ganesh Chaturthi Celebrated? The Birth of Ganeshaगणेश चतुर्थी क्यों मनाई जाती है? गणेश जी के जन्म की कथा

  • सणाची कथागणपतीला दूर्वा, मोदक आणि लाल फुले का वाहतात?गणेश चतुर्थीला आणि प्रत्येक पूजेत गणपतीला दूर्वा, मोदक आणि लाल फुले वाहतात, कारण त्याच्या पूजेचे ग्रंथच ही अर्पणे सांगतात: शिवपुराणात एकवीस दूर्वा आणि शेंदुराचा विधी आहे, पद्मपुराण गणपतीने देवांनी दिलेला मोदक कसा मिळवला ते सांगते, आणि अथर्वशीर्ष त्याच्या लाल रूपाचे वर्णन करते.कथा वाचा →

    Why Durva, Modak and Red Flowers Are Offered to Ganeshaगणेश जी को दूर्वा, मोदक और लाल फूल क्यों चढ़ाते हैं?

  • सणाची कथागणेशोत्सव सार्वजनिक कसा झाला? टिळक आणि पुण्याची कहाणीगणेशोत्सव १८९० च्या दशकात पुण्यात सार्वजनिक झाला. तेव्हा पेठांमधील मंडळे सार्वजनिक मंडपांत गणपती बसवू लागली आणि लोकमान्य टिळकांनी आपल्या केसरी वृत्तपत्रातून या कल्पनेला पाठबळ दिले. त्यामुळे घरगुती सण दहा दिवसांच्या सामूहिक उपासनेचा उत्सव झाला आणि त्याने स्वातंत्र्यलढ्यालाही बळ दिले.कथा वाचा →

    How Ganeshotsav Became a Public Festival: Tilak and Puneगणेशोत्सव सार्वजनिक कैसे बना? तिलक और पुणे की कहानी

  • सणाची कथामाघी गणेश जयंती का साजरी करतात? गणपतीच्या जन्माची कथामाघ शुद्ध चतुर्थीला येणारी गणेश जयंती महाराष्ट्रात गणपतीचा जन्मदिवस म्हणून साजरी केली जाते. पार्वतीने गणपतीला कसे घडवले आणि त्याला हत्तीचे मस्तक कसे मिळाले, हे शिवपुराण सांगते. या दिवशी भक्त गणपतीला तिळाचे लाडू अर्पण करतात, आणि या दिवसाला तिलकुंद चतुर्थी असेही म्हणतात.कथा वाचा →

    Why Is Ganesh Jayanti Celebrated? Magha Shukla Chaturthiगणेश जयंती क्यों मनाई जाती है? माघ शुक्ल चतुर्थी की कथा

गणपती: सर्व 13 कथा →
सर्व कथा आणि व्रतकथा →