महाशिवरात्री कथा
महाशिवरात्री का साजरी करतात? या पवित्र रात्रीची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
माघ कृष्ण चतुर्दशीला (उत्तर भारतात फाल्गुनात) येणारी महाशिवरात्र ही उपवास आणि जागरण करून शंकराची उपासना करण्याची रात्र आहे. शिवपुराण तिला सर्वात पवित्र रात्र म्हणते, शंकर अनादि-अनंत अग्निस्तंभाच्या रूपात कसे प्रकट झाले ते सांगते, आणि नकळत घडलेल्या पूजेने मुक्त झालेल्या शिकाऱ्याची कथा सांगते.
थोडक्यात: महाशिवरात्री
- तिथी
- माघ कृष्ण चतुर्दशी (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी), रात्रभर पूजा
- उपासना
- भगवान शंकर
- इतर नावे
- महाशिवरात्र, शिवरात्र, हेरथ (काश्मीर)
अनादि-अनंत अग्निस्तंभ
एकदा ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्यात कोण श्रेष्ठ यावरून वाद झाला, असे शिवपुराण सांगते (विद्येश्वरसंहिता, अध्याय ६). तेव्हा त्यांच्यामध्ये आदी-अंत नसलेला अग्निस्तंभ प्रकट झाला (७.१०–१२). विष्णू वराहरूप घेऊन त्याचा तळ शोधायला जमीन खणत खाली गेले आणि ब्रह्मदेव हंस होऊन त्याचे टोक शोधायला वर उडाले (७.१६–१८). दोघांनाही अंत सापडला नाही.
वरून एक केतकीचे फूल खाली येत होते. ब्रह्मदेवांनी आपण टोक गाठले असे सांगितले आणि केतकीला साक्षीदार केले (७.१९–२८). तेव्हा स्तंभातून शंकर प्रकट झाले. त्यांनी विष्णूंच्या प्रामाणिकपणाची प्रशंसा केली, ब्रह्मदेवांची स्वतंत्र मंदिरे आणि उत्सव होणार नाहीत असे सांगितले आणि केतकीला आपल्या पूजेतून वगळले (अध्याय ७–८). लिंगपुराणही हंस आणि वराहाची हीच कथा सांगते (१.१७). याच तेजःस्तंभाचे पूजन शिवलिंगात होते.
त्यानंतर शंकरांनी सांगितले की हा दिवस सर्व दिवसांत सर्वात पवित्र दिवस, शिवरात्र, म्हणून प्रसिद्ध होईल आणि त्या दिवशी दिवस-रात्र उपवास करावा (९.८–१२). शिवपुराण या स्तंभाचे प्राकट्य मार्गशीर्षातील आर्द्रा नक्षत्रावर सांगते (९.१५), म्हणून त्या महिन्यात आर्द्रा दर्शन होते. महाशिवरात्रीची तिथी, माघ कृष्ण चतुर्दशीची मध्यरात्र, मध्ययुगीन निबंधग्रंथांत उद्धृत केलेल्या ईशानसंहितेच्या एका श्लोकातून येते: त्या रात्री कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी शिवलिंग प्रथम प्रकट झाले, असे तो श्लोक सांगतो.
नकळत व्रत घडलेला शिकारी
शिवपुराणातील शिवरात्रीची सर्वात लाडकी कथा गुरुद्रुह नावाच्या शिकाऱ्याची आहे (कोटिरुद्रसंहिता, अध्याय ४०). शिवरात्र आहे हे माहीतही नसलेल्या त्या दिवशी त्याला दिवसभर शिकार मिळाली नाही, आणि पाण्याचे भांडे घेऊन तो रात्रभर वाट पाहण्यासाठी तळ्याकाठच्या बेलाच्या झाडावर चढला. झाडाखाली, त्याला न दिसलेले, एक शिवलिंग होते.
रात्रीच्या चारही प्रहरांत एकेक हरिण पाणी प्यायला आले, आणि त्याने धनुष्य ताणताच भांड्यातील पाणी आणि फांद्यांवरची बेलपत्रे शिवलिंगावर पडली. प्रत्येक हरणाने आधी घरी जाऊ द्यावे अशी विनवणी केली आणि परत येण्याचे वचन दिले. उपाशी, रात्रभर जागा आणि नकळत पाणी व बेलपत्र वाहणाऱ्या त्या शिकाऱ्याकडून संपूर्ण शिवरात्रीचे व्रत घडले. वचनाप्रमाणे हरणांचे कुटुंब परत आले तेव्हा त्याचे मन बदलले आणि त्याने सर्वांना सोडून दिले.
शंकर त्याच्यासमोर प्रकट झाले, त्याचे नाव गुह ठेवले आणि त्याला शृंगवेरपूर नगर दिले; एक दिवस स्वतः श्रीराम तुला भेटायला येतील असे वचन दिले (४०.८९–९२). रामायणात श्रीरामांचे स्वागत करून त्यांना गंगापार नेणारा नावाड्यांचा राजा गुह तोच. स्कंदपुराणातही चंड नावाच्या शिकाऱ्याची अशीच कथा आहे (केदारखंड, अध्याय ३३).
शिव-पार्वती विवाह
शिवरात्र म्हणजे शिव-पार्वती विवाहाची रात्र, असेही अनेक जण मानतात. ही शास्त्रवचनाऐवजी लोकश्रद्धा आहे: शिवपुराण स्वतः विवाहाचा मुहूर्त मार्गशीर्ष महिन्यात, सोमवारी, सांगते (रुद्रसंहिता, पार्वतीखंड ३५.५८–६१). भक्तीत दोन्ही अर्थ एकत्र नांदू शकतात, पण शिवपुराणाने शिवरात्रीची सांगितलेली कारणे म्हणजे तेजःस्तंभ आणि हे व्रत.
महाशिवरात्र कशी पाळावी
शिवपुराण या व्रताचे नियम सांगते (कोटिरुद्रसंहिता, अध्याय ३८): माघ कृष्ण चतुर्दशी मध्यरात्रीपर्यंत असते त्या दिवशी (३८.२४) उपवास, रात्रभर जागरण आणि रात्रीच्या तीन-तीन तासांच्या चारही प्रहरांत पूजा करावी (३८.३५–७४), आणि विशेषतः बेलपत्रांनी पूजा करावी (३८.६२). उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच रात्र फाल्गुन महिन्यात येते.
महाराष्ट्रात भक्त साबुदाण्याची खिचडी, वरई असे उपवासाचे पदार्थच खातात, शिवलिंगाला पाणी आणि दुधाने अभिषेक करतात, बेलपत्र वाहतात आणि “लवथवती विक्राळा” ही आरती म्हणतात. त्र्यंबकेश्वर, भीमाशंकर आणि घृष्णेश्वर या ज्योतिर्लिंगांसह मोठ्या शिवमंदिरांत दर्शनासाठी लांब रांगा लागतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उपवास सोडला जातो.
भारतभर ही रात्र आपापल्या पद्धतीने साजरी होते. वाराणसीत शिवाची वरात, म्हणजे शंकरांच्या लग्नाची मिरवणूक, गल्ल्यांमधून काशी विश्वनाथापर्यंत जाते, आणि उज्जैनचे महाकालेश्वर मंदिर रात्रभर उघडे असते. सोमनाथला भाविक जमतात, तसेच जुनागढमध्ये गिरनारच्या पायथ्याशी भरणाऱ्या भवनाथ मेळ्यात, जिथे साधू मोठ्या संख्येने येतात. हिमाचल प्रदेशातील मंडीत खोऱ्यातील देवदेवतांचा आठवडाभर चालणारा शिवरात्री मेळा भरतो, आणि काश्मिरी पंडित ही रात्र हेरथ म्हणून, आपला सर्वात मोठा सण म्हणून, साजरी करतात. त्यात वटुकाची पूजा होते: पाणी आणि अक्रोड भरलेले पात्र, जे शंकर आणि त्यांच्या परिवाराचे प्रतीक आहे.
घरी शिवरात्र पाळण्याचा सर्वात सोपा मार्ग पुराणानेच सांगितलेला आहे: उपवास करावा, रात्रभर जागावे, शिवलिंगावर जलाभिषेक करावा, रात्रीच्या प्रत्येक प्रहरात बेलपत्र वाहावे आणि “ॐ नमः शिवाय” जप करावा.
महाशिवरात्री च्या आरत्या आणि भजने
- రం రం ఈశ్వరం
- पार्वती (जब ज़िद पे आ गई पार्वती)
- लवथवती विक्राळा
- ॐ जय शिव ओंकारा
- श्री चन्द्रशेखराष्टकम् (चन्द्रशेखर पाहि माम्)
- श्री विश्वनाथाष्टकम् (गङ्गातरङ्गरमणीय)
- शिव षडक्षर स्तोत्रम् (ओङ्कारं बिन्दुसंयुक्तं)
- द्वादश ज्योतिर्लिङ्ग स्मरणम् (सौराष्ट्रे सोमनाथं)
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
महाशिवरात्री च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महाशिवरात्री का साजरी करतात? या पवित्र रात्रीची कथा
माघ कृष्ण चतुर्दशीला (उत्तर भारतात फाल्गुनात) येणारी महाशिवरात्र ही उपवास आणि जागरण करून शंकराची उपासना करण्याची रात्र आहे. शिवपुराण तिला सर्वात पवित्र रात्र म्हणते, शंकर अनादि-अनंत अग्निस्तंभाच्या रूपात कसे प्रकट झाले ते सांगते, आणि नकळत घडलेल्या पूजेने मुक्त झालेल्या शिकाऱ्याची कथा सांगते.
2027 मध्ये महाशिवरात्री कधी आहे?
2027 मध्ये महाशिवरात्री शनिवार, ६ मार्च, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
महाशिवरात्री कोणत्या तिथीला असते?
माघ कृष्ण चतुर्दशी (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशी), रात्रभर पूजा
महाशिवरात्री ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त రం రం ఈశ్వరం, पार्वती (जब ज़िद पे आ गई पार्वती), लवथवती विक्राळा, ॐ जय शिव ओंकारा, श्री चन्द्रशेखराष्टकम् (चन्द्रशेखर पाहि माम्) म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Shiva Purana, Vidyeshvara Samhita, ch. 6–9 (J. L. Shastri tr.): Brahma and Vishnu’s dispute, the pillar of fire and the ketaki (ch. 7–8); the day named Shivaratri (9.8–15) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Koti Rudra Samhita, ch. 38: The rules of the Shivaratri vrat: Magha’s dark fourteenth, four watches, bel leaves मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Koti Rudra Samhita, ch. 40: The hunter Gurudruha, who became Guha of Shringaverapura मूळ ग्रंथ वाचा
- Linga Purana, Purva Bhaga, ch. 17: The origin of the linga: Brahma as a swan, Vishnu as a boar मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Kedara Khanda, ch. 33 (G. V. Tagare tr.): The greatness of the Shivaratri vrat; the hunter Chanda मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Parvati Khanda, ch. 35: The hour of Shiva and Parvati’s wedding, in Margashirsha (35.58–61) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: The date of Maha Shivaratri and the Ishana Samhita verse quoted by the digests (pp. 225–230) मूळ ग्रंथ वाचा