विष्णू: कथा
तिरुपती बालाजीची कथा: देवावर कुबेराचे कर्ज का आहे?
धर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
तिरुपती बालाजी म्हणजे भगवान वेंकटेश्वर: तिरुमला डोंगरावर पूजले जाणारे विष्णू, ज्यांनी राजकन्या पद्मावतीशी विवाह केला. स्कंदपुराण हा विवाह सांगते, त्यात कुबेर धन देतात, उसने देत नाहीत; भृगूची लाथ, लक्ष्मीचे कोल्हापूरला जाणे आणि कुबेराचे कर्ज या कथा तिरुमलाच्या मंदिर-परंपरेतून येतात.
थोडक्यात: विष्णू
- इतर नावे
- नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
- कुटुंब
- वैष्णव ग्रंथांत अजन्मा; शिवपुराणात शिवापासून प्रकट, महाभारतात अदितीच्या बारा आदित्यांतील सर्वांत धाकटे. पत्नी लक्ष्मी, सोबत भूदेवी; त्यांच्या नाभिकमळातून ब्रह्मदेवांचा जन्म
- रूप
- श्यामवर्ण, चार हातांत पांचजन्य शंख, सुदर्शन चक्र, कौमोदकी गदा आणि कमळ; वक्षावर कौस्तुभ मणी आणि श्रीवत्स; वाहन गरुड; शेषशय्येवर शयन
- उपासनेचे दिवस
- प्रत्येक एकादशी, विशेषतः आषाढी आणि कार्तिकी; अनंत चतुर्दशी, तुळशी विवाह आणि अवतारांच्या जयंती; लोकपरंपरेत गुरुवार; तुळशीपत्र, विष्णुसहस्रनाम आणि “ॐ नमो नारायणाय”
- प्रमुख तीर्थक्षेत्रे
- तिरुमला (वेंकटेश्वर), पुरी (जगन्नाथ), बद्रीनाथ, श्रीरंगम, तिरुवनंतपुरमचे पद्मनाभस्वामी, गुरुवायूर आणि १०८ दिव्य देशम; महाराष्ट्रात पंढरपूरचा विठ्ठल
वेंकटेश्वर कोण आहेत?
वेंकटेश्वर म्हणजे “वेंकटाचे स्वामी”. वेंकट हा आंध्र प्रदेशातील तिरुपती शहराच्या वरचा तिरुमलाचा डोंगर, जिथे भारतातील सर्वाधिक भाविक येणाऱ्या मंदिरांपैकी एक आहे. भक्त वेंकटेश्वरांना श्रीनिवास (“श्रीचे, म्हणजे लक्ष्मीचे, निवासस्थान”), गोविंद आणि उत्तर भारतात व महाराष्ट्रात बालाजी असेही म्हणतात. या डोंगराची मुख्य पौराणिक कथा स्कंदपुराणातील (वैष्णवखंड) वेंकटाचल-माहात्म्यात येते. त्यानुसार प्रत्येक युगात या डोंगराचे नाव वेगळे होते: कृतयुगात अंजनाद्री, त्रेतायुगात नारायणगिरी, द्वापारात सिंह पर्वत आणि कलियुगात वेंकटाचल (१.५९–६१).
स्कंदपुराणात वेंकटेश्वर हे या डोंगराचे पहिले स्वामी नाहीत. पाण्यातून पृथ्वी वर आणणाऱ्या वराह रूपातील विष्णू भूदेवीसह या डोंगरावर येतात आणि स्वामी पुष्करिणी तलावाच्या पश्चिम काठी राहतात, तर श्रीनिवास तिच्या दक्षिण काठी वास करतात (वेंकटाचल-माहात्म्य १.५३, १.९३–९६). तिरुमलाची मंदिर-परंपरा पुढे सांगते की श्रीनिवासांनी वराहांकडे ही जमीन मागितली आणि त्यांना पहिल्या पूजेचे वचन दिले; म्हणूनच तिरुमलात आजही अर्पण आधी वराहांना केले जाते. विष्णूंच्या वराह अवताराची कथा स्वतंत्रपणे दिली आहे.
स्कंदपुराणानुसार पद्मावतीचा विवाह
स्कंदपुराण वेंकटेश्वरांच्या विवाहाची कथा वेंकटाचल-माहात्म्याच्या अध्याय ३ ते ८ मध्ये सांगते; अनुवादकाच्या मते हे अध्याय वराहपुराणातील कथेचे जवळून अनुसरण करतात. नारायणपूरचा राजा आकाश यज्ञासाठी अरणी नदीच्या काठी जमीन नांगरत असताना त्याला कमळांवर पहुडलेली एक कन्या सापडली आणि त्याने तिला आपली मुलगी पद्मिनी, म्हणजे पद्मावती, म्हणून वाढवले (३.२१–२८, ४.३). ती मोठी झाल्यावर नारदांनी तिचा हात पाहून तिचे मुख विष्णूंना शोभेल असे सांगितले (४.९–२०). वसंतातील एका दिवशी पांढऱ्या घोड्यावरून लांडग्याचा पाठलाग करणाऱ्या श्रीनिवासांनी तिला फुलांच्या बागेत पाहिले आणि वेंकटाद्रीवर राहणारा वीरांचा स्वामी अशी आपली ओळख करून दिली (४.२९–५२).
डोंगरावर परतल्यावर श्रीनिवासांनी आपली सेविका बकुलमालिका हिला ती कन्या कोण आहे हे सांगितले. रामकथेत ती वेदवती होती, जिने लंकेत रावणाची बंदिनी होऊन सीतेची जागा घेतली होती; स्वतः सीतेने रामांना तिच्याशी विवाह करण्यास सांगितले आणि रामांनी अठ्ठाविसाव्या कलियुगात तसे करण्याचे वचन दिले (५.१८–३०). बकुलमालिका विवाहाचा प्रस्ताव घेऊन राणी धरणीकडे गेली, बृहस्पतींनी वैशाख महिन्यात विवाहाचा मुहूर्त ठरवला आणि देवांनी राजा आकाशाचे नगर सजवले: धनाचे स्वामी कुबेर यांनी ते धन आणि धान्याने भरून टाकले (७.६–५४).
स्वतः लक्ष्मीने विवाहासाठी श्रीनिवासांना स्नान घालून सजवले आणि मग त्यांच्यासोबत गरुडावर बसून ती राजा आकाशाच्या नगरात गेली; वरातीत ब्रह्मदेव, शंकर, वरुण, यम आणि कुबेर होते (८.१–१५). वधू-वरांनी तीन वेळा माळा बदलल्या आणि ब्रह्मदेवांनी मंगळसूत्र बांधण्यापासून लाजाहोमापर्यंत सर्व विधी चार दिवसांत पूर्ण केले (८.२०–२६). श्रीनिवास डोंगरावर परतले आणि लक्ष्मी व पद्मावती दोघींसह सिंहासनावर विराजमान झाले; राजा आकाशाने भरपूर आहेर दिला आणि बदल्यात फक्त अखंड भक्ती मागितली (८.२७–४०). या कथेत काहीही उसने घेतलेले नाही: कुबेर देतात.
भृगूची लाथ आणि कुबेराचे कर्ज: शास्त्र आणि मंदिर-परंपरा
भागवत पुराण भृगूच्या लाथेची कथा सांगते, पण तिचा तिरुमलाशी काहीही संबंध जोडत नाही (१०.८९.१–१७). सरस्वती नदीच्या काठी यज्ञ करणारे ऋषी तीन देवांपैकी श्रेष्ठ कोण, असा प्रश्न करतात आणि परीक्षा घेण्यासाठी भृगूंना पाठवतात. विष्णू लक्ष्मीच्या मांडीवर डोके ठेवून पहुडलेले असताना भृगू त्यांच्या छातीवर लाथ मारतात. विष्णू आणि लक्ष्मी ऋषींच्या सन्मानार्थ उठून उभे राहतात, आणि विष्णू क्षमा मागून म्हणतात की आता लक्ष्मी आपल्या वक्षावर राहण्यास राजी होईल (१०.८९.८–११). भागवतात लक्ष्मी विष्णूंना सोडून जात नाही.
बहुतेक भक्तांना ठाऊक असलेली कथा ही तिरुमलाची परंपरा आहे, जशी मंदिराचा न्यास तिरुमला तिरुपती देवस्थानम (टीटीडी) सांगतो. लाथ आपल्याच निवासस्थानावर बसली म्हणून संतापलेली लक्ष्मी वैकुंठ सोडून करवीरपूरला, म्हणजे आजच्या कोल्हापूरला, जाते; तिथे महालक्ष्मीचे मंदिर आहे, ज्याची कथा लक्ष्मीच्या पानावर दिली आहे. तिचा शोध घेताना विष्णू पुष्करिणीजवळ चिंचेच्या झाडाखाली एका वारुळात राहू लागतात. ब्रह्मदेव आणि शंकर गाय-वासरू होऊन त्यांना दूध पाजतात, एका चोळ राजाचा गुराखी गायीवर कुऱ्हाड उगारतो आणि विष्णू तो घाव स्वतःवर झेलतात. शाप मिळालेला तो राजा पुढच्या जन्मी आकाशराजा होतो, आणि यशोदेचा पुनर्जन्म असलेल्या वकुलादेवी श्रीनिवासांच्या पालक माता होतात.
स्कंदपुराणात वारुळाची कथा वेगळ्या रूपात येते. एक शिकारी एका पांढऱ्या वराहाचा पाठलाग करतो आणि तो वराह वारुळात दिसेनासा होतो; भगवान त्या शिकाऱ्यामार्फत राजा तोंडमानाला वारूळ काळ्या गायीच्या दुधाने धुण्यास सांगतात, आणि चिंचेचे झाड आपले व चाफ्याचे झाड लक्ष्मीचे निवासस्थान असल्याचे सांगतात (१०.६–४७). गुराख्याची कुऱ्हाड आणि कर्ज तिथे नाहीत.
टीटीडीच्या कथनात, त्यांच्याच शब्दांत “पौराणिक कथांनुसार”, श्रीनिवास विवाहासाठी कुबेराकडून मोठे कर्ज घेतात. सहा महिन्यांनी लक्ष्मी येते, श्रीनिवास पाषाणरूप होतात आणि दोन्ही देवी त्यांच्यासोबत राहतात: लक्ष्मी त्यांच्या वक्षाच्या डाव्या बाजूला आणि पद्मावती उजव्या बाजूला. भाविकांच्या अर्पणातून वेंकटेश्वर कलियुगाच्या अंतापर्यंत हे कर्ज फेडतात, असे भक्त सहसा म्हणतात: ही लोकश्रद्धा आहे, शास्त्राचा नियम नाही. हे कर्ज सहसा भविष्योत्तर पुराणाशी जोडले जाते, जे टीटीडीने सांगितलेल्या स्रोतांपैकी एक आहे; पण त्या ग्रंथाची तपासणी येथे होऊ शकली नाही. स्कंदपुराणाच्या या अध्यायांत आणि भागवतात, दोन्हींत हे कर्ज नाही.
इतिहासातील तिरुमला आणि आजची उपासना
तमिळ महाकाव्य शिलप्पदिकारम वेंगडमच्या शिखरावर चक्र आणि शंख धारण करून उभ्या असलेल्या विष्णूंचे वर्णन करते (सर्ग ११, ओळी ४१–५१). आळवार, म्हणजे ज्यांची चार हजार पदे विष्णूंच्या १०८ पवित्र स्थानांचे गुणगान करतात ते तमिळ वैष्णव संतकवी, यांनी तिरुवेंगडमचे गान केले; इतिहासकार एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार यांनी त्यांच्या रचनांचा काळ ढोबळमानाने इ.स. ३०० ते ८०० असा मानला.
एका शिलालेखानुसार कडवन पेरुंदेवी ही उपाधी असलेल्या सामवै नावाच्या स्त्रीने “वेंगडमवर उभ्या असलेल्या देवाची” चांदीची मूर्ती, दागिने आणि तिच्या उत्सवांसाठी जमीन दान केली. टीटीडी ही मूर्ती भोग श्रीनिवासाची असल्याचे मानते आणि हे दान इ.स. ६१४ चे सांगते; अय्यंगार यांनी हा लेख दहाव्या शतकातील एका चोळ राजपुत्राच्या कारकिर्दीतील असल्याचे मानले. बाराव्या शतकाच्या प्रारंभी वैष्णव आचार्य रामानुजांनी या मंदिरावरील शैवांच्या दाव्याला उत्तर दिले आणि येथील वैखानस पूजापद्धती पुन्हा स्थापन केली, असे वेंकटाचल इतिहासमाला सांगते; पुढच्या शतकातील शिलालेखांत त्यांच्या फुलबागेचा उल्लेख येतो.
भाविक नवस फेडतात, जसे अलिपिरीपासून पायी डोंगर चढणे आणि कल्याण कट्टा येथील मुंडन दालनांत आपले केस अर्पण करणे; टीटीडी याचे वर्णन मंदिराची प्रथा म्हणून करते. विवाहाचा सोहळा रोज कल्याणोत्सवम म्हणून पुन्हा साजरा होतो, आणि डोंगराखालील तिरुचानूर येथे पद्मावतीचे स्वतःचे मंदिर आहे. महाराष्ट्रात हा देव सरळ बालाजी म्हणून ओळखला जातो; हे नाव स्कंदपुराणाच्या या अध्यायांत येत नाही.
विष्णू: आरत्या आणि भजने
- श्री विष्णु सहस्रनाम स्तोत्रम् (महाभारत अनुगासनपर्व)
- ॐ जय जगदीश हरे
- श्री विष्णु सहस्रनामावलिः
- मङ्गलं भगवान् विष्णुः
- शान्ताकारं भुजगशयनम् (विष्णु ध्यान श्लोक)
- ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र)
- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (द्वादशाक्षरी मन्त्र)
- विष्णु / नारायण गायत्री मन्त्र
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तिरुपती बालाजीची कथा: देवावर कुबेराचे कर्ज का आहे?
तिरुपती बालाजी म्हणजे भगवान वेंकटेश्वर: तिरुमला डोंगरावर पूजले जाणारे विष्णू, ज्यांनी राजकन्या पद्मावतीशी विवाह केला. स्कंदपुराण हा विवाह सांगते, त्यात कुबेर धन देतात, उसने देत नाहीत; भृगूची लाथ, लक्ष्मीचे कोल्हापूरला जाणे आणि कुबेराचे कर्ज या कथा तिरुमलाच्या मंदिर-परंपरेतून येतात.
विष्णू: इतर नावे कोणती?
नारायण, हरी, वासुदेव, केशव, माधव, गोविंद, जनार्दन, पद्मनाभ, अच्युत, त्रिविक्रम, पुरुषोत्तम, लक्ष्मीपती
विष्णू: आणखी कोणत्या कथा आहेत?
विष्णूचे दहा अवतार कोणते? नावे, क्रम आणि संदर्भ; समुद्र मंथनाची कथा: समुद्र मंथन का झाले?; जगन्नाथाची मूर्ती अपूर्ण का आहे? कथा आणि पुराणे काय सांगतात; कल्की अवतार कोण आणि केव्हा होणार? विष्णूचा दहावा अवतार; भगवान विष्णूंचा जन्म कसा झाला? वेद आणि पुराणे काय सांगतात. सर्व कथा संदर्भांसह धर्मस्थानवर मराठी, हिंदी आणि इंग्रजीत आहेत.
संदर्भ
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala-mahatmya, ch. 1 (G. V. Tagare tr.): Varaha on the western bank of the Swami Pushkarini, Shrinivasa on the southern (1.53, 1.93–96); the hill’s names in the four ages (1.59–61) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala-mahatmya, ch. 3–5: Padmavati found in the ploughed field (3.21–28), Narada reads her palm (4.9–20), the hunt (4.29–52), Vedavati (5.18–30); the translator’s note that these chapters follow the Varaha Purana मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala-mahatmya, ch. 7–8: Kubera fills King Akasha’s city with wealth (7.54); Lakshmi adorns Shrinivasa, Brahma performs the wedding, Akasha’s gifts and boon (8.1–40); no loan मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala-mahatmya, ch. 10: The white boar and the ant-hill, King Tondaman, the tamarind and champaka trees (10.6–47) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.89: Bhrigu tests the three gods and kicks Vishnu; Lakshmi stays on his chest (vv. 1–17) मूळ ग्रंथ वाचा
- Tirumala Tirupati Devasthanams, “Temple Legend” and “Temple History” (official website): The Tirumala telling: Lakshmi at Karavirapura (Kolhapur), the ant-hill and the cow, Vakula Devi, the Kubera loan; first worship to Varaha; the Bhoga Shrinivasa dated 614; the daily Kalyanotsavam मूळ ग्रंथ वाचा
- S. Krishnaswami Aiyangar, A History of Tirupati, vol. 1 (TTD Committee, Madras, 1940): The Alvars and the Silappadikaram (pp. 52–53, 96–97); Samavai’s silver image dated to a Chola prince’s reign (pp. 231–232); Ramanuja’s arrangements (pp. 288–291) मूळ ग्रंथ वाचा
