गणेशोत्सव कथा
गणेशोत्सव सार्वजनिक कसा झाला? टिळक आणि पुण्याची कहाणी
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
गणेशोत्सव १८९० च्या दशकात पुण्यात सार्वजनिक झाला. तेव्हा पेठांमधील मंडळे सार्वजनिक मंडपांत गणपती बसवू लागली आणि लोकमान्य टिळकांनी आपल्या केसरी वृत्तपत्रातून या कल्पनेला पाठबळ दिले. त्यामुळे घरगुती सण दहा दिवसांच्या सामूहिक उपासनेचा उत्सव झाला आणि त्याने स्वातंत्र्यलढ्यालाही बळ दिले.
थोडक्यात: गणेशोत्सव
- तिथी
- भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशी असे दहा दिवस; घरगुती गणपती सहसा दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस असतात
- उपासना
- श्री गणेश, आणि अनेक मराठी घरांत गौरी
- इतर नावे
- सार्वजनिक गणेशोत्सव, गणपती उत्सव, गणेश उत्सव
घरगुती सण
शतकानुशतके महाराष्ट्रात गणेश चतुर्थी हा मुख्यतः घरगुती सण होता. कुटुंबे मातीची मूर्ती घरी आणत, दीड दिवस किंवा काही दिवस तिची पूजा करत, आणि नदी, तळे किंवा समुद्रात तिचे विसर्जन करत. इतिहासकार पां. वा. काणेही दीड, दोन, पाच किंवा सात दिवस, किंवा अनंत चतुर्दशीपर्यंत, पूजा करण्याची हीच प्रथा नोंदवतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १४८).
१८९० च्या दशकापूर्वीही या सणाचे एक सार्वजनिक रूप होते. इतिहासकार विनय लाल सांगतात की पेशवे माधवराव यांच्या कारकिर्दीत (१७६१–७२) तो सहा दिवस साजरा होऊ लागला होता, आणि कुटुंबे अनेकदा मिरवणुकांत सामील होत किंवा मोठ्या मूर्तीसाठी मिळून पैसे जमवत. पण पेठापेठांतील आजचा सार्वजनिक गणेशोत्सव पुण्यात १८९२ ते १८९४ या काळात आकाराला आला.
पुणे, १८९२–१८९४: भाऊ रंगारी आणि टिळक
सार्वजनिक उत्सव कोणी सुरू केला, यावर आजही वाद आहे. श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती ट्रस्टच्या म्हणण्यानुसार भाऊ रंगारी म्हणून ओळखले जाणारे भाऊसाहेब लक्ष्मण जावळे यांनी १८९२ मध्ये पुण्यात आपल्या घरी एक बैठक बोलावली; तिला नानासाहेब खासगीवाले, गणपतराव घोटवडेकर, बाळासाहेब नातू यांच्यासारखी मंडळी उपस्थित होती, आणि त्याच वर्षी शहरात सार्वजनिक मूर्ती बसवण्यात आल्या.
पुणे महानगरपालिकेने २०१७ मध्ये या उत्सवाची १२५ वर्षे साजरी केली. लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळकांनी हा उत्सव १८९३ मध्ये सुरू केला, हे मत महापालिका मानते; शहराच्या महापौर मुक्ता टिळक यांनी ज. स. करंदीकर यांच्या गणेशोत्सवाच्या साठ वर्षांच्या इतिहासाचा (१९५७) दाखला दिला. रंगारी ट्रस्टचे उत्तर असे की टिळकांनी त्या वर्षीच्या उत्सवाविषयी आपल्या केसरी या मराठी वृत्तपत्रात केवळ लिहिले होते, आणि स्वतःचा गणपती १८९४ मध्ये विंचूरकर वाड्यात बसवला. त्याच वृत्तात उद्धृत केलेल्या पुण्यातील एका इतिहासकाराने रंगारी, खासगीवाले आणि घोटवडेकर यांचा पहिला सार्वजनिक उत्सव १८९२ चा नव्हे, तर १८९३ चा असल्याचे सांगितले, आणि त्या काळातील नोंदी, उदाहरणार्थ पोलिसांच्या परवानग्या, निर्णायक ठरू शकतील, असेही म्हटले.
टिळकांनी या उत्सवाला काय रूप दिले, याबद्दल मात्र शंका नाही. विनय लाल यांच्या वर्णनानुसार प्रत्येक पेठेत, बाजारात किंवा संस्थेत मंडळांनी वर्गणी गोळा करून सार्वजनिक मंडपांत मोठ्या मूर्ती बसवल्या; आधी अनेक दिवसांत विखुरलेली सर्व विसर्जने दहाव्या आणि शेवटच्या दिवशी व्हावीत, असा टिळकांचा प्रयत्न होता; आणि प्रत्येक मंडपाशी जोडलेले गाण्या-नाचाचे मेळे अनेकदा तीव्र राजकीय विषयांची गाणी म्हणत, सोबत नाटके होत आणि गणवेशातील तरुण संचलन करत. वसाहतवादी सरकार सावध झाले: १९१० पर्यंत मुंबईचे पोलीस आयुक्त या उत्सवाला “सरकारविरोधी वार्षिक उद्रेकाचे स्वरूप” आल्याचे म्हणत होते, नव्या उत्सवाकडे ब्राह्मणांचा आपले जुने नेतृत्व परत मिळवण्याचा प्रयत्न आणि मराठ्यांच्या लढाऊ परंपरेचे उदात्तीकरण म्हणून पाहिले गेले, आणि सरकारी आदेशाने त्यावर कडक निर्बंध घालण्यात आले.
पुणे आणि मुंबईतील मोठी मंडळे
अनंत चतुर्दशीला पुण्याच्या विसर्जन मिरवणुकीत आजही पाच मानाचे गणपती आघाडीवर असतात. ते ठरलेल्या क्रमाने चालतात: कसबा, तांबडी जोगेश्वरी, गुरुजी तालीम, तुळशीबाग आणि केसरी वाडा. श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती हेही शहरातील सर्वात प्रसिद्ध मंडळांपैकी एक आहे.
मुंबईत लालबागचा राजा मंडळाची स्थापना १९३४ मध्ये लालबाग बाजारातील कोळी मच्छीमार आणि विक्रेत्यांनी केली; १९३२ मध्ये जुना बाजार बंद झाल्यावर कायमस्वरूपी बाजारासाठी त्यांनी गणपतीला नवस बोलला होता. आज लालबागच्या राजाच्या दर्शनाला प्रचंड गर्दी लोटते; राजाची विसर्जन मिरवणूक अनंत चतुर्दशीला निघते आणि बहुधा दुसऱ्या दिवशी सकाळी गिरगाव चौपाटीवर समुद्रापाशी पोहोचते, आणि आता भारतभरातील गावा-शहरांत सार्वजनिक मंडळे उभी राहतात.
दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस
गणेशोत्सव भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीपासून दहा दिवसांनी येणाऱ्या अनंत चतुर्दशीपर्यंत चालतो. अनेक सार्वजनिक मंडळे संपूर्ण उत्सवभर गणपती ठेवतात, पण घरगुती गणपती प्रत्येक घराच्या कुळाचारानुसार बहुधा दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस राहतात. महाराष्ट्रातील अनेक घरांत उत्सवाच्या मध्ये गौरी येतात आणि गौरी-गणपतीचे विसर्जन एकत्र होते; ही प्रथा काणे यांनी तेव्हाच नोंदवली आहे (पृ. १४८).
प्रत्येक वेळी आरती, शेवटचा नैवेद्य आणि “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” या जयघोषाने गणपतीला निरोप दिला जातो.
शाडूची माती आणि पर्यावरणपूरक विसर्जन
गणपतीची मातीची मूर्ती परंपरेने पाण्यात परत जाण्यासाठीच घडवली जाते. शिवपुराणातच गणेशव्रतासाठी धातू, पोवळे, पांढऱ्या रुईची फुले किंवा माती यांची मूर्ती करण्याची मुभा दिली आहे (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १८.४२–४३), आणि शाडू ही बारीक नैसर्गिक माती महाराष्ट्रातील मूर्तिकारांची पारंपरिक सामग्री आहे. रासायनिक रंगांनी रंगवलेल्या प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती सहज विरघळत नाहीत आणि नद्या, तलाव व समुद्राला हानी पोहोचवतात, आणि केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०२० च्या सुधारित मार्गदर्शक सूचना त्याऐवजी नैसर्गिक मातीच्या मूर्ती वापरण्यास सांगतात.
आता अनेक कुटुंबे नैसर्गिक रंगांनी रंगवलेली शाडूची मूर्ती निवडतात आणि घरीच बादलीत किंवा टबात तिचे विसर्जन करून विरघळलेली माती बागेत घालतात. पुणे, मुंबईसारखी शहरे विसर्जनासाठी कृत्रिम हौद उभारतात. फुले आणि इतर निर्माल्य पाण्यात टाकण्याऐवजी खतासाठी वेगळे गोळा केले जाते.
गणेशोत्सव च्या आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- जय गणेश जय गणेश देवा
- मोरया रे बाप्पा मोरया रे
- पालखी निघाली राजाची
- शेंदूर लाल चढायो
- घेई छंद मकरंद
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
- Sanpadyacha Icchapurti Ganesh Chaturthi Aarti8 रचना
- Ganpati Bappa Aarti Essentials6 रचना
- Ganpati Bappa & Dev Parivar7 रचना
- Ganeshotsav Morning Aarti6 रचना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणेशोत्सव सार्वजनिक कसा झाला? टिळक आणि पुण्याची कहाणी
गणेशोत्सव १८९० च्या दशकात पुण्यात सार्वजनिक झाला. तेव्हा पेठांमधील मंडळे सार्वजनिक मंडपांत गणपती बसवू लागली आणि लोकमान्य टिळकांनी आपल्या केसरी वृत्तपत्रातून या कल्पनेला पाठबळ दिले. त्यामुळे घरगुती सण दहा दिवसांच्या सामूहिक उपासनेचा उत्सव झाला आणि त्याने स्वातंत्र्यलढ्यालाही बळ दिले.
2027 मध्ये गणेशोत्सव कधी आहे?
2027 मध्ये गणेशोत्सव शनिवार, ४ सप्टेंबर, २०२७ – मंगळवार, १४ सप्टेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गणेशोत्सव कोणत्या तिथीला असते?
भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशी असे दहा दिवस; घरगुती गणपती सहसा दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवस असतात
गणेशोत्सव ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त आला माझा मुंबईचा राजा, सुखकर्ता दुःखहर्ता, लालबागचा राजा, जय गणेश जय गणेश देवा, मोरया रे बाप्पा मोरया रे म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Vinay Lal, “Ganpati Festival”, Manas, University of California, Los Angeles: Six days under Peshwa Madhavrao; Tilak’s public mandals, subscriptions, song-and-dance parties and last-day immersions; criticism and curbs by 1910 मूळ ग्रंथ वाचा
- Press Trust of India, “Row over history of Pune’s community Ganesh festival”, 16 July 2017: The 1892 claim of the Bhau Rangari trust and the 1893 account of Tilak’s role, with the evidence each side cites and a historian’s view मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), p. 148: Worship for one and a half to seven days or until Anant Chaturdashi; immersion in procession; Gauri and Ganesha immersed together मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 18 (J. L. Shastri tr.): The image for Ganesha’s vrata may be made of metal, coral, white arka flowers or clay (18.42–43) मूळ ग्रंथ वाचा
- Central Pollution Control Board, Revised Guidelines for Idol Immersion (May 2020): Plaster of Paris idols to be banned; idols of natural materials such as clay encouraged; immersion in artificial tanks or ponds