एकादशी कथा
एकादशीचा उपवास का करतात? एकादशी देवीची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
एकादशी म्हणजे प्रत्येक चांद्र पक्षातील अकरावी तिथी; या दिवशी भगवान विष्णूंसाठी उपवास केला जातो. पद्मपुराणानुसार एकादशी विष्णूंच्या देहातून कन्येच्या रूपात प्रकट झाली, तिने मुर दैत्याचा वध केला, आणि विष्णूंनी तिच्या दिवसाचे व्रत सर्वात पवित्र ठरवले. उपवास द्वादशीला का सोडतात, हे भागवत सांगते.
थोडक्यात: एकादशी
- तिथी
- प्रत्येक पक्षातील अकरावी तिथी, महिन्यातून दोनदा: वर्षात २४ एकादशी, अधिक महिना असलेल्या वर्षी २६; उपवास द्वादशीला सोडला जातो
- उपासना
- भगवान विष्णू; महाराष्ट्रात पंढरपूरचे विठ्ठल
- इतर नावे
- एकादशीचे व्रत, ग्यारस (हिंदीत), उत्पन्ना एकादशी (एकादशीच्या जन्माचा दिवस)
एकादशी आणि मुर दैत्य
पद्मपुराण एकादशीच्या जन्माची कथा सांगते (उत्तरखंड ३८). पवित्र एकादशी कशी उत्पन्न झाली, असे युधिष्ठिर विचारतात, तेव्हा श्रीकृष्ण त्यांना ही कथा सांगतात. कृतयुगात तालजंघाचा पुत्र मुर नावाचा दैत्य चंद्रावती नगरीतून राज्य करत होता. त्याने इंद्र आणि देवांचा पराभव करून त्यांना स्वर्गातून हाकलून लावले, आणि ते पृथ्वीवर भटकू लागले (३८.४९–७५).
शंकरांच्या सल्ल्याने देव विष्णूंकडे गेले. विष्णूंनी बाणांनी आणि चक्राने मुराच्या सैन्याशी युद्ध केले. युद्ध लांबत गेले, तेव्हा विष्णू बदरिकाश्रमात गेले आणि सिंहावती नावाच्या गुहेत झोपले; त्यांना झोपेतच मारण्यासाठी मुर त्यांचा पाठलाग करत तिथे आला. पुराण सांगते की तेव्हा विष्णूंच्या देहातून, त्यांच्या तेजाच्या अंशातून, एक कन्या प्रकट झाली. तिने मुराशी युद्ध केले, आणि तिच्या “हुं” या हुंकारानेच दैत्य जळून भस्म झाला (३८.५५–९०).
विष्णू जागे झाले, त्यांनी घडलेले पाहिले आणि तिला वर मागायला सांगितले. आपण सर्व तीर्थांत श्रेष्ठ व्हावे, सर्व संकटे दूर करणारी व्हावे, आणि जो आपल्या दिवशी उपवास करेल, किंवा दिवसातून एकदाच वा फक्त सायंकाळी (नक्त) जेवेल, त्याला धन, धर्म आणि मोक्ष मिळावा, असा वर तिने मागितला. विष्णूंनी तो वर दिला. हीच कन्या म्हणजे एकादशी, आणि तिचा दिवस म्हणजे प्रत्येक पक्षातील अकरावी तिथी, मग तो शुद्ध पक्ष असो वा वद्य (३८.९३–११०).
पद्मपुराणात श्रीकृष्ण मार्गशीर्ष वद्य पक्षातील व्रत सांगताना ही कथा सांगतात (३८.२०–२७). पुढचा अध्याय त्या पक्षातील एकादशीला उत्पत्ती एकादशी, म्हणजे “एकादशीचा जन्म”, म्हणतो (३९.४–१७); तिला उत्पन्ना एकादशीही म्हणतात. महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगात हाच दिवस कार्तिक वद्य पक्षात येतो, म्हणजे कार्तिकी एकादशीनंतर दोन आठवड्यांनी.
अंबरीष आणि द्वादशी
भागवत पुराणातील एकादशीची सर्वात प्रसिद्ध कथा राजा अंबरीषाची आहे (९.४–९.५). त्याने राणीसह पूर्ण एक वर्ष एकादशी आणि द्वादशीचे व्रत केले. कार्तिकात तीन रात्रींचा उपवास आणि मधुवनात विष्णूंची पूजा करून त्याने व्रताची सांगता केली (९.४.२९–३०). तो उपवास सोडणार इतक्यात दुर्वास ऋषी आले. त्यांनी भोजनाचे आमंत्रण स्वीकारले आणि ते यमुनेवर स्नानाला गेले.
दुर्वास परत आले नाहीत, आणि उपवास सोडण्यासाठी द्वादशीचा केवळ एक मुहूर्त उरला होता. आपले व्रत आणि अतिथीविषयीचे कर्तव्य दोन्ही पाळण्यासाठी अंबरीषाने ब्राह्मणांचा सल्ला घेऊन थोडे पाणी प्यायले; पाणी पिणे हे खाणेही मानले जाते आणि न खाणेही (९.४.३८–४०). दुर्वासांना तो अपमान वाटला आणि त्यांनी राजाला शिक्षा करण्यासाठी एक राक्षस निर्माण केला. विष्णूंच्या सुदर्शन चक्राने त्या राक्षसाला भस्म केले आणि सर्व लोकांत दुर्वासांचा पाठलाग केला (९.४.४६–५१). शेवटी विष्णू त्यांना म्हणाले, “मी पूर्णपणे माझ्या भक्तांच्या अधीन आहे” (९.४.६३), आणि त्यांनी दुर्वासांना परत पाठवले. ऋषींना सोडावे, अशी अंबरीषाने चक्राला प्रार्थना केली (९.५.२–१२); तो पूर्ण वर्षभर केवळ पाणी पिऊन वाट पाहत होता, आणि स्वतः जेवण्याआधी त्याने दुर्वासांना जेवू घातले (९.५.२३–२४).
अंबरीषाने पाळलेला नियम असा की उपवास द्वादशीला, तिच्या वेळेतच, सोडावा; तसे न केल्यास व्रतात दोष येतो, असे तो म्हणतो (९.४.३९–४०). द्वादशीला पारणे केल्याने व्रताचे पुण्य अनेक पटींनी वाढते, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड ३८.१११–११४). पां. वा. काणे नोंदवतात की कूर्मपुराण पारणे त्रयोदशीपर्यंत पुढे ढकलण्यास मनाई करते.
एकादशीचा उपवास कसा करतात
व्रताचा गाभा म्हणजे शिजवलेले अन्न न खाणे. काणे यांनी उद्धृत केलेल्या नारदपुराणाच्या एका वचनानुसार हरीच्या दिवशी सर्व पापे अन्नाचा आश्रय घेतात. दुसरे एक वचन कंद, फळे, दूध आणि पाणी घेण्याची मुभा देते, पण एकादशीला शिजवलेले अन्न खाण्याची परवानगी कोणत्याही ऋषीने दिलेली नाही, असेही सांगते. काही जण पाणीही न घेता पूर्ण उपवास करतात, जसा ज्येष्ठातील निर्जला एकादशीला केला जातो. आठ ते ऐंशी वर्षे वयाच्या सर्वांनी हे व्रत करावे, असे नारद सांगतात, आणि ज्यांना अन्नाशिवाय राहणे शक्य नाही त्यांच्यासाठी ग्रंथ नियम शिथिल करतात.
प्रत्यक्षात घरोघरी धान्य आणि डाळी टाळल्या जातात आणि उपवासाचे पदार्थ खाल्ले जातात. महाराष्ट्रात हे पदार्थ म्हणजे साबुदाण्याची खिचडी, दाण्याच्या आमटीसोबत वरई (भगर), रताळी, फळे आणि दूध. ते बहुतेकदा इतके भरपूर खाल्ले जातात की “एकादशी दुप्पट खाशी” अशी गमतीची म्हणच आहे. पुराणे सांगतात त्याप्रमाणे रात्र भजन-कीर्तनात जागून घालवता येते, आणि द्वादशीला सकाळी पूजा करून, आधी विष्णूंना नैवेद्य दाखवून, उपवास सोडला जातो.
कोणती एकादशी कोणी पाळावी, यावर दीर्घ काळ वाद चालला. काणे परस्परविरोधी वचनांचा अर्थ असा लावतात: शुद्ध पक्षातील एकादशी हे गृहस्थाचे कर्तव्य आहे, विष्णुभक्त दोन्ही पक्षांतील एकादशी पाळतात, आणि सर्वजण दोन्ही पाळू शकतात, असे हेमाद्रीचे मत होते. आज वारकरी आणि अनेक वैष्णव प्रत्येक एकादशीला उपवास करतात.
वर्षातील २४ एकादशी
प्रत्येक एकादशीला स्वतःचे नाव आणि स्वतःची कथा आहे, जी पद्मपुराणात श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात (उत्तरखंड ३८–६२). ही नावे ग्रंथाग्रंथांत वेगवेगळी आढळतात आणि त्यांतील काही दोन हजार वर्षे जुनी असू शकतात, असे काणे नोंदवतात. महाराष्ट्राच्या पंचांगानुसार चैत्रापासून त्या अशा आहेत: कामदा आणि वरूथिनी (चैत्र), मोहिनी आणि अपरा (वैशाख), निर्जला आणि योगिनी (ज्येष्ठ), देवशयनी किंवा आषाढी आणि कामिका (आषाढ), पुत्रदा आणि अजा (श्रावण), परिवर्तिनी आणि इंदिरा (भाद्रपद), पापांकुशा आणि रमा (आश्विन), प्रबोधिनी किंवा कार्तिकी आणि उत्पन्ना (कार्तिक), मोक्षदा आणि सफला (मार्गशीर्ष), पुत्रदा आणि षट्तिला (पौष), जया आणि विजया (माघ), आणि आमलकी व पापमोचनी (फाल्गुन).
उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात वद्य पक्षातील प्रत्येक एकादशी पुढच्या महिन्यात येते: उदाहरणार्थ, उत्पन्ना मार्गशीर्षात. अधिक महिना असलेल्या वर्षी आणखी दोन एकादशी येतात; त्यांपैकी एकीला पद्मपुराण कमला म्हणते (उत्तरखंड ६२).
पंढरपूरच्या दोन मोठ्या एकादशी
महाराष्ट्रातील वारकऱ्यांसाठी प्रत्येक एकादशी विठ्ठलाचा दिवस असतो, आणि त्यांतील दोन सर्वात मोठ्या असतात. आषाढी (देवशयनी) एकादशीसाठी संतांच्या पालख्या पायी वारी करत पंढरपूरला पोहोचतात; त्यांत आळंदीहून ज्ञानेश्वरांची आणि देहूहून तुकारामांची पालखीही असते. कार्तिकी (प्रबोधिनी) एकादशीला विष्णू चार महिन्यांच्या निद्रेतून जागे होतात, तेव्हा वारकरी पुन्हा येतात. पंढरपुरात चैत्री आणि माघी एकादशीलाही लहान यात्रा भरतात.
एकादशी च्या आरत्या आणि भजने
- श्री विष्णु सहस्रनामावलिः
- नारायण स्तोत्रम् (नारायण नारायण जय गोविन्द हरे)
- तुलसी माता आरती (जय जय तुलसी माता)
- श्री हरि स्तोत्रम् (जगज्जालपालं)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
एकादशीचा उपवास का करतात? एकादशी देवीची कथा
एकादशी म्हणजे प्रत्येक चांद्र पक्षातील अकरावी तिथी; या दिवशी भगवान विष्णूंसाठी उपवास केला जातो. पद्मपुराणानुसार एकादशी विष्णूंच्या देहातून कन्येच्या रूपात प्रकट झाली, तिने मुर दैत्याचा वध केला, आणि विष्णूंनी तिच्या दिवसाचे व्रत सर्वात पवित्र ठरवले. उपवास द्वादशीला का सोडतात, हे भागवत सांगते.
एकादशी कोणत्या तिथीला असते?
प्रत्येक पक्षातील अकरावी तिथी, महिन्यातून दोनदा: वर्षात २४ एकादशी, अधिक महिना असलेल्या वर्षी २६; उपवास द्वादशीला सोडला जातो
एकादशी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त श्री विष्णु सहस्रनामावलिः, नारायण स्तोत्रम् (नारायण नारायण जय गोविन्द हरे), तुलसी माता आरती (जय जय तुलसी माता), श्री हरि स्तोत्रम् (जगज्जालपालं) म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 38 (N. A. Deshpande tr.): The origin of Ekadashi: the demon Mura, the maiden born from Vishnu, her boons (38.49–110); parana on Dwadashi (38.111–114) मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 39 (N. A. Deshpande tr.): Names the Ekadashi of the dark half of Margashirsha Utpatti Ekadashi (39.4–17) मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 62: Kamala Ekadashi, in the bright half of the intercalary (Purushottama) month मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 9.4: Ambarisha’s Ekadashi-Dwadashi vow, Durvasa and the Sudarshana chakra (9.4.29–63) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 9.5: Ambarisha’s prayer to the chakra; his year of waiting on water (9.5.2–24) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, ch. V “Ekādaśī”: No cooked food (pp. 95, 99); who keeps which Ekadashi (pp. 96–97); ages eight to eighty and the relaxations (pp. 99–100); the 24 names (pp. 108–109); parana on Dwadashi, not the 13th (p. 120) मूळ ग्रंथ वाचा