गणपती: कथा
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
गणपतीला हत्तीचे तोंड आहे, कारण शिवपुराणानुसार शंकरांनी त्याचे मस्तक उडवले आणि देवांनी उत्तरेला सर्वप्रथम भेटलेल्या प्राण्याचे, एकदंत हत्तीचे, मस्तक आणून लावले. इतर पुराणे ही कथा वेगळी सांगतात: शनीची दृष्टी, रुद्राचा शाप, किंवा जन्मापासूनच गजमुख.
थोडक्यात: गणपती
- इतर नावे
- गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
- कुटुंब
- शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
- रूप
- हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
- उपासनेचे दिवस
- गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
सर्वांत प्रसिद्ध कथा: शिवपुराण
या प्रश्नाचे सर्वांत प्रसिद्ध उत्तर शिवपुराणात आहे (रुद्रसंहिता, कुमारखंड, अध्याय १३–१७), आणि गणेश चतुर्थीची कथा ते सविस्तर सांगते. पार्वती आपल्या अंगाच्या मळापासून एक पुत्र घडवते आणि त्याला आपल्या दारावर उभे करते; तो शंकरांची वाट अडवतो, तेव्हा शंकर त्रिशूळाने त्याचे मस्तक उडवतात (१६.३४). पार्वतीचा क्रोध शांत करण्यासाठी शंकर देवांना उत्तरेकडे पाठवतात आणि पहिला भेटेल त्या प्राण्याचे मस्तक आणायला सांगतात. तो एकदंत हत्ती निघतो, आणि गणपती रक्तवर्ण, हत्तीच्या मुखासह जिवंत होऊन उठतो (१७.४७–५७).
शिवपुराण स्वतःच सांगते की ही एकमेव कथा नाही. त्यानुसार गणपतीच्या जन्माची कथा वेगवेगळ्या कल्पांत, म्हणजे सृष्टीच्या वेगवेगळ्या युगांत, वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितली जाते, आणि त्यांतील एका कथेत शनीने पाहिल्यामुळे गणपतीचे मस्तक तुटले आणि त्याच्या जागी हत्तीचे मस्तक लावले गेले (१३.५). आपली स्वतःची कथा श्वेतकल्पातील आहे, असेही शिवपुराण सांगते (१३.६).
शनीची दृष्टी आणि विष्णूंनी आणलेला हत्ती: ब्रह्मवैवर्त पुराण
शनीची कथा ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या गणपतिखंडात येते. येथे गणपतीला पार्वती घडवत नाही. पार्वतीने पुत्रासाठी पुण्यक व्रत केल्यावर विष्णू एका भुकेल्या वृद्ध ब्राह्मणाच्या रूपात तिच्या दारी येतात, प्रत्येक कल्पात श्रीकृष्णच गणेशरूपाने तिचा पुत्र होतो असे सांगतात, आणि मग नवजात बालक होऊन तिच्या शय्येवर प्रकट होतात (अध्याय ८).
सूर्यपुत्र शनी बाळाला पाहायला येतो तेव्हा तो नजर खाली ठेवतो, आणि सांगतो की आपण ज्याच्याकडे पाहू ते नष्ट होईल, असा शाप आपल्या पत्नीने आपल्याला दिला होता (अध्याय ११). पार्वती हसते आणि त्याला बाळाकडे पाहायला सांगते. शनी उजव्या डोळ्याच्या कोपऱ्यातून बाळाकडे पाहतो, आणि बाळाचे मस्तक तुटून गोलोकात श्रीकृष्णात विलीन होते. विष्णू गरुडावर बसून उत्तरेला पुष्पभद्रा नदीच्या तीरावर जातात, तिथे उत्तरेकडे डोके करून पहुडलेल्या एका हत्तीचे मस्तक सुदर्शन चक्राने कापतात आणि ते बाळाच्या धडाला जोडतात; बाळ पुन्हा जिवंत होते. विष्णू त्या हत्तीलाही पुन्हा जीवन देतात (अध्याय १२).
ब्रह्मवैवर्त पुराण याची आणखी दोन खोल कारणे सांगते. विघ्नहर्त्यावरच विघ्न कसे आले, या प्रश्नावर ते सांगते की एकदा शंकरांनी त्रिशूळाने सूर्याला खाली पाडले होते, आणि सूर्याचे पिता कश्यप यांनी शंकरांना शाप दिला की त्यांच्या पुत्राचे मस्तकही असेच तुटेल (अध्याय १८). हत्तीचेच मस्तक का, याचे उत्तर म्हणून पुराण इंद्राची कथा सांगते. दुर्वास ऋषींनी इंद्राला नारायणांनी दिलेले पारिजाताचे फूल दिले होते: ज्याच्या मस्तकावर ते ठेवले जाईल, त्याची सर्वप्रथम पूजा होईल. वैभवाच्या मदात इंद्राने ते आपल्या हत्तीच्या मस्तकावर फेकले आणि आपले तेज गमावले; पुढे विष्णूंनी याच हत्तीचे मस्तक गणपतीला लावले (अध्याय २०). ग्रंथ त्या हत्तीचे नाव सांगत नाही.
जन्मापासूनच गजमुख: वराह आणि लिंग पुराण
वराहपुराणात कोणाचेही मस्तक तुटत नाही (अध्याय २३). सज्जनांच्या कामांत विघ्ने येतात आणि दुर्जन यशस्वी होतात हे पाहून देव रुद्राकडे दुर्जनांच्या कामांत अडथळा आणणारा एक जीव मागतात (२३.३–७). रुद्र हसतात, आणि त्यांच्या हास्यातून एक तेजस्वी बालक प्रकटतो; तो इतका सुंदर असतो की उमेची नजर त्याच्यावरच खिळून राहते (२३.११–१६). संतापलेले रुद्र त्या बालकाला शाप देतात: तुझे मुख हत्तीचे, पोट मोठे आणि यज्ञोपवीत सर्पांचे होईल (२३.१८). ते त्याला विनायक, विघ्नकर, गणेश आणि भवपुत्र अशी नावे देतात, आणि तो बालक उमेचा पुत्र होतो. हे सर्व चतुर्थी तिथीला घडले, असे पुराण सांगते, आणि त्या तिथीला केवळ तीळ खाऊन गणेशाची पूजा करावी (२३.२८–३७).
लिंगपुराणातही गणपती जन्मापासूनच गजमुख आहे (पूर्वभाग, अध्याय १०४–१०५). दैत्यांच्या यज्ञकर्मांत अडथळे आणणारा विघ्नांचा स्वामी, विघ्नेश, निर्माण करावा अशी देव शंकरांना प्रार्थना करतात (१०४.२–६). शंकर गणेश्वराची निर्मिती करतात, आणि अंबिका गजमुख गजाननाचे स्वागत करते (१०५.७–१०). शंकर आपल्या पुत्राला सांगतात की प्रत्येक कर्माच्या आरंभी त्याची पूजा होईल, आणि त्याच्याशिवाय सुरू केलेले कर्म अमंगल ठरेल (१०५.२२–२३).
युद्धात आणि गंगेत: स्कंद आणि मत्स्य पुराण
स्कंदपुराण आणखी एक कथा सांगते (माहेश्वरखंड, केदारखंड १०.२८–३५). यात गणपती आदिशक्ती प्रकृतीपासून जन्मतो आणि शंकरांना न ओळखल्यामुळे त्यांच्याशी युद्ध करतो. हत्तीवर बसलेला असेपर्यंत हा बालक अजिंक्य आहे हे पाहून शंकर त्रिशूळाने स्वार आणि हत्ती दोघांनाही खाली पाडतात. शक्तीने आपल्या पुत्राला जिवंत करण्याची प्रार्थना केल्यावर शंकर हसून त्याला जीवनदान देतात आणि त्याच्या देहावर हत्तीचे मस्तक बसवतात. हाच अध्याय पुढे त्याच्या तुटलेल्या दाताकडे वळतो; ती एकदंताची कथा आहे.
मत्स्यपुराण खेळता खेळता झालेल्या जन्माची कथा सांगते (१५४.५०१–५०५). सुगंधी तेल आणि चूर्ण लावून उटणे करताना पार्वती त्या उटण्यापासून एक गजमुख आकृती घडवते, आणि खेळातच ती गंगेच्या पाण्यात सोडते; तिथे ती आकृती वाढत वाढत सारे जग व्यापते. पार्वती त्याला “पुत्र” म्हणते, आणि गंगाही त्याला “पुत्र” म्हणते; म्हणून देव गांगेय म्हणून त्याची पूजा करतात, आणि ब्रह्मदेव त्याला विनायकांचा अधिपती करतात. याही कथेत हत्तीचे मुख गणपतीला आरंभापासूनच आहे.
लोकश्रद्धा कोणती, आणि सर्व कथांत समान काय
एक प्रचलित कथा सांगते की ते मस्तक गजासुर नावाच्या हत्तीरूपी असुराचे होते. हे शिवपुराणात नाही; शिवपुराण एवढेच सांगते की देवांना एकदंत हत्ती भेटला (कुमारखंड १७.४९). शिवपुराणात गजासुराची कथा आहे, पण ती शंकरांची वेगळी कथा आहे: शंकर काशीत त्याचा वध करतात आणि त्याचे चर्म पांघरून कृत्तिवास म्हणवतात (रुद्रसंहिता, युद्धखंड ५७). उत्तरेकडे डोके करून झोपू नये, या प्रथेचा संबंधही काही जण या कथेशी जोडतात; यांपैकी कोणतेही पुराण असा नियम सांगत नाही.
इतक्या वेगळ्या असूनही या सर्व कथा गजमुख देव कशासाठी आहे यावर एकमत आहेत. शिवपुराणात गणपती गणांचा अधिपती होतो आणि सर्व देवांच्या आधी पूजला जातो (१८.८, १८.२३–३१); वराह आणि लिंग पुराणांत दुर्जनांच्या मार्गात विघ्ने आणण्यासाठी आणि सर्वप्रथम पूजले जाण्यासाठी त्याची निर्मिती होते; ब्रह्मवैवर्त पुराणात त्याचे मस्तक त्याच हत्तीचे आहे ज्याच्या मस्तकावर प्रथमपूजेचे फूल पडले होते. याज्ञवल्क्यस्मृतीही विनायकाचे असेच वर्णन करते, पण मस्तकाची कोणतीही कथा सांगत नाही: रुद्र आणि ब्रह्मदेवांनी त्याला गणांचा अधिपती नेमले, कर्मांत विघ्न आणण्यासाठी आणि त्यांना सिद्धी देण्यासाठी (१.२७१). महाराष्ट्रात तो गजानन आहे, हत्तीच्या मुखाचा, आणि प्रत्येक पूजेत व प्रत्येक नव्या सुरुवातीला त्याचे सर्वप्रथम स्मरण होते.
या कथेशी जोडलेले सण
गणपती: आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- गजानना बा दयासागरा
- घालीन लोटांगण वंदीन चरण
- जय गणेश जय गणेश देवा
- पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात
गणपतीला हत्तीचे तोंड आहे, कारण शिवपुराणानुसार शंकरांनी त्याचे मस्तक उडवले आणि देवांनी उत्तरेला सर्वप्रथम भेटलेल्या प्राण्याचे, एकदंत हत्तीचे, मस्तक आणून लावले. इतर पुराणे ही कथा वेगळी सांगतात: शनीची दृष्टी, रुद्राचा शाप, किंवा जन्मापासूनच गजमुख.
गणपती: इतर नावे कोणती?
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा; गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा; गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा; गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी; अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda 13, 16–18, and Yuddha Khanda 57 (J. L. Shastri tr., Motilal): Ganesha’s birth told differently in different kalpas, Shani’s glance in one of them (13.5–6); the head cut off (16.34); the single-tusked elephant met to the north (17.47–57); worshipped first (18.8, 18.23–31); Gajasura slain at Kashi, a separate story (Yuddha Khanda 57) मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda, chapters 8, 11, 12, 18 and 20 (English translation on Vedic People): Born by Krishna’s grace after the Punyaka vrata (8); Shani’s curse and glance (11–12); Vishnu brings the head of an elephant from the Pushpabhadra river (12); Kashyapa’s curse on Shiva (18); Indra, Durvasa’s parijata and the elephant (20) मूळ ग्रंथ वाचा
- Varaha Purana, chapter 23, “The Origin of Vinayaka” (English translation on Vedic People): Born of Rudra’s laughter; Rudra’s curse of the elephant face, belly and serpent thread (23.11–18); his names; Chaturthi his tithi (23.28–37) मूळ ग्रंथ वाचा
- Linga Purana, Purva Bhaga 104–105 (Motilal, ed. J. L. Shastri): The gods ask for Vighnesha to obstruct the daityas (104.2–6); Shiva creates the elephant-faced Gajanana; worshipped at the start of every rite (105.7–23). Wisdomlib labels this part “Uttarabhāga” by mistake मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Kedara Khanda 10 (G. V. Tagare tr., Motilal): Ganesha born of Prakriti fights Shiva on an elephant, is felled with it and revived with an elephant’s head (10.28–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- Matsya Purana 154.501–505 (Sanskrit, GRETIL; English by “a Taluqdar of Oudh”, Sacred Books of the Hindus XVII, part II): Parvati shapes an elephant-faced figure from her unguent and puts it in the Ganga; Parvati and Ganga call him son; worshipped as Gangeya and made lord of the Vinayakas मूळ ग्रंथ वाचा
- Yajnavalkya Smriti 1.271 (Sanskrit, GRETIL): Vinayaka appointed by Rudra and Brahma as lord of the ganas, to obstruct and to give success to undertakings; no elephant head mentioned मूळ ग्रंथ वाचा
