अनंत चतुर्दशी कथा
अनंत चतुर्दशी का साजरी करतात? अनंत व्रताची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
अनंत चतुर्दशी भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला भगवान विष्णूंच्या अनंत, म्हणजे अंत नसलेल्या, रूपाची पूजा करण्यासाठी साजरी करतात. या पूजेत सुशीला आणि कौंडिण्य यांच्या कथेप्रमाणे चौदा गाठींचा अनंताचा दोरा बांधतात. महाराष्ट्रात हा गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवसही आहे; या दिवशी मोठ्या मिरवणुकांनी गणपतीचे विसर्जन होते.
थोडक्यात: अनंत चतुर्दशी
- तिथी
- भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी, गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस
- उपासना
- अनंत रूपातील भगवान विष्णू; गणपती, ज्यांच्या मूर्तींचे या दिवशी विसर्जन होते
- इतर नावे
- अनन्त चतुर्दशी, अनंत चौदस, गणपती विसर्जनाचा दिवस
अनंत रूपातील विष्णू
अनंत चतुर्दशी भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला येते. या व्रतात भगवान विष्णूंच्या अनंत, म्हणजे अंत नसलेल्या, रूपाची पूजा करतात आणि केशराने रंगवलेला चौदा गाठींचा दोरा धारण करतात: पुरुष उजव्या दंडावर आणि स्त्रिया डाव्या दंडावर. इतिहासकार पां. वा. काणे असे वर्णन करतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १५१–१५२).
या विधीचे एक संक्षिप्त वर्णन अग्निपुराणात आहे (१९२.७–११). त्यानुसार शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला दर्भाच्या प्रतिमेत, जलकलशासह, हरीची अनंत रूपात पूजा करावी. एक प्रस्थ तांदळाच्या पिठाचे पोळे करून अर्धे ब्राह्मणाला द्यावेत आणि अर्धे स्वतः खावेत. हरीच्या कथा ऐकून नदीकाठी हे व्रत करावे आणि अभिमंत्रित दोरा दंडावर किंवा गळ्यात बांधावा. दोरा बांधताना संसाररूपी विशाल, अनंत सागरात बुडणाऱ्यांचा उद्धार करावा, अशी वासुदेवाला प्रार्थना करावी.
मध्ययुगीन धर्मनिबंधांनी उद्धृत केलेल्या विस्तृत कथेत श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात की अनंत हे त्यांचेच एक रूप आहे, आणि ते स्वतःच काळ आहेत, ज्याला अनंत म्हणतात (काणे, पृ. १५२). चौदा गाठी हरीने निर्माण केलेल्या चौदा भुवनांचे प्रतीक असाव्यात, असा काणे यांचा तर्क आहे.
सुशीला आणि कौंडिण्य यांची कथा
अनंत चतुर्दशीला सांगितली जाणारी कथा सुमंतू नावाच्या ब्राह्मणाची कन्या सुशीला (जुन्या ग्रंथांत शीला) हिची आहे. तिची सावत्र आई कर्कशा तिच्याशी कठोरपणे वागे. सुशीलेचा विवाह कौंडिण्य ऋषींशी झाला तेव्हा तिला जवळजवळ रिकाम्या हाती पाठवण्यात आले. कौंडिण्यांच्या घरी जाताना एका नदीकाठी सुशीलेने स्त्रियांना अनंताची पूजा करताना पाहिले. तीही त्यांच्या पूजेत सहभागी झाली आणि तिने चौदा गाठींचा दोरा आपल्या दंडावर बांधला.
तेव्हापासून दोघांची भरभराट झाली. पण अहंकारापोटी कौंडिण्यांनी सुशीलेच्या दंडावरचा अनंताचा दोरा काढला, आणि अनेक प्रचलित कथांनुसार तो अग्नीत टाकला; काही कथांमध्ये स्वतः सुशीलाच गर्वाने तो टाकून देते. त्यांचे सारे वैभव नाहीसे झाले. पश्चात्ताप होऊन कौंडिण्य अनंताच्या शोधात वनात भटकू लागले. त्यांनी आंब्याचे एक झाड, एक गाय, एक बैल, दोन तळी, एक गाढव आणि एक हत्ती यांना विचारले, “तुम्ही अनंताला पाहिले का?” शेवटी अनंताने त्यांना दर्शन दिले, त्यांनी पाहिलेल्या विचित्र गोष्टींचा अर्थ सांगितला आणि त्यांना क्षमा केली. कौंडिण्य आणि सुशीला यांनी पुन्हा व्रत केले आणि त्यांचे जीवन पुन्हा सावरले.
ही कथा कुठून आली
सुशीला आणि कौंडिण्य यांची कथा हेमाद्रीच्या तेराव्या शतकातील व्रतसंग्रहात येते. अनंत व्रताचे वर्णन भविष्योत्तरात आहे, असे कालनिर्णय हा ग्रंथ सांगतो (काणे, पृ. १५२–१५३). भविष्योत्तर आज भविष्यपुराणाचे उत्तर पर्व म्हणून छापले जाते, आणि त्यात ही कथा अध्याय ९४ मध्ये आहे. ही कथा कधी कधी महाभारतातील असल्याचे म्हटले जाते, कदाचित ती श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात म्हणून; धर्मनिबंध मात्र ती भविष्योत्तरातून उद्धृत करतात.
धर्मनिबंधकारांचे प्रत्येक गोष्टीवर एकमत नव्हते. चतुर्दशी तिथी त्रयोदशीशी किंवा पौर्णिमेशी मिश्र असेल, तेव्हा सूर्योदयाच्या वेळी असून तीन मुहूर्त टिकणारी तिथी घ्यावी, असे माधवाचे मत होते. निर्णयसिंधूच्या मते मात्र माधवाची चूक झाली होती; इतरांनी उद्धृत केलेले भविष्य आणि स्कंद पुराणांतील उतारे निराधार आणि अप्रमाण आहेत, असेही निर्णयसिंधूने म्हटले (काणे, पृ. १५३). व्रतार्कासारखे नंतरचे पद्धतिग्रंथ या व्रताचे विस्ताराने वर्णन करतात: सर्वतोभद्र मंडलावर कलश, अनंतासाठी दर्भाचा सात फणांचा नाग आणि पुरुषसूक्ताने दोऱ्याची पूजा. या व्रतात मीठ वर्ज्य आहे. चौदा वर्षे हे व्रत करणारा विष्णुलोकाला जातो, अशी समजूत होती.
अनंत चतुर्दशी आणि गणपती विसर्जन
महाराष्ट्रात अनंत चतुर्दशी म्हणजे मुख्यतः गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस. सार्वजनिक मंडळे आणि पूर्ण दहा दिवस गणपती बसवणारी कुटुंबे मिरवणुकीने गणपतीला नदी, तलाव आणि समुद्राकडे नेतात. पूर्वी विसर्जने उत्सवाच्या वेगवेगळ्या दिवशी होत, आणि १८९४ पासून उत्सवाला सार्वजनिक रूप देणाऱ्या लोकमान्य टिळकांनी सर्व विसर्जने दहाव्या, शेवटच्या दिवशी व्हावीत असा प्रयत्न केला, असे इतिहासकार विनय लाल नोंदवतात.
पुण्यात पाच मानाचे गणपती ठरलेल्या क्रमाने मिरवणुकीचे नेतृत्व करतात: कसबा, तांबडी जोगेश्वरी, गुरुजी तालीम, तुळशीबाग आणि केसरी वाडा. त्यांच्यासोबत ढोल-ताशा पथके असतात. मुंबईत लालबागचा राजा आणि इतर हजारो मूर्ती रात्रभर मिरवणुकीने गिरगाव चौपाटी आणि शहरातील इतर किनाऱ्यांवर पोहोचतात, आणि गर्दी जयघोष करते: “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या”.
इतर ठिकाणी हा दिवस आपला जुना अर्थ टिकवून आहे. बिहार, पूर्व उत्तर प्रदेश आणि नेपाळमध्ये कुटुंबे क्षीरसागराचे प्रतीक म्हणून पंचामृताचे पात्र ठेवतात. चौदा गाठींचा दोरा, बहुधा काकडीभोवती गुंडाळून, ते त्यात फिरवतात आणि मग दंडावर बांधतात. दिगंबर जैनांसाठी हा दिवस अनंत चौदस आहे, दहा दिवसांच्या दशलक्षण पर्वाचा शेवटचा दिवस.
घरी अनंताचे व्रत कसे करावे
स्नान करून संकल्प करा आणि विष्णूंच्या प्रतिमेसह, किंवा अनंताचे प्रतीक म्हणून दर्भाच्या छोट्या नागासह, कलशाची स्थापना करा. त्याच्यापुढे हळदीने किंवा केशराने रंगवलेला चौदा गाठींचा दोरा ठेवा आणि चंदन, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्य यांनी त्याची पूजा करा. वासुदेवाची प्रार्थना करत दोरा बांधा: पुरुषांनी उजव्या, तर स्त्रियांनी डाव्या दंडावर. सुशीला आणि कौंडिण्य यांची कथा ऐका. अग्निपुराण सांगते त्याप्रमाणे नैवेद्याच्या पोळ्यांपैकी अर्धे ब्राह्मणाला द्या आणि अर्धे प्रसाद म्हणून ग्रहण करा. १९५८ मध्ये काणे यांनी लिहिले होते की तेव्हाही अनेक लोक हे व्रत करत होते, पण त्यांची संख्या झपाट्याने कमी होत होती (पृ. १५३); आज अनेक कुटुंबे दरवर्षी अनंताचा दोरा बांधतात.
अनंत चतुर्दशी च्या आरत्या आणि भजने
- आला माझा मुंबईचा राजा
- सुखकर्ता दुःखहर्ता
- लालबागचा राजा
- जय गणेश जय गणेश देवा
- मोरया रे बाप्पा मोरया रे
- पालखी निघाली राजाची
- शेंदूर लाल चढायो
- घेई छंद मकरंद
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
- Sanpadyacha Icchapurti Ganesh Chaturthi Aarti8 रचना
- Ganpati Bappa Aarti Essentials6 रचना
- Ganpati Bappa & Dev Parivar7 रचना
- Ganeshotsav Morning Aarti6 रचना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अनंत चतुर्दशी का साजरी करतात? अनंत व्रताची कथा
अनंत चतुर्दशी भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशीला भगवान विष्णूंच्या अनंत, म्हणजे अंत नसलेल्या, रूपाची पूजा करण्यासाठी साजरी करतात. या पूजेत सुशीला आणि कौंडिण्य यांच्या कथेप्रमाणे चौदा गाठींचा अनंताचा दोरा बांधतात. महाराष्ट्रात हा गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवसही आहे; या दिवशी मोठ्या मिरवणुकांनी गणपतीचे विसर्जन होते.
2027 मध्ये अनंत चतुर्दशी कधी आहे?
2027 मध्ये अनंत चतुर्दशी मंगळवार, १४ सप्टेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
अनंत चतुर्दशी कोणत्या तिथीला असते?
भाद्रपद शुद्ध चतुर्दशी, गणेशोत्सवाचा शेवटचा दिवस
अनंत चतुर्दशी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त आला माझा मुंबईचा राजा, सुखकर्ता दुःखहर्ता, लालबागचा राजा, जय गणेश जय गणेश देवा, मोरया रे बाप्पा मोरया रे म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 151–153: The Ananta vrata: the fourteen-knotted thread, the Agni Purana’s account, the story of Kaundinya and Shila in Hemadri, the Bhavishyottara as its source, the dispute over the tithi, the Vratarka’s ritual मूळ ग्रंथ वाचा
- Agni Purana, ch. 192 (N. Gangadharan tr.): Worship of Hari as Ananta on the bright fourteenth: darbha and a water vessel, rice cakes, the prayer to Vasudeva and the consecrated thread मूळ ग्रंथ वाचा
- Agni Purana 192.7–11, Sanskrit text (GRETIL): The Ananta verses: an image of darbha with a water jar, cakes from a prastha of rice, the prayer to Vasudeva, the thread on the hand or neck मूळ ग्रंथ वाचा
- Sankshipta Bhavishya Purana (Gita Press, Hindi), Uttara Parva, ch. 94: Krishna to Yudhishthira; Sumantu, Diksha, Shila, Karkasha and Kaundinya; the women by the river; Kaundinya breaks the thread in anger; the mango tree, cow, bull, two ponds, donkey and elephant; Ananta as an old Brahmin मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhavishya Purana, Uttara Parva: Ananta Chaturdashi vrata (V. D. N. Rao, condensed English): A condensed English telling of the same story; in this telling Shila, not Kaundinya, casts the thread aside मूळ ग्रंथ वाचा
- Vinay Lal, “Ganpati Festival”, Manas, University of California, Los Angeles: Immersions had been held on various days; from 1894 Tilak sought to have them all on the tenth and final day मूळ ग्रंथ वाचा