गणपती: कथा
गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
गणेश पुराणानुसार गणपतीचे वाहन उंदीर आहे, कारण त्याच्या गजानन अवताराने शापामुळे महाकाय उंदीर झालेल्या क्रौंच गंधर्वाला पाशाने पकडून आपले वाहन केले. ब्रह्मवैवर्त पुराणात पृथ्वी त्याला उंदीर भेट देते, तर मुद्गल पुराण उंदराला प्रत्येक हृदयात चोरासारख्या लपलेल्या प्रभूचे रूप मानते.
थोडक्यात: गणपती
- इतर नावे
- गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
- कुटुंब
- शिव आणि पार्वतीचा पुत्र, कार्तिकेयाचा भाऊ. पत्नी सिद्धी आणि बुद्धी (शिवपुराण), किंवा ऋद्धी आणि सिद्धी; पुत्र क्षेम (शुभ) आणि लाभ. दक्षिण भारतात अनेक जण त्याला अविवाहित मानतात
- रूप
- हत्तीचे मस्तक, एक दात आणि मोठे पोट; बहुधा चार हातांत अंकुश, पाश, मोदक आणि तुटलेला दात किंवा कमळ; रक्तवर्ण; वाहन उंदीर (मूषक)
- उपासनेचे दिवस
- गणेश चतुर्थी आणि गणेशोत्सव, गणेश जयंती, दर महिन्याची संकष्टी आणि विनायकी चतुर्थी; महाराष्ट्रात मंगळवार, उत्तर भारतात बुधवार; प्रत्येक पूजेत सर्वप्रथम पूजा
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- अष्टविनायक: मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर, रांजणगाव; सिद्धिविनायक, मुंबई; दगडूशेठ हलवाई, पुणे; गणपतीपुळे; काणिपाकम
गजानन आणि महाकाय उंदीर
या प्रश्नाचे सर्वात सविस्तर उत्तर गणेश पुराणात मिळते. हे गणपतीच्या स्वतःच्या उपासकांचे, गाणपत्यांचे, मध्ययुगीन पुराण आहे. त्याचा क्रीडाखंड सांगतो की प्रत्येक युगात गणपतीचा वेगळा अवतार होतो, प्रत्येकाचे वाहन वेगळे असते, आणि द्वापरयुगातील अवतार उंदरावर बसतो (क्रीडाखंड १.१७–२१). हा अवतार म्हणजे गजानन: रक्तवर्ण, चतुर्भुज, पार्वतीच्या पोटी जन्मलेला (अध्याय १३०). त्याला राजा वरेण्याच्या राणीकडे नेले जाते, पण हत्तीसारख्या तोंडाला घाबरून राजा त्याला वनात सोडून द्यायला लावतो; तेथे पराशर ऋषी त्याला पाहतात आणि पत्नी वत्सलेसह त्याचे पालनपोषण करतात (अध्याय १३१–१३३).
उंदीर गणपतीचे वाहन कसा झाला असे व्यासांनी विचारल्यावर (१३४.३) ब्रह्मदेव शुक्राचार्यांनी प्रल्हादाला सांगितलेली कथा सांगतात. इंद्राच्या सभेत क्रौंच नावाच्या गंधर्वाने घाईगडबडीत पायाच्या चवड्याने वामदेव मुनींना ठोकर मारली. वामदेवांनी त्याला उंदीर होण्याचा शाप दिला, पण एक दिवस गणपती तुझ्यावर स्वार होईल आणि तुला मोक्ष देईल, असेही सांगितले (१३४.७–९). क्रौंच पर्वताएवढा उंदीर होऊन पराशरांच्या आश्रमात येऊन पडला. त्याने साठवलेले धान्य खाल्ले, मातीची भांडी फोडली, पोथ्या, वस्त्रे आणि वल्कलेही खाऊन टाकली, आणि शेपटीच्या फटकाऱ्याने झाडे पाडली (१३४.१०–१३).
पराशरांना चिंतेत पाहून बाल गजाननाने आपला पाश फेकला. विजेसारखा चमकत तो पाश पाताळापर्यंत गेला आणि उंदराच्या गळ्याला बांधून त्याला बाहेर ओढून आणले (१३४.१८–२८). उंदराने प्रभूला ओळखले आणि त्याची स्तुती केली. गजाननाने वर देऊ केल्यावर गर्विष्ठ उंदीर म्हणाला, मला काही नको; उलट तूच माझ्याकडून वर माग. “मग माझे वाहन हो,” असे म्हणून गजानन त्याच्यावर स्वार झाला. त्याच्या भाराने चिरडू लागलेल्या उंदराने हलके होण्याची विनंती केली, आणि गणपती हलका झाला (१३४.३४–४०). याच उंदरावर बसून गजानन पुढे सिंदूर दैत्याशी युद्ध करायला निघाला (अध्याय १३६).
उंदराच्या उत्पत्तीच्या इतर कथा
हेच पुराण पुढच्याच अध्यायात शापाची कथा वेगळ्या प्रकारे सांगते (क्रीडाखंड १३५). यात क्रौंच मेरू पर्वतावरील सौभरी ऋषींच्या आश्रमात जातो आणि ऋषी समिधा आणायला वनात गेले असताना त्यांच्या पत्नी मनोमयीचा हात धरतो. परत आलेले सौभरी त्याला शाप देतात: तू माझ्या पाठीमागे हे कृत्य केलेस, म्हणून तू जमीन पोखरून चोरासारखे आपले पोट भरणारा उंदीर होशील (१३५.२७). मग शांत होऊन ते वचन देतात की गणपती पराशरांच्या घरी गजानन म्हणून अवतरेल तेव्हा क्रौंच त्याचे वाहन होईल आणि नंतर पुन्हा स्वर्गात जाईल (१३५.३३–३५). प्रचलित कथांमध्ये बहुधा फक्त वामदेवांचा शापच सांगितला जातो.
ब्रह्मवैवर्त पुराण याचे सोपे उत्तर देते. गणपतीच्या नामकरणाच्या वेळी देवांनी त्याला भेटी दिल्या: ब्रह्मदेवाने कमंडलू, इंद्राने रत्नजडित सिंहासन, कुबेराने मुकुट आणि पृथ्वीदेवीने वाहन म्हणून उंदीर (गणपतिखंड १३).
दक्षिण भारतातील एक लोककथा, जी ॲलिस गेटी यांनी १९३६ मध्ये नोंदवली, उंदराचा संबंध गणपतीच्या तुटलेल्या दाताशी जोडते. गजमुखासुर नावाच्या हत्तीमुखी असुराला कोणताही देव किंवा मानव हरवू शकत नव्हता; युद्धात त्याने गणपतीचा उजवा दात तोडला. गणपतीने तोच दात त्याच्यावर फेकला, असुराचा उंदीर झाला आणि गणपतीने त्याला आपले वाहन केले (गेटी, पृ. १५). काही आधुनिक कथा मूषिकासुर नावाचा असुर वाहन झाल्याचे सांगतात; ती कथा आम्हाला कोणत्याही पुराणात आढळली नाही.
अंतरीचा चोर: मुद्गल पुराण
गाणपत्यांचे दुसरे मोठे पुराण, मुद्गल पुराण, गणपतीच्या आठ अवतारांच्या कथा सांगते; प्रत्येक अवतार एखाद्या विकाराचे प्रतीक असलेल्या असुराचा पराभव करतो. त्यांपैकी चार अवतार उंदरावर बसतात: एकदंत, महोदर, गजानन आणि लंबोदर (खंड २–५). लंबोदर खंडात मायाकर असुराच्या नाशासाठी गणपती शेषनागाचा पुत्र म्हणून जन्म घेतो आणि चार देवांपासून बनलेले वाहन मागतो. देव त्यात आपापले अंश घालतात, एक बलवान उंदीर सजीव होतो आणि ब्रह्मदेव त्याचा अभिषेक करतात (५.१९.१८–३७).
त्याच अध्यायातील शंकरांचे शब्द हेच या प्रश्नाचे पुराणाने दिलेले उत्तर आहे. ते सांगतात की मूषक हा शब्द मुष् धातूपासून आला आहे, ज्याचा अर्थ “चोरणे” (५.१९.२४). नामरूपात्मक जगातील प्रत्येक भोगाचा भोक्ता ईश्वर मायेने लपलेला असतो, म्हणून जीव स्वतःलाच भोक्ता समजतात: तो चोरासारखा अदृश्य राहून भोग घेतो. तो लपलेला भोक्ता म्हणजेच उंदीर, आणि तोच गणपतीचे वाहन व्हायचा आहे (५.१९.२५–३२). स्कंदाच्या स्तोत्रात तर स्वतः गणपतीच भक्तांच्या हृदयात चोरासारखा राहतो, “म्हणून उंदीर तुझे वाहन झाला” (३.५.४१–४३). भक्त त्याचे स्मरण करतात तेव्हा मूषकध्वज गणपती त्यांच्या पुण्यपापाचा मळ हरण करून नेतो, असेही पुराण सांगते (५.२१.५७).
इतिहास, अर्थ आणि महाराष्ट्रातील मूषक
गणपतीच्या मूर्तींमध्ये उंदीर उशिरा आला. साधारण चौथ्या ते सातव्या शतकातील सर्वात जुन्या गजमुख मूर्तींमध्ये उंदीर नाही (थापन, पृ. ११९). अभ्यासक युवराज कृष्ण यांना आढळले की उंदीर नंतरच्या शिल्पकलेतच सर्रास दिसू लागतो, जसे भुवनेश्वरच्या दहाव्या-अकराव्या शतकातील मुक्तेश्वर मंदिरात, आणि अनेक प्राचीन ग्रंथांत त्याचा उल्लेखच नाही (कृष्ण १९८१, पृ. २८८–२८९); गेटी यांच्या मते बाराव्या शतकापूर्वी तो दक्षिण भारतात पोहोचला नव्हता. तरीही मत्स्य पुराणातील मूर्तिलक्षणाचा अध्याय गणपतीला उंदरावर बसलेला वर्णितो (२६०.५२–५५), आणि गणपती अथर्वशीर्षात उंदीर त्याच्या ध्वजावर आहे: “बिभ्राणं मूषकध्वजम्” (श्लोक ९).
अभ्यासकांनी लावलेले अर्थ हे अर्थच आहेत, शास्त्रवचन नव्हे. बी. ए. गुप्ते यांनी १९०६ मध्ये मूषकवाहन याचा अर्थ, पीक चोरणाऱ्या शेतातील उंदरावर मात करणारा सुगीचा स्वामी, असा लावला (गेटी, पृ. १५–१६ मध्ये उद्धृत). आल्फ्रेड फूशे यांच्या मते कुबेराचे मुंगूस जसे भरलेल्या थैलीचे प्रतीक आहे, तसा उंदीर भरलेल्या धान्याच्या कोठाराची आठवण करून देतो. अनिता रैना थापन उंदराला तो ज्या जमिनीत बीळ करतो त्या पृथ्वीशी, आणि ब्रह्मवैवर्त पुराणातील पृथ्वीच्या भेटीशी जोडतात (पृ. २४०–२४१). आज अनेक भक्त सांगतात की उंदीर म्हणजे चंचल मन किंवा वासना, ज्यावर स्वार होऊन गणपती तिला ताब्यात ठेवतो; हा लोकप्रिय भक्तिभावाचा अर्थ आहे.
दोन्ही गाणपत्य पुराणांचे महाराष्ट्राशी घट्ट नाते आहे. थापन यांच्या मते त्यांना सध्याचे रूप साधारण सोळाव्या शतकात महाराष्ट्रातील एखाद्या गणपतीक्षेत्रात मिळाले; गणेश पुराण प्रथम १८७६ मध्ये पुणे आणि मुंबईत छापले गेले, आणि मोरगावच्या योगींद्र मठाने त्याची स्वतःची आवृत्ती प्रकाशित केली आहे (पृ. ३०–३३). महाराष्ट्रातील गणपती मंदिरांत मुख्य मूर्तीसमोर उंदराची छोटी मूर्ती असते; तिला स्नान घालतात, गंध लावतात, फुले वाहतात आणि अनेकदा गणपतीसारखाच शेंदूरही लावतात (थापन, पृ. २२०). गणेशोत्सवात जवळजवळ प्रत्येक मूर्तीच्या पायाशी उंदीर बसलेला असतो.
गणपती: आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- झाले भजन (निरोप आरती) आम्ही नमितो तव चरण
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- गजानना बा दयासागरा
- घालीन लोटांगण वंदीन चरण
- जय गणेश जय गणेश देवा
- पार्वतीच्या बाळा (आला रे आला गणपती आला)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणपतीचे वाहन उंदीर का आहे? मूषकाची कथा
गणेश पुराणानुसार गणपतीचे वाहन उंदीर आहे, कारण त्याच्या गजानन अवताराने शापामुळे महाकाय उंदीर झालेल्या क्रौंच गंधर्वाला पाशाने पकडून आपले वाहन केले. ब्रह्मवैवर्त पुराणात पृथ्वी त्याला उंदीर भेट देते, तर मुद्गल पुराण उंदराला प्रत्येक हृदयात चोरासारख्या लपलेल्या प्रभूचे रूप मानते.
गणपती: इतर नावे कोणती?
गणेश, विनायक, विघ्नहर्ता, एकदंत, गजानन, लंबोदर, वक्रतुंड, मंगलमूर्ती, गणपती बाप्पा
गणपती: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
गणपतीला हत्तीचे तोंड का आहे? पुराणे काय सांगतात; गणपतीचा एक दात का तुटला? एकदंताची कथा; गणपतीला तुळस का वाहत नाहीत? तुळशी आणि गणपतीची कथा; गणपतीच्या पत्नी कोण? ऋद्धी, सिद्धी आणि बुद्धी; अष्टविनायक गणपती कोणते? आठ गणपतींच्या कथा. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Ganesha Purana, Krida (Uttara) Khanda, ch. 1, 130–136 (Sanskrit e-text; Hindi tr. in Kalyan, Shri Ganesha Purana Ank, Gita Press, 2021): The yuga avatars and their mounts (1.17–21); Gajanana raised by Parashara (ch. 133); Krauncha cursed by Vamadeva and caught with the noose (ch. 134); Saubhari’s curse (ch. 135); Gajanana rides the mouse against Sindura (ch. 136) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mudgala Purana, Khandas 2–5 (Sanskrit e-text): The mouse as mount of Ekadanta, Mahodara, Gajanana and Lambodara; Skanda’s hymn (3.5.41–43); the making of the mouse and the root mush, “to steal” (5.19.18–45); the mouse-bannered Lord who carries off sin (5.21.56–59) मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Vaivarta Purana, Ganapati Khanda, ch. 13: The gods’ gifts to Ganesha; the Earth gives him the mouse as his vehicle मूळ ग्रंथ वाचा
- Matsya Purana, ch. 260 (Taluqdar of Oudh tr., Sacred Books of the Hindus vol. 17, part 2): The image of Ganesha riding a mouse (vv. 52–55) मूळ ग्रंथ वाचा
- Alice Getty, Ganesa: A Monograph on the Elephant-Faced God (Clarendon Press, 1936), introduction by Alfred Foucher: The South Indian Gajamukhasura legend (p. 15); Gupte’s reading of Mushakavahana and the mouse’s late arrival in South India (pp. 15–16); Foucher on the granary (p. xxiii) मूळ ग्रंथ वाचा
- Yuvraj Krishan, “The Origins of Gaṇeśa”, Artibus Asiae 43.4 (1981–82), pp. 285–301: The mouse becomes common only in later sculpture and texts (pp. 288–289)
- Anita Raina Thapan, Understanding Gaṇapati: Insights into the Dynamics of a Cult (Manohar, 1997): The Ganapatya Puranas and Maharashtra (pp. 30–33); early images without the mouse (p. 119); the mouse in Maharashtra’s temples (p. 220); the mouse and the earth (pp. 240–241)
