गणपती: कथा
गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
शिवपुराणानुसार गणपतीच्या पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी आहेत आणि त्यांचे पुत्र क्षेम आणि लाभ; उत्तर भारतात पत्नींना ऋद्धी आणि सिद्धी, तर पुत्रांना शुभ आणि लाभ म्हणतात. दक्षिण भारतात अनेक जण गणपतीला अविवाहित मानतात, आणि अभ्यासक या पत्नींना त्याच्याच शक्ती मानतात.
थोडक्यात: गणपती
- इतर नावे
- गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
- कुटुंब
- शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
- रूप
- हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
- उपासनेचे दिवस
- गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
शिवपुराणातील सिद्धी आणि बुद्धी
शंकराच्या दोन्ही पुत्रांमधील प्रसिद्ध स्पर्धेनंतर लगेचच शिवपुराण गणपतीच्या विवाहाची कथा सांगते (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १९). जो पुत्र आधी संपूर्ण पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालून परत येईल त्याचा विवाह आधी होईल, असे शंकर-पार्वतीने सांगितले होते (१९.१८), आणि आई-वडिलांना सात प्रदक्षिणा घालून गणपतीने ही स्पर्धा जिंकली; ही कथा “गणपती आणि कार्तिकेय: पृथ्वीप्रदक्षिणेची गोष्ट” मध्ये दिली आहे.
प्रजापती विश्वरूपाला दोन दिव्य सुंदर कन्या होत्या, सिद्धी आणि बुद्धी, असे पुराण सांगते (कुमारखंड २०.१–२). शंकर-पार्वतीने मोठ्या आनंदाने दोघींशी गणपतीचा विवाह लावला, देव त्या विवाहाला आले, आणि देवांचा शिल्पी विश्वकर्मा याने विवाहाची सर्व व्यवस्था केली (२०.३–५). लोकप्रिय कथांमध्ये या दोघींना अनेकदा विश्वकर्म्याच्या कन्या म्हटले जाते, पण शिवपुराणात त्यांचे वडील विश्वरूप आहेत आणि विश्वकर्मा फक्त विवाहाची व्यवस्था करतो.
काही काळाने गणपतीला दोन्ही पत्नींपासून एकेक पुत्र झाला: सिद्धीपासून क्षेम आणि बुद्धीपासून लाभ (२०.७–८). या नावांना अर्थ आहेत: सिद्धी म्हणजे यश, बुद्धी म्हणजे विवेक आणि ज्ञान, क्षेम म्हणजे कल्याण आणि सुरक्षितता, आणि लाभ म्हणजे प्राप्ती. म्हणजे शिवपुराणानुसार “गणपतीच्या मुलांची नावे काय?” याचे उत्तर आहे: क्षेम आणि लाभ.
उत्तर भारतातील ऋद्धी-सिद्धी आणि शुभ-लाभ
उत्तर भारतात बहुतेक लोक गणपतीच्या पत्नींची नावे ऋद्धी (समृद्धी) आणि सिद्धी (यश) सांगतात, आणि मुलांची नावे शुभ (मंगल) आणि लाभ. ही लोकपरंपरा आहे: त्यात शिवपुराणातील क्षेमाच्या जागी शुभ आहे आणि बुद्धीच्या जागी ऋद्धी. उत्तर भारतभर म्हटल्या जाणाऱ्या श्री गणेश चालिसेत ऋद्धी आणि सिद्धी गणपतीवर चवरी ढाळतात: “ऋद्धि सिद्धि तव चँवर सुधारे”. दिवाळीच्या लक्ष्मीपूजनाला दारांवर आणि नव्या हिशेबाच्या वह्यांवर स्वस्तिकाच्या दोन्ही बाजूंना लिहिलेले “शुभ” आणि “लाभ” ही गणपतीच्या मुलांची नावे आहेत, असेही अनेक कुटुंबे मानतात.
ऋद्धी आणि सिद्धी ही जोडी पुराणातही आढळते, पण पत्नी म्हणून नव्हे. स्कंदपुराण सांगते की गणपतीने योगदंडासाठी स्वतःचाच दात उपटून हातात घेतला, आणि “ऋद्धी-सिद्धीच्या जोडीसह” असूनही तो आपल्या एकत्वात शोभून दिसला (माहेश्वरखंड, केदारखंड १०.३७: “ऋद्धिसिद्धिद्वयेनैव एकत्वेन विराजितः”). मत्स्यपुराण विनायकाची मूर्ती कशी घडवावी हे सांगताना ती “ऋद्धी आणि बुद्धी” यांच्यासह आणि खाली मूषकासह घडवावी असे सांगते (२६०.५५). यांपैकी कोणताही ग्रंथ त्यांना पत्नी म्हणत नाही.
इतर ग्रंथ: गणेश पुराण आणि पुष्टी
गणेश पुराण हा बहुधा चौदाव्या किंवा पंधराव्या शतकातील ग्रंथ असून त्याचे अनुवादक ग्रेग बेली यांच्या मते त्याची रचना महाराष्ट्रात, कदाचित अष्टविनायक मंदिरांच्या परिसरात, झाली. तो दोन वेगळ्या कथा सांगतो. एकीत सृष्टीच्या आरंभी गणपतीच्याच कृपेने दोन तेजस्वी कन्या त्याच्या पूजेची भेट म्हणून प्रकट होतात; ब्रह्मदेव त्या अर्पण करतो, आणि सिद्धी व बुद्धी यांना घेऊन गणपती अंतर्धान पावतो (उपासनाखंड १५.३३–३९). दुसरीत गणपतीने अग्निरूप असुराला गिळले आहे, आणि त्याचा दाह शांत करण्यासाठी ब्रह्मदेव दोन मानसकन्या, सिद्धी आणि बुद्धी, त्याला देतो (६५.९–१८). या पुराणातील ध्यानश्लोक गणपतीचे वर्णन “सदैव सिद्धी आणि बुद्धी यांच्यासह” असलेला, सौभाग्य आणि बुद्धी देणारा देव असे करतो (४९).
देवी भागवत पुराण आणखी एक नाव देते. प्रकृतीच्या अंशरूप देवतांची यादी देताना हे पुराण सांगते की पुष्टी ही गणपतीची पत्नी असून पृथ्वीवर तिची पूजा होते: “पुष्टिर्गणपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले” (९.१.१०१).
अविवाहित गणपती: दक्षिण भारत आणि बंगाल
दक्षिण भारतात, विशेषतः गणपतीला पिल्लैयार म्हणणाऱ्या तमिळनाडूत, अनेक जण मानतात की गणपतीने विवाह केला नाही, आणि त्याची ब्रह्मचारी म्हणून पूजा करतात. हे एखाद्या ग्रंथाचे वचन नसून जिवंत लोकपरंपरा आहे. दक्षिण भारतात पाहिलेल्या गणपती आणि सुब्रह्मण्य यांच्या उपासनेचे वर्णन करताना संस्कृततज्ज्ञ मोनियर मोनियर-विल्यम्स यांनी १८८३ मध्ये लिहिले की त्याचा भाऊ स्कंद याला देवयानी आणि वल्ली या दोन पत्नी आहेत, पण गणपतीला “सहसा विवाहित दाखवले जात नाही” (रिलिजस थॉट अँड लाइफ इन इंडिया, पृ. २१५). ब्रह्मवैवर्त पुराणही तरुण गणपतीला विवाह नाकारताना दाखवते: गंगेकाठी ध्यानस्थ बसलेला गणपती तुळशीचा विवाहप्रस्ताव नाकारतो (गणपतीखंड ४६), ही कथा “गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत?” मध्ये दिली आहे.
बंगालमध्ये दुर्गापूजेच्या दिवसांत नव्या नवरीसारखी साडी नेसवलेले केळीचे एक झाड गणपतीजवळ उभे असते. त्याला कोला बउ, म्हणजे “केळीची नवरी”, म्हणतात, आणि अनेक जण तिला गणपतीची पत्नी मानतात. पूजापद्धती मात्र वेगळेच सांगतात: पुरोहित केळीसह नऊ वनस्पती एका जुडीत बांधतो, सप्तमीला ती मूर्तीच्या उजव्या बाजूला स्थापतो आणि त्या जुडीत प्रवेश करण्यासाठी स्वतः दुर्गेला आवाहन करतो; केळीची पूजा ब्राह्मणी देवी म्हणून होते (पां. वा. काणे, हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १६१–१६४). कोला बउ, म्हणजेच नवपत्रिका, ही वनस्पतीरूपातील देवी आहे, गणपतीची पत्नी नव्हे.
संतोषी माता आणि या पत्नींचा अर्थ
समाधानाची देवी संतोषी माता हिला अनेकदा गणपतीची कन्या म्हटले जाते, पण कोणत्याही पुराणात असे नाही. अभ्यासक फिलिप लटगेनडॉर्फ सांगतात की १९६० च्या दशकाच्या सुरुवातीपासून तिची उपासना उत्तर भारतात मंदिरे, पोस्टर आणि स्वस्त व्रतकथा पुस्तिकांमधून पसरत होती, आणि या पुस्तिका तिला गणेश आणि ऋद्धी-सिद्धी यांची कन्या म्हणतात. १९७५ च्या “जय संतोषी माँ” चित्रपटाने ही कथा घराघरात पोहोचवली: चित्रपटाची सुरुवात रक्षाबंधन साजरे करणाऱ्या गणपतीच्या कुटुंबापासून होते, त्याचे दोन लहान पुत्र बहिणीसाठी हट्ट धरतात, आणि त्याच्या पत्नींमधून निघालेल्या ज्योतींतून बालदेवीचा जन्म होतो (मानुषी १३१, २००२).
गणपतीच्या पत्नी म्हणजे त्याच्याच शक्ती, असे अभ्यासक फार पूर्वीपासून मानत आले आहेत. कलेतिहासकार ॲलिस गेटी यांनी १९३६ मध्ये लिहिले की “प्राचीन परंपरेनुसार गणेश ब्रह्मचारी, म्हणजे अविवाहित देवता होता”, पण कथांनी त्याला ज्ञान आणि यश यांच्या प्रतीक असलेल्या दोन पत्नी दिल्या, आणि प्राचीन मूर्तींमध्ये त्या कधीच त्याच्यासोबत दाखवल्या जात नाहीत (गणेश, पृ. ३५–३६). ग्रंथही याच दिशेने निर्देश करतात: स्कंदपुराणात ऋद्धी-सिद्धी सोबत असूनही गणपती आपल्या एकत्वात शोभतो, आणि गणेश पुराणात सिद्धी आणि बुद्धी त्याच्याच कृपेने प्रकट होतात. कुटुंबे कोणतीही नावे घेवोत, पत्नी या गणपती भक्तांना जे देतो त्याच्या प्रतीक आहेत, म्हणजे यश, बुद्धी आणि समृद्धी, आणि पुत्र कल्याण आणि लाभ यांचे.
महाराष्ट्रात गाणपत्य परंपरेचे गणेश पुराण सिद्धी आणि बुद्धी यांच्याविषयी सांगते, तर महाराष्ट्रात गणपतीच्या आरतीत म्हटली जाणारी “शेंदुर लाल चढायो” ही हिंदी आरती आठही सिद्धींना गणपतीच्या दासी म्हणते: “अष्टौ सिद्धी दासी”. गेटी नोंदवतात की शाक्त परंपरेत या आठ सिद्धींची एकत्रितपणे एक देवी, गणपतीची शक्ती, म्हणून पूजा होत असे (पृ. ३६).
गणपती: आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- गजानना बा दयासागरा
- घालीन लोटांगण वंदीन चरण
- जय गणेश जय गणेश देवा
- पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी
शिवपुराणानुसार गणपतीच्या पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी आहेत आणि त्यांचे पुत्र क्षेम आणि लाभ; उत्तर भारतात पत्नींना ऋद्धी आणि सिद्धी, तर पुत्रांना शुभ आणि लाभ म्हणतात. दक्षिण भारतात अनेक जण गणपतीला अविवाहित मानतात, आणि अभ्यासक या पत्नींना त्याच्याच शक्ती मानतात.
गणपती: इतर नावे कोणती?
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात; गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा; गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा; गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा; अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 19–20 (J. L. Shastri tr.): The condition for the sons’ marriage (19.18); Siddhi and Buddhi, daughters of Prajapati Vishvarupa, marry Ganesha, Vishvakarma arranges the wedding, and their sons are Kshema and Labha (20.1–8) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Kedara Khanda, ch. 10 (G. V. Tagare tr.; Sanskrit checked on Wikisource): Ganesha holds his own tusk as a yogi’s staff, “with the pair Riddhi and Siddhi”, shining in his oneness (10.37) मूळ ग्रंथ वाचा
- Matsya Purana 260.52–55 and Devi Bhagavata Purana 9.1.101 (Sanskrit text): The image of Vinayaka made with Riddhi and Buddhi and a mouse (Matsya 260.55); Pushti, the wife of Ganapati (Devi Bhagavata 9.1.101) मूळ ग्रंथ वाचा
- Ganesha Purana, Upasana Khanda (Greg Bailey tr., 1995): Siddhi and Buddhi appear by Ganesha’s favour at creation (15.33–39); Brahma gives them to cool his fire (65.9–18); the meditation verse (49); the text’s date and likely Maharashtra origin (introduction) मूळ ग्रंथ वाचा
- Alice Getty, Gaṇeśa: A Monograph on the Elephant-Faced God (Oxford, 1936), pp. 35–36; Monier Monier-Williams, Religious Thought and Life in India (London, 1883), pp. 214–215: Ganesha unmarried in ancient tradition, his consorts as personifications of Wisdom and Success, the eight siddhis as his shakti (Getty); Ganesha not generally shown married, unlike Skanda (Monier-Williams) मूळ ग्रंथ वाचा
- Philip Lutgendorf, “A Superhit Goddess: Jai Santoshi Maa and Caste Hierarchy in Indian Films”, Manushi 131 (2002): Santoshi Maa’s worship from the early 1960s, the vrat booklets that call her the daughter of Ganesh and Riddhi-Siddhi, and the 1975 film’s birth scene मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958): Durga Puja: the sheaf of nine plants set to the right of the image, Durga invited into it, the plantain worshipped as Brahmani (pp. 161–164) मूळ ग्रंथ वाचा
