गणेश जयंती कथा
माघी गणेश जयंती का साजरी करतात? गणपतीच्या जन्माची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
माघ शुद्ध चतुर्थीला येणारी गणेश जयंती महाराष्ट्रात गणपतीचा जन्मदिवस म्हणून साजरी केली जाते. पार्वतीने गणपतीला कसे घडवले आणि त्याला हत्तीचे मस्तक कसे मिळाले, हे शिवपुराण सांगते. या दिवशी भक्त गणपतीला तिळाचे लाडू अर्पण करतात, आणि या दिवसाला तिलकुंद चतुर्थी असेही म्हणतात.
थोडक्यात: गणेश जयंती
- तिथी
- माघ शुद्ध चतुर्थी, माघ महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील चौथा दिवस (जानेवारी किंवा फेब्रुवारी)
- उपासना
- श्री गणेश (गणपती)
- इतर नावे
- माघी गणेश जयंती, माघी गणपती, तिलकुंद चतुर्थी, तिल चतुर्थी, ढुंढिराज चतुर्थी, वरद चतुर्थी
गणपतीचा जन्म कसा झाला
गणपतीच्या जन्माची सर्वांत प्रसिद्ध कथा शिवपुराणात आहे (रुद्रसंहिता, कुमारखंड, अध्याय १३–१८). पार्वतीच्या सख्या जया आणि विजया तिला म्हणाल्या की शंकरांचे सर्व गण शंकरांचीच आज्ञा पाळतात, आणि पार्वतीचाही पूर्णपणे स्वतःचा असा कोणीतरी असायला हवा (१३.१०–१३). एके दिवशी पार्वती स्नान करत असताना शंकर आत आले. तेव्हा पार्वतीने निश्चय केला: आपल्या अंगावरील मळापासून तिने एक सुंदर, बलवान तरुण घडवला, त्याला आपला पुत्र म्हटले आणि हातात दंड देऊन आपल्या दारावर उभे केले (१३.१५–२८).
शंकर दारावर आले तेव्हा बालकाने त्यांना ओळखले नाही आणि आईच्या आज्ञेशिवाय त्यांना आत जाऊ दिले नाही (१३.३१–३३). शंकरांचे गण त्याच्याशी लढले आणि हरले. देवांनाही त्याला हरवता आले नाही. शेवटी शंकरांनी त्रिशूळाने त्याचे मस्तक छाटले (१६.३४). दुःख आणि संतापाने पार्वतीने जगाचा संहार करण्यासाठी देवींची मोठी सेना पाठवली (१७.४–१६). तिला शांत करण्यासाठी देवांना उत्तरेकडे पाठवण्यात आले आणि जो पहिला प्राणी भेटेल त्याचे मस्तक आणायला सांगितले. तो प्राणी एकच दात असलेला हत्ती निघाला. त्याचे मस्तक बालकाच्या धडाला जोडताच बालक गजमुख होऊन जिवंत झाला (१७.४७–५७).
पार्वतीने पुत्राला आशीर्वाद दिला: सर्व देवांच्या आधी त्याची पूजा होईल, आणि ती शेंदूर वाहून होईल (१८.८–९). ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शंकर यांनी जाहीर केले की सर्वांत आधी त्याचीच पूजा झाली पाहिजे आणि त्याच्याशिवाय इतर देवांची पूजा निष्फळ ठरते; शंकरांनी त्याला आपल्या गणांचा अधिपती, गणपती, केले (१८.२०–३१).
गणपतीचा जन्म कोणत्या दिवशी झाला?
गणपतीच्या जन्माची कथा सर्व पुराणांत सारखी नाही, आणि हे शिवपुराण स्वतःच सांगते: वेगवेगळ्या कल्पांत त्याच्या जन्माची कथा वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितली जाते, आणि एका कथेत शनी ग्रहाची दृष्टी पडताच त्याचे मस्तक गळून पडते (१३.५). ही कथा ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या गणपतिखंडात आहे. शिवपुराणाने स्वतः दिलेली तिथी म्हणजे भाद्रपद वद्य चतुर्थी, चंद्रोदयाची वेळ; याच तिथीला शंकर गणपतीच्या व्रताची स्थापना करतात (१८.३५–३७). संकष्टी चतुर्थीही अशीच वद्य चतुर्थीला पाळली जाते आणि चंद्रोदयाला सोडली जाते, पण शिवपुराणात तिचा उल्लेख नाही.
भारताच्या बहुतेक भागांत गणपतीचा उत्सव भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला, म्हणजे गणेश चतुर्थीला, होतो. महाराष्ट्रात आणि गाणपत्य परंपरेत माघ शुद्ध चतुर्थीही गणेश जयंती, म्हणजे गणपतीचा जन्मदिवस, म्हणून साजरी केली जाते. हा दिवस गणपतीचा जन्मदिवस असल्याचे सांगणारे पुराणवचन आम्हाला आढळले नाही; ही गणेशभक्तांची जिवंत परंपरा आहे, जी विशेषतः अष्टविनायक मंदिरांत पाळली जाते.
हा दिवस फार पूर्वीपासून गणपतीसाठी पवित्र मानला जातो. धर्मसिंधू हा अठराव्या शतकाच्या अखेरीस लिहिलेला धार्मिक विधींचा ग्रंथ महाराष्ट्रात सर्वत्र मानला जातो. तो माघ शुद्ध चतुर्थीला ढुंढिराजाचे (गणपतीचे एक नाव) व्रत सांगतो: संध्याकाळच्या पूजेनंतर एकदाच जेवावे आणि तीळ घालून केलेले लाडू अर्पण करावेत. ही पूजा भाद्रपदातील गणेश चतुर्थीपेक्षा कमी महत्त्वाची नाही, असे धर्मसिंधू सांगतो. इतिहासकार पां. वा. काणे हाच दिवस तिल चतुर्थी (तिळाची चतुर्थी) म्हणून नोंदवतात आणि या दिवसाला कुंद चतुर्थीही म्हणतात, असे सांगतात; या दिवसाच्या त्यांच्या नोंदींत कुंदाच्या फुलांचे (जाईचाच एक प्रकार) दान आणि त्या फुलांनी पूजा करण्याचा उल्लेख आहे. मराठीतील तिलकुंद चतुर्थी हे नाव या दोन नावांना जोडून बनलेले दिसते.
गणेश जयंती आणि गणेश चतुर्थी
हे दोन्ही उत्सव एकाच तिथीला, शुद्ध चतुर्थीला, येतात, आणि त्यांच्यात सुमारे पाच महिन्यांचे अंतर असते. ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये येणारी भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी हा महाराष्ट्राचा मोठा घरगुती आणि सार्वजनिक उत्सव आहे: मातीच्या मूर्ती दीड, पाच, सात किंवा दहा दिवसांसाठी घरांत आणि मंडपांत आणल्या जातात आणि मग त्यांचे विसर्जन होते. जानेवारी किंवा फेब्रुवारीत येणारी गणेश जयंती अधिक शांतपणे, मुख्यतः मंदिरांत साजरी होते; तिचा नैवेद्य म्हणजे तीळ, थंडीच्या दिवसांतील आहार.
महाराष्ट्रात गणेश जयंती कशी साजरी होते
अष्टविनायक म्हणजे पुणे, अहिल्यानगर आणि रायगड जिल्ह्यांतील गणपतीची आठ पूज्य स्थाने; तिथे भाविकांची मोठी गर्दी होते. मोरगावचे मयूरेश्वर मंदिर अष्टविनायक यात्रेतील पहिले आणि शेवटचे स्थान असून गाणपत्य परंपरेचे सर्वांत प्रमुख केंद्र आहे. इथे गणेश चतुर्थीप्रमाणेच गणेश जयंतीलाही भाविक जमतात, आणि संत मोरया गोसावींनी स्थापन केलेल्या चिंचवडच्या मंगलमूर्ती मंदिरातून गणपतीची पालखी मिरवणुकीने येते.
मुंबईत प्रभादेवीच्या सिद्धिविनायक मंदिरात माघी गणेश जयंतीचा अनेक दिवसांचा उत्सव होतो, त्यात रथयात्रा निघते. गल्लोगल्लीची मंडळेही मंडपांत माघी गणपतीच्या मूर्ती बसवतात; हे भाद्रपदातील उत्सवाचेच छोटे रूप असते. घरोघरी तिळाचे लाडू आणि मोदक यांचा नैवेद्य दाखवला जातो, आणि अनेक जण संध्याकाळच्या पूजेपर्यंत उपवास करतात.
घरी गणेश जयंती कशी साजरी करावी
सकाळी स्नान करा, देव्हारा स्वच्छ करा आणि लाल वस्त्रावर गणपतीची मूर्ती किंवा प्रतिमा ठेवा. लाल फुले, शेंदूर आणि एकवीस दूर्वा वाहून त्याची पूजा करा; शिवपुराण त्याच्या व्रतासाठी दूर्वांची हीच संख्या सांगते (१८.४४–४५). तिळाचे लाडू आणि मोदक यांचा नैवेद्य दाखवा. गणपती अथर्वशीर्ष किंवा गणपतीच्या नामावलीचे पठण करा आणि “सुखकर्ता दुःखहर्ता” ही आरती म्हणा. उपवास करणाऱ्यांनी धर्मसिंधूत सांगितल्याप्रमाणे संध्याकाळच्या पूजेनंतर एकदाच जेवावे.
गणेश जयंती च्या आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- जय गणेश जय गणेश देवा
- मोरया रे बाप्पा मोरया रे
- पालखी निघाली राजाची
- शेंदूर लाल चढायो
- घेई छंद मकरंद
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
- Sanpadyacha Icchapurti Ganesh Chaturthi Aarti8 रचना
- Ganpati Bappa Aarti Essentials6 रचना
- Ganpati Bappa & Dev Parivar7 रचना
- Ganeshotsav Morning Aarti6 रचना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
माघी गणेश जयंती का साजरी करतात? गणपतीच्या जन्माची कथा
माघ शुद्ध चतुर्थीला येणारी गणेश जयंती महाराष्ट्रात गणपतीचा जन्मदिवस म्हणून साजरी केली जाते. पार्वतीने गणपतीला कसे घडवले आणि त्याला हत्तीचे मस्तक कसे मिळाले, हे शिवपुराण सांगते. या दिवशी भक्त गणपतीला तिळाचे लाडू अर्पण करतात, आणि या दिवसाला तिलकुंद चतुर्थी असेही म्हणतात.
2027 मध्ये गणेश जयंती कधी आहे?
2027 मध्ये गणेश जयंती बुधवार, १० फेब्रुवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गणेश जयंती कोणत्या तिथीला असते?
माघ शुद्ध चतुर्थी, माघ महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील चौथा दिवस (जानेवारी किंवा फेब्रुवारी)
गणेश जयंती ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त आला माझा मुंबईचा राजा, सुखकर्ता दुःखहर्ता, लालबागचा राजा, जय गणेश जय गणेश देवा, मोरया रे बाप्पा मोरया रे म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 13 (J. L. Shastri tr.): Parvati forms Ganesha and sets him at her door (13.10–33); different tellings in different kalpas (13.5) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 16: Shiva cuts off the boy’s head with his trident (16.34) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 17: Parvati’s anger; the single-tusked elephant’s head; Ganesha revived (17.4–57) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 18: Worshipped first; chief of the ganas; born on the dark Chaturthi of Bhadrapada at moonrise (18.35–37); twenty-one durva (18.44–45) मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda (V. D. N. Rao, condensed English): The version in which Shani’s glance severs Ganesha’s head मूळ ग्रंथ वाचा
- Dharmasindhu, Magha masa (V. D. N. Rao, condensed English): Magha Shukla Chaturthi: the Dhundhiraja vrata, one meal after evening worship, sesame laddoos मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Tila Chaturthi, the same as Kunda and Dhundhiraja Chaturthi (p. 306); Uma and Kunda Chaturthi on Magha Shukla Chaturthi with kunda flowers (pp. 277, 287); Varada Chaturthi (p. 401); Ganesh Chaturthi in Bhadrapada (pp. 145–148) मूळ ग्रंथ वाचा