विष्णू: कथा
जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे? कथा आणि पुराणे काय सांगतात
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
पुरीत विष्णूंचे रूप म्हणून आणि श्रीकृष्ण म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या भगवान जगन्नाथाच्या भुजा अपूर्ण आहेत, कारण ओडिशात सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार राणीने सुताराचे दार वेळेआधीच उघडायला लावले. स्कंदपुराणाची कथा वेगळी आहे: तिथे भगवंतांनी स्वतःच पंधराव्या दिवशी चारही काष्ठरूपे पूर्ण केली.
थोडक्यात: विष्णू
- इतर नावे
- नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
- कुटुंब
- वैष्णव ग्रंथांत अजन्मा; शिवपुराणात शिवापासून प्रकट, महाभारतात अदितीच्या बारा आदित्यांतील सर्वांत धाकटे. पत्नी लक्ष्मी, सोबत भूदेवी; त्यांच्या नाभिकमळातून ब्रह्मदेवांचा जन्म
- रूप
- श्यामवर्ण, चार हातांत पांचजन्य शंख, सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा आणि कमळ; वक्षावर कौस्तुभ मणी आणि श्रीवत्स; वाहन गरुड; शेषशय्येवर शयन
- उपासनेचे दिवस
- प्रत्येक एकादशी, विशेषतः आषाढी आणि कार्तिकी; अनंत चतुर्दशी, तुळशी विवाह आणि अवतारांच्या जयंती; लोकपरंपरेत गुरुवार; तुळशीपत्र, विष्णुसहस्रनाम आणि “ॐ नमो नारायणाय”
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- तिरुमला (वेंकटेश्वर), पुरी (जगन्नाथ), बद्रीनाथ, श्रीरंगम, तिरुवनंतपुरमचे पद्मनाभस्वामी, गुरुवायूर आणि १०८ दिव्य देशम; महाराष्ट्रात पंढरपूरचा विठ्ठल
ओडिशात सांगितली जाणारी कथा
बहुतेकांना माहीत असलेली कथा ओडिशात सांगितली जाते. माळव्याचा राजा इंद्रद्युम्न विष्णुभक्त होता. त्याने स्वप्नात नील माधव पाहिला, म्हणजे ओडिशाच्या जंगलात गुप्तपणे पूजली जाणारी भगवंतांची निळी मूर्ती, आणि ती शोधण्यासाठी विद्यापती या ब्राह्मणाला पाठवले. विद्यापतीने शबर वनवासींचा प्रमुख विश्वावसू याची मुलगी ललिता हिच्याशी लग्न केले, आणि डोळ्यांवर पट्टी बांधून त्याला देवस्थानापर्यंत नेले गेले; वाट ओळखता यावी म्हणून तो वाटेत बिया टाकत गेला. राजा पोहोचला तेव्हा नील माधव अंतर्धान पावले होते, आणि आता भगवंत लाकडाचे, म्हणजे काष्ठाचे, शरीर धारण करतील, असे एका वाणीने सांगितले.
समुद्रातून एक प्रचंड ओंडका तरंगत आला, पण कोणत्याही सुताराची हत्यारे त्यावर चालली नाहीत. तेव्हा एका म्हाताऱ्या सुताराने एकवीस दिवसांत मूर्ती घडवण्याची तयारी दाखवली, या अटीवर की तो मंदिरात बंद दाराआड काम करेल. सुमारे दोन आठवड्यांनंतर आतून कोणताही आवाज येईनासा झाला. म्हातारा सुतार मेला की काय, अशी भीती राणी गुंडिचेला वाटली आणि तिने राजाला दार उघडण्याचा आग्रह केला. सुतार नाहीसा झाला होता, आणि जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा अपूर्ण अवस्थेत उभे होते: हातांच्या जागी केवळ खुंट, आणि पाय नाहीत. दुःखी राजाला सांगण्यात आले की कलियुगात भगवंतांना हेच रूप धारण करायचे आहे (एम. एन. दास, संपा., साइडलाइट्स ऑन हिस्टरी अँड कल्चर ऑफ ओरिसा, अध्याय ७).
जगन्नाथाच्या ओडिया कथांमध्ये तपशील वेगवेगळे आहेत. काहींत तो म्हातारा सुतार स्वतः जगन्नाथ आहे, तर काहींत देवांचा शिल्पी विश्वकर्मा. मंदिराविषयीच्या “देउल तोला” या ओडिया वृत्तांतात राणी आत डोकावते; पंधराव्या शतकातील सारला दास यांच्या ओडिया महाभारतात आतून आवाज येत नाही म्हणून सुतार मेला असेल या भीतीने राजा स्वतःच दार उघडतो (ए. एशमान, द कल्ट ऑफ जगन्नाथ, अध्याय ५).
पुराणे काय सांगतात
स्कंदपुराण ही कथा आपल्या पुरुषोत्तमक्षेत्र-माहात्म्यात (वैष्णवखंड) विस्ताराने सांगते, पण तिचा शेवट वेगळा आहे. तिथे अवंतीचा राजा इंद्रद्युम्न पुरीतील वासुदेवाच्या नीलमण्याच्या मूर्तीविषयी ऐकतो, जिची पूजा शबर विश्वावसू करतो, पण राजाला दर्शन होण्याआधीच एक वादळी वारा ती सोनेरी वाळूत झाकून टाकतो (अध्याय ७–९). पुढे शंख-चक्राची चिन्हे असलेला एक प्रचंड वृक्ष तरंगत किनाऱ्याला लागतो (अध्याय १८).
स्कंदपुराणात आकाशवाणी आज्ञा देते की वेदी पंधरा दिवस झाकून ठेवावी आणि एका म्हाताऱ्या सुताराला आत पाठवून दारे बंद करावीत; कोणीही आत जाऊ नये किंवा डोकावू नये, आणि काम पूर्ण झाल्यावर भगवंत स्वतः सांगतील. तो सुतार म्हणजे वेश बदललेले स्वतः नारायण (१८.३६–४६). कोणीही दार उघडत नाही. “पंधराव्या दिवशी भगवंतांनी काम पूर्ण केले” (१९.२–८): शंख, चक्र, गदा आणि पद्म धारण केलेले जनार्दन, सात फणांचे बलभद्र, लक्ष्मीरूप सुभद्रा, आणि चौथे रूप म्हणून सुदर्शन चक्र (१९.९–१८). राजा आवरण दूर करून “दीर्घ, बळकट भुजा” असलेल्या श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतो (१९.३५–४१). या कथेत मूर्ती पूर्ण आहेत.
ब्रह्मपुराण तिसरे रूप सांगते. विष्णू आणि विश्वकर्मा दोन ब्राह्मणांच्या वेशात राजाकडे येतात, आणि विश्वकर्मा “क्षणार्धात” कृष्ण, बलराम आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती घडवतात, ज्यांच्या हातांत चक्र आणि नांगर आहेत (ब्रह्मपुराण ४७.२५–५७). अकबराच्या काळात अबुल फजलने चौथे रूप नोंदवले आणि ते या देवस्थानाविषयीच्या लोककथांमध्ये गणले: समुद्रातून वाहत आलेला ओंडका राजाने सात दिवस जपून ठेवायचा होता आणि त्याने जो आकार घेतला असेल तो मंदिरात स्थापायचा होता (आईन-ए-अकबरी, खंड २, जॅरेट यांचे भाषांतर).
हे रूप का जपले जाते
कथा कोणतीही असो, पुरीने जगन्नाथाचे रूप कधीही “पूर्ण” केले नाही. काष्ठमूर्ती कधीही केवळ लाकूड म्हणून दिसू नयेत, असे स्कंदपुराण सांगते: त्या साल आणि वस्त्राने झाकाव्यात, रंगवाव्यात (विष्णू पावसाळी मेघासारखे श्यामवर्ण, बलभद्र शुभ्र, सुभद्रा केशरी, सुदर्शन लाल) आणि दरवर्षी नव्याने सजवाव्यात (१९.२०–२८). भगवंत एक परार्ध, म्हणजे कल्पनातीत दीर्घ काळ, काष्ठशरीरात राहतील, आणि ही मूर्ती कोणी घडवलेली नाही आणि तो वृक्षही कोणी लावलेला नाही, असेही पुराण सांगते (३१.४३–५९).
पुरी जगन्नाथाचे हे रूप नवकलेवराद्वारे, म्हणजे “नव्या शरीरा”द्वारे, नवे करते. ज्या वर्षी आषाढाचे दोन महिने येतात, साधारणपणे बारा किंवा एकोणीस वर्षांच्या अंतराने, खास निवडलेल्या कडुनिंबाच्या झाडांपासून त्याच आकाराच्या नव्या मूर्ती घडवल्या जातात, आणि जुन्या मूर्तींना मंदिराच्या आवारात भूमीत समाधी दिली जाते. इतर वर्षी केवळ राळ, चंदन आणि वस्त्र यांचे बाहेरचे थर नवे केले जातात, ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या स्नानयात्रेनंतर (जी. सी. त्रिपाठी, द कल्ट ऑफ जगन्नाथ, अध्याय १३). शेवटचे नवकलेवर २०१५ मध्ये झाले, १९९६ नंतर एकोणीस वर्षांनी.
भक्त आणि इतिहासकार जगन्नाथाच्या या रूपाकडे वेगवेगळ्या दृष्टीने पाहतात. ओडिया कथेत हे रूप स्वतः भगवंतांनी निवडले. या रूपात श्वेताश्वतर उपनिषदाचा प्रतिध्वनीही आहे, जे परम पुरुषाविषयी म्हणते: “अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः”, म्हणजे हातपाय नसूनही तो वेगवान आहे आणि ग्रहण करतो, डोळ्यांविना पाहतो, कानांविना ऐकतो (३.१९). इतिहासकार या आगळ्या मूर्तीचे मूळ ओडिशातील वनवासी समाजांच्या काष्ठदेवतांमध्ये शोधतात. मूर्तींना लेप लावण्याचा आणि त्यांना सजवण्याचा अधिकार स्कंदपुराण स्वतःच विश्वावसू आणि राजपुरोहित यांच्या वंशजांना देते (१९.२९–३४), आणि पुरीचे दइता सेवक त्याच पहिल्या शबर उपासकांचे वंशज मानले जातात (एशमान, अध्याय ५).
इतिहासातील जगन्नाथ मंदिर
इंद्रद्युम्नाची कथा पहिल्या युगात, कृतयुगात, घडते, पण जगन्नाथाचे सध्याचे मंदिर बाराव्या शतकातील आहे. पूर्व गंग घराण्याच्या अनंतवर्मन चोडगंगाचे शिलालेख ११३० च्या दशकाच्या सुरुवातीला पुरीच्या पुरुषोत्तमाला दिलेली दाने नोंदवतात, आणि इतिहासकार या भव्य मंदिराच्या बांधकामाची सुरुवात सुमारे ११३५ मध्ये झाली असे मानतात; ते त्याच्या हयातीत पूर्ण झाले की नाही, याबद्दल मतभेद आहेत (एच. फॉन श्टीटेनक्रॉन, द कल्ट ऑफ जगन्नाथ, अध्याय १). हेच विद्वान स्कंदपुराणातील पुरीविषयक अध्यायांचा काळ सुमारे इ.स. १३०० मानतात.
स्कंदपुराण रथयात्रेचे, म्हणजे गुंडिचा यात्रेचे, वर्णनही करते, ज्यात देवता सोळा, चौदा आणि बारा चाकांच्या तीन रथांतून निघतात (अध्याय ३३). जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा म्हणजे श्रीकृष्ण, त्यांचे थोरले बंधू बलराम आणि त्यांची बहीण, म्हणून जगन्नाथाची पूजा विष्णूंबरोबरच श्रीकृष्ण म्हणूनही होते.
जगन्नाथ मंदिराच्या इतिहासात महाराष्ट्राचेही एक प्रकरण आहे. नागपूरच्या भोसल्यांनी १७५१ ते १८०३ ओडिशावर राज्य केले आणि मंदिराचा कारभार आपल्या हाती घेतला; १७६८ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीने ओडिशा मागितला, तेव्हा जानोजी भोसल्यांची पहिली अट हीच होती की मंदिर आणि यात्रेकरूंकडून मिळणारा कर मराठ्यांकडेच राहील (एच. कुल्के, द कल्ट ऑफ जगन्नाथ).
विष्णू: आरत्या आणि भजने
- श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्रम् (महाभारत अनुगासनपर्व)
- ॐ जय जगदीश हरे
- श्री विष्णु सहस्रनामावलिः
- मङ्गलं भगवान् विष्णुः
- शान्ताकारं भुजगशयनम् (विष्णु ध्यान श्लोक)
- ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र)
- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (द्वादशाक्षरी मन्त्र)
- विष्णु / नारायण गायत्री मन्त्र
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे? कथा आणि पुराणे काय सांगतात
पुरीत विष्णूंचे रूप म्हणून आणि श्रीकृष्ण म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या भगवान जगन्नाथाच्या भुजा अपूर्ण आहेत, कारण ओडिशात सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार राणीने सुताराचे दार वेळेआधीच उघडायला लावले. स्कंदपुराणाची कथा वेगळी आहे: तिथे भगवंतांनी स्वतःच पंधराव्या दिवशी चारही काष्ठरूपे पूर्ण केली.
विष्णू: इतर नावे कोणती?
नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
विष्णू: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
विष्णूचे दहा अवतार कोणते? नावे, क्रम आणि संदर्भ; तिरुपती बालाजीची कथा: देवावर कुबेराचे कर्ज का आहे?; समुद्र मंथनाची कथा: समुद्र मंथन का झाले?; कल्की अवतार कोण आणि केव्हा होणार? विष्णूचा दहावा अवतार; भगवान विष्णूंचा जन्म कसा झाला? वेद आणि पुराणे काय सांगतात. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Purushottama-kshetra-mahatmya, ch. 18 (G. V. Tagare tr.): The tree from the sea; the voice orders the doors shut for fifteen days; Narayana as the old carpenter (18.36–46) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Purushottama-kshetra-mahatmya, ch. 19: Work completed on the fifteenth day; the four forms; covering and painting; Vishvavasu’s descendants (19.2–41) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Purushottama-kshetra-mahatmya, ch. 7–9, 31, 33: Indradyumna, Vidyapati and the sapphire image; the Lord in the wooden body (31.43–59); the Gundicha Yatra मूळ ग्रंथ वाचा
- Brahma Purana, ch. 47 (Motilal tr.): Vishnu and Vishvakarma as two Brahmins; the images made at once, hands holding discus and ploughshare (47.25–57) मूळ ग्रंथ वाचा
- Abul Fazl, Ain-i-Akbari, vol. II, Sarkar of Katak (H. S. Jarrett tr., 2nd ed. rev. Jadunath Sarkar, 1949), pp. 139–140: Images of Krishna, his brother and sister; the log guarded for seven days, counted among “popular fables” मूळ ग्रंथ वाचा
- A. Eschmann, H. Kulke and G. C. Tripathi (eds.), The Cult of Jagannath and the Regional Tradition of Orissa (1978): Odia versions (Deula Tola, Sarala Das); dating of the temple (Stietencron); Nabakalebara (Tripathi); Maratha rule (Kulke)
- M. N. Das (ed.), Sidelights on History and Culture of Orissa (1977), ch. 7 “History versus Legends”: The popular legend: Vidyapati and Lalita, the twenty-one days, the queen and the unfinished images मूळ ग्रंथ वाचा
