गणपती: कथा
गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
गणपतीला एकच दात आहे आणि त्याला एकदंत म्हणतात, कारण ब्रह्मांड आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणांनुसार त्याने परशुरामांना शंकरांच्या दारात अडवले तेव्हा परशुरामांच्या परशूने त्याचा डावा दात तोडला. स्कंदपुराण मात्र सांगते की गणपतीने स्वतःच दात उपटून योग्याचा दंड म्हणून हातात धरला.
थोडक्यात: गणपती
- इतर नावे
- गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
- कुटुंब
- शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
- रूप
- हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
- उपासनेचे दिवस
- गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
शंकरांच्या दारात परशुराम
ब्रह्मांडपुराण ही कथा परशुरामांच्या चरित्रात सांगते (उपोद्घातपाद, अध्याय ४१–४२). राजा कार्तवीर्याच्या पुत्रांशी युद्ध केल्यानंतर परशुराम आपले गुरू शंकर यांना वंदन करण्यासाठी कैलासावर गेले (४१.१५–१७). महालाच्या दारात कार्तिकेय आणि गणपती बसले होते. शंकर पार्वतीसोबत विश्रांती घेत आहेत, तेव्हा थोडे थांबा, असे गणपतीने त्यांना सांगितले (४१.३१–३७). परशुराम थांबले नाहीत, वादाचे रूपांतर झटापटीत झाले, स्कंदाने दोघांना दूर केले आणि परशुरामांनी आपला परशू उचलला (४१.५१–५३). गणपतीने त्यांना हातात उचलले, स्वर्गादी लोकांतून आणि पाताळांतून फिरवले, समुद्रात टाकले आणि ते जिथे उभे होते तिथे परत आणून ठेवले (४१.५४–५५).
संतापलेल्या परशुरामांनी परशू फेकला (४२.२). हा परशू स्वतः शंकरांनी परशुरामांना दिलेला आहे हे गणपतीने ओळखले, आणि वडिलांची देणगी वाया जाऊ नये म्हणून तो घाव आपल्या डाव्या दातावर झेलला (४२.३). इंद्राच्या वज्राने तुटलेला पर्वत कोसळावा तसा रक्ताने माखलेला दात खाली पडला आणि पृथ्वी हादरली (४२.४–५). पार्वती बाहेर आली, तिने आपल्या मुलाला एकाच दाताचा पाहिले आणि शंकरांना कडवटपणे सांगितले की तुमच्या शिष्याने तुमच्या मुलाचा दात तोडून गुरुदक्षिणा दिली आहे; मी माहेरी निघून जाईन (४२.७–१७).
शंकरांनी मनात श्रीकृष्णांचे स्मरण केले आणि श्रीकृष्ण राधेसह आले (४२.१७–२३). गणपतीच्या नावांचे अर्थ सांगताना श्रीकृष्ण पार्वतीला म्हणाले की आज परशुरामांनी त्याला एकदंत, म्हणजे एका दाताचा, केले आहे (४२.३९). राधेने गणपतीला मांडीवर घेतले आणि तिच्या स्पर्शाने जखम भरून आली (४२.५१–५२), आणि पार्वतीनेही परशुरामांना आपल्या मांडीवर घेतले (४२.५३–५५).
ब्रह्मवैवर्तपुराणातील कथा
ब्रह्मवैवर्तपुराण हीच कथा अधिक विस्ताराने सांगते (गणपतिखंड). त्याचा अध्याय २४, “गणपतीच्या एकदंत असण्याचे कारण”, नारदाच्या या प्रश्नाने सुरू होतो: ज्या हत्तीचे मस्तक गणपतीला मिळाले त्याला तर दोन दात होते, मग दुसरा दात कुठे गेला? त्याचे उत्तर अध्याय ४५ पर्यंत चालते. इथे गणपती आपली सोंड परशुरामांभोवती गुंडाळून त्यांना सर्व लोकांतून फिरवत गोलोकात श्रीकृष्णांपाशी नेतो. परशुराम परशू फेकतात तेव्हा हे शंकरांचे अस्त्र आहे हे ओळखून गणपती ते निष्फळ करत नाही: तो घाव आपल्या डाव्या दातावर घेतो आणि दात प्रचंड आवाज करत कोसळतो (अध्याय ४३).
पार्वती मुलाला जवळ घेऊन रडते, गुरूचा परशू गुरूच्याच मुलावर चालवल्याबद्दल परशुरामांची निर्भर्त्सना करते आणि त्यांना शाप देणार इतक्यात विष्णू एका तेजस्वी ब्राह्मण बालकाच्या रूपात येतात. विष्णू तिला सांगतात की वेद तिच्या मुलाला एकदंत या नावाने ओळखतात, आणि त्याच्या आठ नावांचे एक स्तोत्र सांगतात, ज्यात “एक” म्हणजे “प्रधान” आणि “दंत” म्हणजे “बल” असा अर्थ दिला आहे (अध्याय ४३–४४). परशुराम दुर्गेची स्तुती करतात आणि पार्वती त्यांना आशीर्वाद देते (अध्याय ४५).
पुराणांतील इतर कथा
शिवपुराणात दात तुटतच नाही: देवांनी पार्वतीच्या मुलासाठी आणलेले मस्तक “एकदंत हत्तीचे” होते (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १७.४९); ही कथा “गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे?” या लेखात आहे. स्कंदपुराणात शंकरांनी हत्तीचे मस्तक जोडून गणपतीला जिवंत केल्यानंतर गणपती ध्यानाला बसतो आणि स्वतःचाच दात उपटून योगदंड, म्हणजे योग्याचा दंड, म्हणून हातात धरतो (माहेश्वरखंड, केदारखंड १०.३४–३७). या पुराणाचे अनुवादक ग. वा. तगारे ब्रह्मांडपुराणाशी असलेला हा फरक नोंदवतात, जिथे दात परशूने तुटतो.
मुद्गलपुराण हे गणेशभक्तांचे, म्हणजे गाणपत्यांचे, पुराण एकदंताला गणपतीच्या आठ अवतारांपैकी एक मानते आणि आपला दुसरा खंड त्यालाच वाहते. उंदरावर बसलेला एकदंत मदासुराशी लढतो; मदासुर म्हणजे मद, अर्थात गर्व आणि धुंदी, यांचा असुर. एकदंताच्या परशूने कोसळलेल्या मदासुराला उमगते की एकदंत साक्षात ब्रह्म आहे (२.५३), आणि तो शरण येतो. एकदंत त्याला अटींवर जीवदान देतो: गणपतीचे स्मरण करून सुरू केलेल्या कामाला मदासुराने हात लावू नये, आणि त्याच्या स्मरणाशिवाय सुरू केलेल्या कामांचेच फळ त्याने भक्षण करावे (२.५४). याच खंडात नावाचा अर्थही सांगितला आहे: “एक” म्हणजे माया, जगाची लीला, आणि “दंत” म्हणजे शुद्ध सत्ता; म्हणून मायेला धारण करणारा तो एकदंत (२.५२.१३–१४).
लोकप्रचलित कथा
आज सर्वाधिक प्रसिद्ध उत्तर असे आहे की व्यास महाभारत सांगत असताना गणपतीची लेखणी मोडली, म्हणून त्याने आपला दात मोडून त्याची लेखणी केली. ही लोकप्रचलित कथा आहे. महाभारतातील स्वतःचे वर्णन दोन अटी सांगते, की गणपतीची लेखणी कधीही थांबू नये आणि त्याने न समजता काहीही लिहू नये, पण त्यात दाताचा उल्लेख नाही (आदिपर्व, अध्याय १); ही कथा “गणपतीने महाभारत कसे लिहिले?” या लेखात आहे.
आणखी दोन कथाही लोकप्रचलित आहेत. एकीत गणपतीने आपला दात आपल्याला हसणाऱ्या चंद्रावर फेकला; गणेशपुराण चंद्राचे हसणे आणि गणपतीचा शाप यांची कथा सांगते, जी संकष्टीच्या व्रताशी जोडलेली आहे, पण त्यात दात फेकल्याचा उल्लेख नाही (उपासनाखंड ६२). तमिळनाडूत गजमुखासुराची कथा सांगितली जाते, ज्याला कोणतेही अस्त्र मारू शकत नव्हते: गणपतीने आपला दात तोडून त्याच्यावर फेकला आणि तो असुर उंदीर होऊन गणपतीचे वाहन झाला. ही कथा आम्हाला कोणत्याही संस्कृत पुराणात आढळली नाही; उंदराच्या कथा “गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे?” या लेखात आहेत.
गणपतीच्या हातातील तुटलेला दात
गणपती अथर्वशीर्ष हे नाव उपासनेत आणते. त्याची गायत्री “एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि” अशी सुरू होते, म्हणजे “आम्ही एकदंताला जाणावे, वक्रतुंडाचे ध्यान करावे”, आणि त्याचा ध्यानश्लोक गणपतीचे वर्णन एकदंत आणि चतुर्भुज, हातांत पाश, अंकुश, आपला दात आणि वरदमुद्रा धारण करणारा असे करतो (“एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्…”). अनेक मूर्तींमध्ये गणपती असाच दिसतो, एका हातात तुटलेला दात घेऊन. गणेशपुराणातील सहस्रनामात तो “ज्याचा डावा दात तुटलेला आहे” असा आहे (उपासनाखंड ४६).
प्रत्येक ग्रंथ यातून आपला बोध घेतो. ब्रह्मांडपुराणात गणपती वडिलांच्या देणगीच्या आदरापोटी घाव झेलतो, आणि श्रीकृष्ण म्हणतात की क्रोध आणि भय त्याला कधीही शिवत नाहीत (४२.३०–३२); ब्रह्मवैवर्तपुराणात विष्णू त्याला सर्व देवांमध्ये सर्वाधिक संयमी म्हणतात (अध्याय ४४). स्कंदपुराणासाठी हा दात योग्याचा दंड आहे, मुद्गलपुराणासाठी गर्वावरचा विजय, आणि लोककथेत एक त्याग, ज्यामुळे एक पवित्र ग्रंथ लिहिला जाऊ शकला.
महाराष्ट्रात एकदंत हे संकटनाशन स्तोत्रातील बारा नावांपैकी दुसरे नाव आहे, “प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम्”, आणि घराघरांत व गणेशोत्सवाच्या मंडपांत म्हटली जाणारी “जय गणेश जय गणेश देवा” ही आरती त्याचे वर्णन “एक दंत दयावंत चार भुजा धारी” असे करते, म्हणजे चार भुजांचा दयाळू एकदंत.
गणपती: आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- गजानना बा दयासागरा
- घालीन लोटांगण वंदीन चरण
- जय गणेश जय गणेश देवा
- पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा
गणपतीला एकच दात आहे आणि त्याला एकदंत म्हणतात, कारण ब्रह्मांड आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणांनुसार त्याने परशुरामांना शंकरांच्या दारात अडवले तेव्हा परशुरामांच्या परशूने त्याचा डावा दात तोडला. स्कंदपुराण मात्र सांगते की गणपतीने स्वतःच दात उपटून योग्याचा दंड म्हणून हातात धरला.
गणपती: इतर नावे कोणती?
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात; गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा; गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा; गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी; अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Brahmanda Purana, Upodghata Pada, ch. 41–42 (G. V. Tagare tr.): Ganesha stops Parashurama at Shiva’s door and whirls him through the worlds (41.15–55); the axe, Shiva’s gift, cuts off his left tusk (42.2–5); Parvati’s anger, Krishna names him Ekadanta (42.39) and Radha heals the wound (42.51–52) मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda, ch. 24 and 42–45: Narada asks where the second tusk went (ch. 24); Ganesha takes Parashurama’s axe on his left tusk (ch. 43); Parvati’s rebuke, Vishnu and the eight names (ch. 44); Parvati blesses Parashurama (ch. 45) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Kedara Khanda, ch. 10 (G. V. Tagare tr.): Ganesha, revived with an elephant’s head, pulls out his own tusk as a yogadanda (10.34–37); Tagare’s note contrasting the Brahmanda Purana मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 17 (J. L. Shastri tr.): The head is that of a single-tusked elephant (17.49) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mudgala Purana, Khanda 2 (Ekadanta-charita), ch. 52–54 (Sanskrit text): Ekadanta’s meditation verse and the meaning of eka and danta (52.9–14); Madasura struck down by the axe (53) and spared (54) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Adi Parva, ch. 1 (K. M. Ganguli tr., Section I): Ganesha as Vyasa’s scribe and the two conditions; no tusk मूळ ग्रंथ वाचा
- Ganesha Purana, Upasana Khanda, ch. 46 and 62 (G. Bailey tr., Motilal Banarsidass): Among the thousand names, “whose left tusk is broken” (46); the Moon laughs and is cursed, with no thrown tusk (62)
