विष्णू: कथा
कल्की अवतार कोण आणि केव्हा होणार? विष्णूचा दहावा अवतार
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
कल्की हा भगवान विष्णूचा दहावा आणि शेवटचा अवतार आहे, जो अजून व्हायचा आहे. भागवत पुराणानुसार कलियुगाच्या अखेरीस शंभल गावात विष्णुयश नावाच्या ब्राह्मणाच्या घरी कल्की जन्म घेतील; ते देवदत्त घोड्यावर स्वार होऊन, हाती तलवार घेऊन येतील आणि सत्ययुग परत आणतील. कोणत्याही शास्त्रात याची तारीख दिलेली नाही.
थोडक्यात: विष्णू
- इतर नावे
- नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
- कुटुंब
- वैष्णव ग्रंथांत अजन्मा; शिवपुराणात शिवापासून प्रकट, महाभारतात अदितीच्या बारा आदित्यांतील सर्वांत धाकटे. पत्नी लक्ष्मी, सोबत भूदेवी; त्यांच्या नाभिकमळातून ब्रह्मदेवांचा जन्म
- रूप
- श्यामवर्ण, चार हातांत पांचजन्य शंख, सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा आणि कमळ; वक्षावर कौस्तुभ मणी आणि श्रीवत्स; वाहन गरुड; शेषशय्येवर शयन
- उपासनेचे दिवस
- प्रत्येक एकादशी, विशेषतः आषाढी आणि कार्तिकी; अनंत चतुर्दशी, तुळशी विवाह आणि अवतारांच्या जयंती; लोकपरंपरेत गुरुवार; तुळशीपत्र, विष्णुसहस्रनाम आणि “ॐ नमो नारायणाय”
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- तिरुमला (वेंकटेश्वर), पुरी (जगन्नाथ), बद्रीनाथ, श्रीरंगम, तिरुवनंतपुरमचे पद्मनाभस्वामी, गुरुवायूर आणि १०८ दिव्य देशम; महाराष्ट्रात पंढरपूरचा विठ्ठल
भागवत पुराणातील कल्की
कल्की हा भगवान विष्णूच्या दहा अवतारांपैकी, म्हणजे दशावतारांपैकी, दहावा आणि शेवटचा अवतार आहे, आणि त्यांतील अजून न झालेला तो एकमेव अवतार आहे. भागवत पुराण अवतारांच्या यादीच्या शेवटी त्याचे नाव घेते: दोन युगांच्या संधिकाळात, जेव्हा राजे जवळजवळ लुटारू बनलेले असतील, तेव्हा जगत्पती विष्णुयशाचे पुत्र म्हणून कल्की नावाने जन्म घेतील (१.३.२५). भागवताचा बारावा स्कंध अधिक तपशील देतो. धर्मरक्षणासाठी विष्णू जन्म घेतात (१२.२.१७), आणि शंभल गावातील श्रेष्ठ ब्राह्मण, महात्मा विष्णुयश यांच्या घरी कल्की प्रकट होतील (१२.२.१८).
भागवत पुढे सांगते की कल्की देवदत्त नावाच्या वेगवान घोड्यावर स्वार होऊन, हाती तलवार घेऊन आणि आठ दिव्य ऐश्वर्यांनी युक्त होऊन, अतुलनीय तेजाने पृथ्वीवर संचार करतील आणि राजांचा वेष घेतलेल्या कोट्यवधी लुटारूंचा संहार करतील (१२.२.१९–२०). लोकप्रिय चित्रांत घोडा पांढरा दाखवला जातो; भागवत त्याचा रंग सांगत नाही.
ते खोटे राजे नष्ट झाल्यावर वासुदेवाच्या चंदनलेपाचा सुगंध घेऊन येणारे वारे लोकांची मने निर्मळ करतील, वासुदेव त्यांच्या हृदयात प्रकट होतील आणि उरलेले लोक पुन्हा पृथ्वी वसवतील (१२.२.२१–२२). चंद्र, सूर्य आणि गुरू (बृहस्पती) तिष्य म्हणजे पुष्य नक्षत्रासह एकाच राशीत येतील, तेव्हा सत्ययुग किंवा कृतयुग सुरू होईल (१२.२.२४).
विष्णू पुराण आणि महाभारतातील कल्की
विष्णू पुराण कलियुगातील राजांच्या वर्णनाच्या शेवटी हीच कथा सांगते (४.२४). वेदांचे आचरण जवळजवळ संपलेले असेल आणि कलियुगाचा अंत जवळ आलेला असेल, तेव्हा परमात्म्याचा एक अंश पृथ्वीवर अवतरेल आणि शंभल गावातील प्रतिष्ठित ब्राह्मण विष्णुयश यांच्या कुळात आठ अलौकिक सिद्धींनी युक्त अशा कल्कीच्या रूपात जन्म घेईल. कल्की म्लेच्छ, चोर आणि अधर्मात रमलेले सर्व लोक यांचा नाश करतील. युगाच्या शेवटी जिवंत असलेल्या लोकांची मने जागी होतील आणि स्फटिकासारखी निर्मळ होतील, आणि तेच लोक कृतयुगाच्या मर्यादेने चालणाऱ्या नव्या मानवजातीचे बीज ठरतील.
सर्वांत जुने वर्णन सामान्यतः महाभारतातील मानले जाते, जिथे मार्कंडेय ऋषी युधिष्ठिराला युगांचा वृत्तांत सांगतात (वनपर्व ३.१८८–१८९, पुण्याच्या भांडारकर संस्थेची चिकित्सक आवृत्ती; गांगुलींचे खंड १८९–१९०). इथे विष्णुयश हे कल्कीचे वडील नाहीत: श्लोक त्या ब्राह्मणाचेच नाव कल्की विष्णुयश असे सांगतो (३.१८८.८९). काळाच्या प्रेरणेने तो शंभल गावात एका ब्राह्मणाच्या घरी जन्म घेतो; वाहने, शस्त्रे, योद्धे आणि कवचे त्याच्या मनात विचार येताच हजर होतात, आणि तो धर्माने विजय मिळवणारा चक्रवर्ती राजा होतो (३.१८८.९०–९१). लुटारूंचा नाश करून तो एका महान अश्वमेध यज्ञात पृथ्वी ब्राह्मणांना दान करतो, स्वयंभूने घालून दिलेल्या मर्यादा पुन्हा स्थापन करतो आणि वृद्ध झाल्यावर वनात जातो (३.१८९.१–२).
वनपर्वातील हा प्रसंग कल्कीला अवतार म्हणत नाही. हा संबंध शांतिपर्वातील नारायणीयात जोडला जातो, जिथे नारायण आपण कोणकोणत्या रूपांत प्रकट होऊ त्यांची यादी देतात: हंस, कूर्म आणि मत्स्य यांपासून राम आणि कृष्णापर्यंत, “आणि शेवटी कल्कीच्या रूपात” (गांगुलींचा खंड ३४०). अग्निपुराण यात भर घालते की याज्ञवल्क्य ऋषी कल्कीचे पुरोहित असतील (१६.८–९), आणि त्यानंतर हरी कल्कीचे रूप सोडतील आणि कृतयुग परत येईल (१६.१०).
कल्की अवतार केव्हा होणार?
शास्त्रांचे उत्तर स्पष्ट आहे: कल्की कलियुगाच्या अखेरीस येतील, आणि कोणतेही शास्त्र त्याचे वर्ष किंवा तारीख सांगत नाही. श्रीकृष्णांनी पृथ्वी सोडली त्याच दिवशी कलियुग सुरू झाले (१२.२.२९–३३) आणि ते देवांच्या बाराशे वर्षांचे आहे (१२.२.३१), असे भागवत सांगते. विष्णू पुराणही या दोन्ही गोष्टी मान्य करते (४.२४).
विष्णू पुराणात एक दिव्य वर्ष ३६० मानवी वर्षांचे असते, आणि कलियुग १,००० दिव्य वर्षांचे असून त्याच्या आधी व नंतर प्रत्येकी १०० वर्षांचा संधिकाळ असतो (१.३). यावरूनच कलियुगाची सहसा सांगितली जाणारी ४,३२,००० मानवी वर्षे येतात; अध्याय ४.२४ मध्ये तेच पुराण ३,६०,००० वर्षे सांगते, ती संधिकाळ वगळून केलेली गणना आहे. आर्यभटांच्या इ.स. ४९९ मधील आर्यभटीय ग्रंथातील गणनेनुसार भारतीय ज्योतिषी कलियुगाची सुरुवात इ.स.पू. ३१०२ पासून मोजतात (आर्यभटीय ३.१०). या पारंपरिक गणनेनुसार सुमारे ५,१०० वर्षे झाली आहेत आणि ४,२६,००० पेक्षा जास्त वर्षे बाकी आहेत.
युग बदलण्याची जी खूण शास्त्रे सांगतात, म्हणजे सूर्य, चंद्र आणि गुरू यांचे पुष्यासह एका राशीत येणे, ते वेळापत्रक नाही. गुरूला राशिचक्राची एक फेरी पूर्ण करायला सुमारे बारा वर्षे लागतात, त्यामुळे असा योग साधारण दर बारा वर्षांनी येतो; शास्त्रे तो नव्या युगाची खूण म्हणून सांगतात, गणित करून काढायची तारीख म्हणून नव्हे. इंटरनेटवर फिरणाऱ्या तारखा आणि कल्कीचा जन्म आधीच झाला आहे असे दावे या ग्रंथांतून आलेले नाहीत.
कल्की पुराण आणि नंतरच्या परंपरा
लोकप्रिय कथांमध्ये भर पडलेला बहुतेक तपशील कल्की पुराणातून येतो. हे एक उपपुराण आहे आणि त्याच्या काही पुष्पिका त्याला भविष्यातील घटनांविषयीचा भागवताचा पुढचा भाग म्हणवतात. इतिहासकार लुडो रोशे यांच्या मते कल्की पुराण बहुधा बंगालमधील असून तुलनेने अलीकडच्या काळात रचले गेले; त्यांनी उल्लेख केलेली एक हस्तलिखित प्रत इ.स. १८०४ ची आहे (द पुराणाज, १९८६, पृ. १८३–१८४).
कल्की पुराणात विष्णू ब्रह्मदेवांना वचन देतात की ते शंभलमध्ये विष्णुयश आणि त्यांची पत्नी सुमती यांच्या पोटी जन्म घेतील, आणि बाळाचा जन्म वैशाख शुद्ध द्वादशीला होतो (१.२). भागवतानुसार आजही महेंद्र पर्वतावर राहणारे परशुराम (९.१६.२६) त्यांना वेद आणि धनुर्विद्या शिकवतात, आणि शंकर त्यांना गरुडापासून प्रकट झालेला घोडा, सर्व काही जाणणारा पोपट आणि रत्नजडित मुठीची तलवार देतात (१.३). कल्की सिंहलची राजकन्या पद्मावती हिच्याशी विवाह करतात, कलीचा पराभव करतात, शंभलमधून कृतयुगाचा आरंभ करतात आणि शेवटी स्वर्गात परत जातात.
बाकी सर्व परंपरा आहे. काही जण शंभलची ओळख उत्तर प्रदेशात मुरादाबादजवळच्या संभलशी जोडतात; तिथे श्री कल्की विष्णूचे एक जुने मंदिर आहे, आणि २०२४ मध्ये संभल जिल्ह्यात श्री कल्की धाम या नव्या मंदिराची पायाभरणी झाली. जयपूरमध्ये सवाई जयसिंह (दुसरे) यांच्या काळात अठराव्या शतकात बांधलेले कल्की मंदिर सिरह ड्योढी बाजारात सिटी पॅलेसच्या दरवाजासमोर आहे, आणि त्याच्या प्रांगणात पांढऱ्या संगमरवराचा घोडा आहे. दृक पंचांगासारखी पंचांगे कल्की जयंती श्रावण शुद्ध षष्ठीला देतात, तर कल्की पुराण वैशाख शुद्ध द्वादशी सांगते: शास्त्रे अजूनही भविष्यात ठेवतात अशा जन्माचे ही जयंती स्मरण करते.
विष्णू: आरत्या आणि भजने
- श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्रम् (महाभारत अनुगासनपर्व)
- ॐ जय जगदीश हरे
- श्री विष्णु सहस्रनामावलिः
- मङ्गलं भगवान् विष्णुः
- शान्ताकारं भुजगशयनम् (विष्णु ध्यान श्लोक)
- ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र)
- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (द्वादशाक्षरी मन्त्र)
- विष्णु / नारायण गायत्री मन्त्र
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कल्की अवतार कोण आणि केव्हा होणार? विष्णूचा दहावा अवतार
कल्की हा भगवान विष्णूचा दहावा आणि शेवटचा अवतार आहे, जो अजून व्हायचा आहे. भागवत पुराणानुसार कलियुगाच्या अखेरीस शंभल गावात विष्णुयश नावाच्या ब्राह्मणाच्या घरी कल्की जन्म घेतील; ते देवदत्त घोड्यावर स्वार होऊन, हाती तलवार घेऊन येतील आणि सत्ययुग परत आणतील. कोणत्याही शास्त्रात याची तारीख दिलेली नाही.
विष्णू: इतर नावे कोणती?
नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
विष्णू: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
विष्णूचे दहा अवतार कोणते? नावे, क्रम आणि संदर्भ; तिरुपती बालाजीची कथा: देवावर कुबेराचे कर्ज का आहे?; समुद्र मंथनाची कथा: समुद्र मंथन का झाले?; जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे? कथा आणि पुराणे काय सांगतात; भगवान विष्णूंचा जन्म कसा झाला? वेद आणि पुराणे काय सांगतात. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Bhagavata Purana 1.3, 9.16 and 12.2 (Bhaktivedanta tr.): Kalki son of Vishnuyasha (1.3.25); Shambhala, the horse Devadatta, the sword and the return of the Satya age (12.2.17–24); Kali of 1,200 divine years from Krishna’s departure (12.2.29–34); Parashurama on Mahendra (9.16.26) मूळ ग्रंथ वाचा
- Vishnu Purana 1.3 and 4.24 (H. H. Wilson tr., 1840): Kalki born in the family of Vishnuyashas of Sambhala at the close of the Kali age (4.24); the lengths of the ages and their twilights in divine years (1.3) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Vana Parva 3.188–189 (critical ed.; Ganguli tr. sections 189–190) and Shanti Parva, Narayaniya (Ganguli section 340): Markandeya foretells Kalki Vishnuyasha of Sambhala, the horse sacrifice and the Krita age; Narayana’s list of his forms ending with Kalki मूळ ग्रंथ वाचा
- Agni Purana, ch. 16 (N. Gangadharan tr.): Kalki son of Vishnuyashas with Yajnavalkya as priest (16.8–9); Hari lays aside the Kalki form and the Krita age returns (16.10)
- Kalki Purana, amsha 1, ch. 2–3 (tr. Bhumipati Das): Birth to Vishnuyasha and Sumati on Vaishakha Shukla Dvadashi; Parashurama as teacher; Shiva’s gifts of horse, parrot and sword
- Ludo Rocher, The Purāṇas (A History of Indian Literature II.3, 1986), pp. 111, 183–184: Kalki as Vishnu’s one future avatar; the Kalki Purana’s contents, its Bengal origin, recent date and an 1804 manuscript
- Aryabhatiya 3.10 (W. E. Clark tr., 1930), pp. 54–55: The astronomers’ Kali era beginning in 3102 BCE मूळ ग्रंथ वाचा
