गणपती: कथा
अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
अष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीची आठ मंदिरे; त्यांची यात्रा ठरलेल्या क्रमाने मोरगावपासून रांजणगावपर्यंत आणि पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. प्रत्येक मंदिराची स्वतःची कथा आहे, बहुतेक गणेशपुराणात आणि दोन मुद्गलपुराणात; ती कथा त्याच गावी घडली ही मंदिराची स्वतःची परंपरा आहे.
थोडक्यात: गणपती
- इतर नावे
- गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
- कुटुंब
- शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
- रूप
- हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
- उपासनेचे दिवस
- गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
अष्टविनायक म्हणजे काय आणि यात्रेचा क्रम
अष्टविनायक म्हणजे “आठ विनायक”: महाराष्ट्रातील पुणे, अहिल्यानगर आणि रायगड जिल्ह्यांतील गणपतीची आठ मंदिरे. भाविक ठरलेल्या क्रमाने यात्रा करतात: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर आणि रांजणगाव, आणि मग पुन्हा मोरगाव. यात्रेकरू म्हणतात तो “स्वस्ति श्रीगणनायकं गजमुखं मोरेश्वरं सिद्धिदम्” ने सुरू होणारा संस्कृत श्लोक आठही गणपतींची नावे याच क्रमाने घेतो. प्रत्येक मूर्ती स्वयंभू, म्हणजे आपोआप प्रकट झालेली, आहे अशी भाविकांची श्रद्धा आहे, आणि गणेश जयंतीला आठही मंदिरांत मोठी गर्दी होते.
प्रत्येक अष्टविनायक मंदिराची स्वतःची कथा आहे. त्यांपैकी सहा कथा गणेशपुराणात आहेत; त्याचे अनुवादक ग्रेग बेली हे पुराण साधारण चौदाव्या ते सोळाव्या शतकातील मानतात आणि त्याची रचना महाराष्ट्रात, कदाचित याच मंदिरांच्या परिसरात, झाली असे त्यांचे मत आहे. थेऊर आणि ओझरच्या कथा मुद्गलपुराणात आहेत. पुराणे आजच्या गावांची नावे क्वचितच घेतात, त्यामुळे एखादी कथा त्याच मंदिराच्या ठिकाणी घडली ही मंदिराची स्वतःची परंपरा आहे.
मोरगाव, सिद्धटेक, पाली आणि महड
पुणे जिल्ह्यात कऱ्हा नदीकाठी असलेला मोरगावचा मयूरेश्वर म्हणजे मोरावर आरूढ गणपती. गणेशपुराणानुसार त्रेतायुगात गणपती पार्वतीचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो आणि मोराला वाहन करून मयूरेश्वर म्हणवला जातो (क्रीडाखंड ९८). ज्या नाभीत सिंधू दैत्याला जिवंत ठेवणारे अमृत होते, तिच्यावर परशू फेकून तो सिंधूचा वध करतो (१२३.२८–३२). त्यानंतर ब्रह्मदेव गजाननाच्या मूर्तीसाठी मंदिर बांधतात आणि ऋषी त्याला चार दारे करतात (१२६.५७–६०).
अहिल्यानगर जिल्ह्यात भीमा नदीकाठी असलेला सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक विष्णूंच्या यशाची खूण आहे. गणेशपुराणानुसार विनायकाची पूजा न करता युद्धाला गेल्यामुळे विष्णू मधू आणि कैटभ या दैत्यांना हरवू शकत नाहीत (उपासनाखंड १७.३७–३९). ते सिद्धक्षेत्रात, म्हणजे “सिद्धीच्या क्षेत्रात”, गणपती प्रकट होईपर्यंत त्याचा षडक्षरी मंत्र जपतात, मग मंदिर बांधतात, ज्यातील मूर्तीला देव सिद्धिविनायक म्हणतात, आणि त्यानंतरच दोन्ही दैत्यांचा वध करतात (१८.२–३९).
रायगड जिल्ह्यातील पालीचा बल्लाळेश्वर हा भक्ताच्या नावाने ओळखला जाणारा एकमेव अष्टविनायक आहे. गणेशपुराणानुसार पल्ली नगरातील एका व्यापाऱ्याचा मुलगा बल्लाळ गावातील मुलांना घेऊन एका दगडाला गणपती मानून पूजा करतो. संतापलेले वडील कल्याण त्याचे छोटेसे मंदिर मोडतात, मूर्ती फेकून देतात, मुलाला मारतात आणि झाडाला बांधतात. गणपती ब्राह्मणरूपात येऊन त्याला सोडवतो आणि आपल्या नावाआधी बल्लाळाचे नाव लावून, बल्लाळ-विनायक म्हणून, तेथेच राहण्याचे मान्य करतो (उपासनाखंड २२.८–५४). बेली यांच्या मते पल्ली म्हणजे जवळजवळ निश्चितपणे आजचे पाली.
रायगड जिल्ह्यातीलच महडचा वरदविनायक म्हणजे गृत्समद ऋषींना वर देणारा गणपती. गणेशपुराणानुसार गृत्समद हे एका ऋषीची पत्नी मुकुंदा हिचे पुत्र; इंद्र राजा रुक्मांगदाचे रूप घेऊन तिच्याकडे आला तेव्हा त्यांचा जन्म झाला (उपासनाखंड ३६.३–१३). अत्री ऋषींनी त्यांच्या जन्मावरून हिणवल्यावर ते पुष्पक वनात तप करतात, आणि गणपती त्यांना ऋग्वेदातील “गणानां त्वा गणपतिं हवामहे” (ऋग्वेद २.२३.१) या मंत्राचे द्रष्टे ऋषी करतो. गृत्समद तेथे मूर्ती स्थापन करून तिला वरद, म्हणजे “वर देणारा”, असे नाव देतात (३७.३५–४७).
थेऊर, लेण्याद्री, ओझर आणि रांजणगाव
पुण्याजवळील थेऊरचा चिंतामणी म्हणजे इच्छिलेले देणाऱ्या चिंतामणी रत्नाशी जोडलेला गणपती. ही कथा मुद्गलपुराणात आहे: कपिल ऋषी आपल्या चिंतामणी रत्नाच्या बळावर गण नावाच्या दैत्य राजाला आणि त्याच्या संपूर्ण सैन्याला भोजन देतात; पुढे गण ते रत्न हिरावून घेतो, आणि एकदंतरूपातील गणपती सिंहावर बसून त्याचे मस्तक उडवतो. कपिल ते रत्न गणपतीच्या गळ्यात घालतात आणि तो चिंतामणी म्हणवला जाईल असे म्हणतात (मुद्गलपुराण २.७०–७२). गणेशपुराणातील स्वतःचा चिंतामणी अध्याय वेगळी कथा सांगतो, विदर्भातील कदंब नगरात इंद्राने केलेल्या तपाची (उपासनाखंड ३४).
लेण्याद्रीचा गिरिजात्मज, म्हणजे “गिरिजेचा पुत्र”, जुन्नरच्या वर एका लेण्यात आहे. गणेशपुराणानुसार पार्वती जीर्णापुराच्या उत्तरेकडील लेखनाद्री पर्वतावर जाऊन बारा वर्षे गणपतीचा एकाक्षरी मंत्र जपते (क्रीडाखंड ७९.३९–४१). गणपती दहा हातांच्या रूपात प्रकट होऊन तिचा पुत्र होण्याचे मान्य करतो, आणि पार्वती मूर्ती स्थापन करून तिला गिरिजानंदन, म्हणजे “गिरिजेचा पुत्र”, असे नाव देते (८०.४–२२). भाविक लेखनाद्री म्हणजेच लेण्याद्री मानतात.
जुन्नरजवळ कुकडी नदीकाठी असलेला ओझरचा विघ्नेश्वर म्हणजे विघ्नांचा स्वामी. मुद्गलपुराणानुसार राजा अभिनंदन इंद्राचा भाग न ठेवता यज्ञ करतो, तेव्हा इंद्र प्रत्यक्ष कालाला पाठवतो; तो विघ्न नावाचा दैत्य होऊन यज्ञाचा विध्वंस करतो आणि सगळीकडे धर्मकृत्यांत अडथळे आणू लागतो (मुद्गलपुराण ४.५०). पार्श्व ऋषींचा पुत्र गजानन म्हणून जन्मलेला गणपती त्याला वश करतो. बल्लाळाप्रमाणेच विघ्नही आपले नाव गणपतीच्या नावाआधी यावे अशी मागणी करतो; म्हणून गणपती विघ्नराज म्हणवला जातो आणि ज्या कृत्यांत आधी गणपतीचे स्मरण होत नाही, फक्त त्यांतच अडथळे आणण्याचे काम विघ्नाला देतो (४.५१.१३–३७).
पुणे जिल्ह्यातील शिरूर तालुक्यात असलेला रांजणगावचा महागणपती म्हणजे स्वतः शंकरांनी पूजलेला गणपती. गणेशपुराणानुसार त्रिपुर दैत्याकडून पराभव झाल्यावर, गणपतीची पूजा न करता युद्धाला गेलो, हे शंकरांना नारदांकडून कळते (उपासनाखंड ४४.१४–१६). तपानंतर गणपती त्यांना आपली सहस्र नावे शिकवतो, आणि शंकर एका ठिकाणी गणपतीची मोठी मूर्ती स्थापन करून त्या स्थानाला मणिपूर हे नाव देतात (४५.१६–२०); रांजणगाव हेच आपले प्राचीन नाव मानते. त्यानंतरच शंकर एकाच बाणाने त्रिपुर जाळतात (४७.४०–४६).
इतिहासकार काय सांगतात
एकोणिसाव्या शतकापर्यंत ही आठ स्थाने एक मान्य समूह झाली होती. मुंबई इलाख्याचे पुणे गॅझेटियर (१८८५) ओझर आणि रांजणगाव या दोन्ही ठिकाणांना “गणपतीच्या आठ अवतारांपैकी एका” अवताराचे स्थान म्हणते, आणि लेण्याद्रीच्या मूर्तीला त्याच्या “आठ प्रमुख रूपांपैकी, म्हणजे अष्टविनायकांपैकी” एक म्हणते. गॅझेटियर ही मंदिरे मोरगाव आणि चिंचवडशी जोडलेले गाणपत्य संत मोरया गोसावी यांच्या घराण्याशीही जोडते; मोरया गोसावींचा काळ वादग्रस्त आहे. थेऊरचे मुख्य मंदिर चिंचवडचे दुसरे देव चिंतामणी यांनी बांधले, त्यांचे घराणे १८८५ मध्येही त्याची व्यवस्था पाहत होते, आणि रांजणगावचे मंदिरही त्यांनीच बांधले असे सांगितले जाते.
लेण्याद्री हा लेण्यात असलेला एकमेव अष्टविनायक आहे. त्याचे देऊळ सातव्या लेण्यात आहे, जे जुन्नर परिसरातील बौद्ध लेण्यांपैकी सर्वात मोठे आहे: भिक्षूंचा एक सभामंडप, ज्यात वीस खोल्या आहेत, आणि त्यांपैकी दोन खोल्या एकत्र करून गणपतीचा गाभारा केला आहे; गॅझेटियर जुन्नरची लेणी साधारण पहिल्या ते चौथ्या शतकातील मानते. पेशवे थोरले माधवराव यांनी थेऊरच्या मंदिराला ओवऱ्या जोडल्या आणि १८ नोव्हेंबर १७७२ रोजी, वयाच्या अठ्ठाविसाव्या वर्षी, थेऊर येथेच त्यांचे निधन झाले; त्यांच्या पत्नी रमाबाई त्यांच्या चितेवर सती गेल्या.
या कथेशी जोडलेले सण
गणपती: आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- गजानना बा दयासागरा
- घालीन लोटांगण वंदीन चरण
- जय गणेश जय गणेश देवा
- पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा
अष्टविनायक म्हणजे महाराष्ट्रातील गणपतीची आठ मंदिरे; त्यांची यात्रा ठरलेल्या क्रमाने मोरगावपासून रांजणगावपर्यंत आणि पुन्हा मोरगावला येऊन पूर्ण होते. प्रत्येक मंदिराची स्वतःची कथा आहे, बहुतेक गणेशपुराणात आणि दोन मुद्गलपुराणात; ती कथा त्याच गावी घडली ही मंदिराची स्वतःची परंपरा आहे.
गणपती: इतर नावे कोणती?
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात; गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा; गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा; गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा; गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Ganesha Purana, Upasana Khanda, tr. Greg Bailey (Motilal Banarsidass, 2015; first Harrassowitz, 1995): Siddhakshetra (17.37–39, ch. 18); Ballala of Palli (ch. 22); Gritsamada and Varada (ch. 36–37); Shiva’s worship, Manipur and Tripura (44.14–16, 45.16–20, 47.40–46); Indra at Kadamba city (ch. 34); Bailey’s dating and place of composition (Introduction) मूळ ग्रंथ वाचा
- Ganesha Purana, Krida Khanda, Hindi tr., Kalyan Shri Ganesh Puran Ank (Gita Press, 2021): Parvati’s penance on Lekhanadri (79.39–41, 80.4–22); Mayureshvara and his peacock (ch. 98); the killing of Sindhu (123.28–32); Brahma’s temple (126.57–60). Chapter numbers of this edition मूळ ग्रंथ वाचा
- Mudgala Purana, Sanskrit text (Mudgala Purana Prakashana Mandala, Mumbai, 1976): Kapila, Ganasura and the chintamani (Khanda 2, Ekadanta Charita, ch. 70–72); Abhinandana, Vighnasura and the name Vighnaraja (Khanda 4, Gajanana Charita, ch. 50–51) मूळ ग्रंथ वाचा
- Gazetteer of the Bombay Presidency, vol. XVIII part III, Poona (1885), Places: Junnar and Ganesh Lena caves (Cave VII, “eight chief forms or ashtavinayakas”); Ojhar and Ranjangaon (“eight incarnations of Ganpati”); Theur temple, the Chinchwad Devs and Madhavrao; Morgaon; Chinchwad and Morya Gosavi मूळ ग्रंथ वाचा
- Gazetteer of the Bombay Presidency, vol. XVIII part II, Poona (1885), History: Peshwa Madhavrao I died at Theur on 18 November 1772; his widow Ramabai became sati मूळ ग्रंथ वाचा
