गोकुळाष्टमी कथा
गोकुळाष्टमी कधी कधी दोन दिवस का? स्मार्त आणि वैष्णव नियम
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
पंचांगात गोकुळाष्टमी कधी कधी दोन दिवस दिलेली असते, कारण परंपरा वेगवेगळे नियम पाळतात. निर्णयसिंधूसारख्या धर्मनिबंधांनुसार चालणारी स्मार्त पंचांगे ज्या दिवसाच्या मध्यरात्री अष्टमी असते तो दिवस घेतात; वैष्णव पंचांगे सूर्योदयाची अष्टमी मानतात आणि सप्तमीयुक्त अष्टमी टाळतात.
थोडक्यात: गोकुळाष्टमी
- तिथी
- श्रावण कृष्ण अष्टमीची मध्यरात्र (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद कृष्ण अष्टमी), रक्षाबंधनानंतर सुमारे एका आठवड्याने: त्या पौर्णिमेनंतरची आठवी तिथी
- उपासना
- भगवान श्रीकृष्ण (सोबत देवकी, वसुदेव, नंद आणि यशोदा)
- इतर नावे
- कृष्ण जन्माष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णाष्टमी, कृष्ण जयंती
अष्टमी, रोहिणी आणि मध्यरात्र
जन्माष्टमीविषयीचे ग्रंथ तीन गोष्टी पाहतात: अष्टमी तिथी, म्हणजे कृष्ण पक्षाचा आठवा दिवस; रोहिणी नक्षत्र, ज्याला ते मोठे महत्त्व देतात पण जे अनिवार्य मानत नाहीत; आणि मध्यरात्र, श्रीकृष्णाच्या जन्माची वेळ. पां. वा. काणे पुराणांचे सार असे सांगतात: या उत्सवाची मुख्य वेळ म्हणजे श्रावण (पौर्णिमांत महिन्यांनुसार भाद्रपद) कृष्ण अष्टमीची मध्यरात्र, मग रोहिणी असो वा नसो (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १३४).
या तिन्ही गोष्टी क्वचितच नीट जुळतात. तिथी सूर्योदयाला सुरू होत नाही; ती एका दिवशी दुपारी सुरू होऊन दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी संपू शकते, आणि रोहिणीचे वेळापत्रक वेगळेच असते. त्यामुळे अष्टमी पहिल्या दिवशीच्या मध्यरात्री असेल पण दुसऱ्या मध्यरात्रीपर्यंत संपलेली असेल, किंवा रोहिणी एक दिवस उशिरा येईल, असे होऊ शकते. मध्ययुगीन धर्मनिबंधांनी प्रत्येक संयोगाचा विचार केला: निर्णयामृत या एका व्रतासाठी अष्टमीचे अठरा प्रकार सांगतो. आजच्या वाचकांसाठी ही चर्चा जवळजवळ केवळ अभ्यासापुरती महत्त्वाची आहे, असे काणे म्हणतात (पृ. १३४).
स्मार्त नियम: मध्यरात्रीची अष्टमी
स्मार्त नियम कमलाकर भट्टांनी १६१२ मध्ये लिहिलेल्या निर्णयसिंधूसारख्या धर्मनिबंधांतून येतो. निर्णयसिंधूचा निर्णय थोडक्यात आहे: “अत्र निशीथवेध एव ग्राह्यः”, म्हणजे जी अष्टमी मध्यरात्रीला स्पर्श करते तीच घ्यावी, कारण मध्यरात्र हीच या विधीची वेळ आहे. तो वसिष्ठ संहितेचा एक श्लोक उद्धृत करतो: रोहिणीयुक्त अष्टमी मध्यरात्री दिसत असेल तर तोच मुख्य काल, कारण त्या वेळी स्वतः हरी जन्मले.
म्हणून स्मार्त कुटुंब ज्या दिवसाच्या मध्यरात्री अष्टमी असते त्या दिवशी उपवास करते, मग त्या दिवशी सकाळी सप्तमी असली तरी. जन्माष्टमी, रोहिणी आणि शिवरात्र “पूर्वविद्धा”, म्हणजे आधीच्या तिथीने युक्त दिवशीच कराव्यात, असा श्लोक निर्णयसिंधू उद्धृत करतो. काणे यांच्या सारांशानुसार दोन दिवसांपैकी कोणता घ्यावा, याचे नियम तिथितत्त्व देते: अष्टमी आणि रोहिणी एकत्र असलेला दिवस घ्यावा; असे दोन्ही दिवशी असेल, किंवा अष्टमी दोन्ही दिवशी मध्यरात्री असेल किंवा एकाही दिवशी नसेल, तर नंतरचा दिवस घ्यावा (पृ. १३४).
धर्मस्थानचे स्वतःचे पंचांग हाच नियम पाळते. ठिकठिकाणच्या आचारात कसा फरक होता हेही धर्मनिबंधांतून दिसते: निर्णयसिंधू सांगतो की त्याच्या काळातील लोक वेगळे जयंतीव्रत न करता जन्माष्टमीच करत, तर दक्षिणेतील जयंतीनिर्णय हा ग्रंथ सांगतो की लोक सहसा जयंतीच पाळतात. काणे यांच्या मते या फरकाचे कारण बहुधा उत्तर आणि दक्षिण यांतील भेद आहे (पृ. १३२–१३३).
वैष्णव नियम: सूर्योदयाची अष्टमी
इस्कॉनसह अनेक वैष्णव परंपरा दिवस वेगळ्या प्रकारे ठरवतात. त्या सूर्योदयाच्या वेळची तिथी पाहतात. सप्तमीचा स्पर्श असलेली अष्टमी टाळून त्या पुढच्या दिवशी, जो अष्टमीतच सुरू होतो, व्रत करतात. अष्टमी दोन दिवसांच्या सूर्योदयाला असेल तर त्यांतील एक दिवस निवडण्यासाठी रोहिणीचा आधार घेतात. धर्मनिबंध ब्रह्मवैवर्त पुराणाचा एक श्लोक उद्धृत करतात जो याच दिशेने निर्देश करतो: “वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी”, म्हणजे सप्तमीयुक्त अष्टमी प्रयत्नपूर्वक टाळावी. पण मध्यरात्रीवरून दिवस ठरत नसेल तेव्हाच निर्णयसिंधू तो लागू करतो.
हा फरक जुना आहे. निंबार्कांचे अनुयायी जन्माष्टमी, रामनवमी आणि शिवरात्रीसाठी सूर्योदयाची तिथी घेत, अशी नोंद निर्णयसिंधू स्वतःच करतो, आणि त्यांच्या मताचे खंडन करतो. काही परिस्थितींत पारणे रात्रीही होऊ शकते, विशेषतः कोणत्याही फळाच्या इच्छेने नव्हे तर कर्तव्य म्हणून व्रत करणाऱ्या वैष्णवांसाठी, असेही काणे सांगतात (पृ. १३९).
स्मार्त नियमानुसार मध्यरात्रीची अष्टमी पहिल्या दिवशी आणि वैष्णव नियमानुसार सूर्योदयाची अष्टमी दुसऱ्या दिवशी आली, की पंचांगे दोन तारखा देतात: बहुधा एक स्मार्त तारीख आणि तिच्या एक दिवस नंतरची वैष्णव किंवा इस्कॉनची तारीख. इतर वर्षी नियम जुळतात आणि एकच तारीख असते. कोणतीही तारीख चुकीची नाही: प्रत्येक आपापल्या परंपरेचे निष्ठेने पालन करते.
उपवास, मध्यरात्रीची पूजा आणि पारणे
काणे लिहितात की या व्रताचे चार भाग आहेत: उपवास, श्रीकृष्णाची पूजा, स्तोत्रे आणि कथांसह रात्रभर जागरण, आणि पारणे, म्हणजे उपवास सोडण्याचे भोजन (पृ. १३५). भविष्योत्तर पुराणावर आधारलेल्या धर्मनिबंधांतील विधीनुसार व्रती सकाळी संकल्प करतो, दुपारी स्नान करतो, मध्यरात्री देवकी, वसुदेव, नंद, यशोदा आणि बलराम यांच्यासह बाळकृष्णाची पूजा करतो, रोहिणीसह उगवणाऱ्या चंद्राला अर्घ्य देतो, आणि सकाळपर्यंत जागतो (पृ. १३५–१३७).
पारण्याचे स्वतःचे नियम आहेत. धर्मनिबंधांत उद्धृत केलेला ब्रह्मवैवर्त पुराणाचा एक श्लोक सांगतो की अष्टमी किंवा रोहिणी चालू असताना उपवास सोडू नये, तर दोन्ही संपल्यावर सोडावा. नारद पुराण दोन्हींपैकी किमान एक संपल्यावर परवानगी देते (काणे, पृ. १३८–१३९). सहसा याचा अर्थ दुसऱ्या दिवशी सकाळच्या पूजेनंतर भोजन, पण काही वर्षी पंचांग नंतरची वेळ देते.
कुटुंबांसाठी व्यावहारिक नियम सोपा आहे: आपली कौटुंबिक परंपरा, स्मार्त की वैष्णव, जी तारीख मानते तीच पाळावी; त्याच रात्री उपवास आणि मध्यरात्रीची पूजा करावी; आणि पंचांगात दिलेल्या पारण्याच्या वेळी उपवास सोडावा.
गोकुळाष्टमी च्या आरत्या आणि भजने
- वनमाली वासुदेव जगन्मोहन राधा रमण
- आरती कुञ्ज बिहारी की
- अंखियां हरि दरसन की प्यासी
- पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे
- श्रीराधा कृपाकटाक्ष स्तोत्रम्
- जसोदा हरि पालनैं झुलावै
- मेरे तो गिरधर गोपाल दूसरो न कोई
- श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
गोकुळाष्टमी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गोकुळाष्टमी कधी कधी दोन दिवस का? स्मार्त आणि वैष्णव नियम
पंचांगात गोकुळाष्टमी कधी कधी दोन दिवस दिलेली असते, कारण परंपरा वेगवेगळे नियम पाळतात. निर्णयसिंधूसारख्या धर्मनिबंधांनुसार चालणारी स्मार्त पंचांगे ज्या दिवसाच्या मध्यरात्री अष्टमी असते तो दिवस घेतात; वैष्णव पंचांगे सूर्योदयाची अष्टमी मानतात आणि सप्तमीयुक्त अष्टमी टाळतात.
2027 मध्ये गोकुळाष्टमी कधी आहे?
2027 मध्ये गोकुळाष्टमी बुधवार, २५ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गोकुळाष्टमी कोणत्या तिथीला असते?
श्रावण कृष्ण अष्टमीची मध्यरात्र (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद कृष्ण अष्टमी), रक्षाबंधनानंतर सुमारे एका आठवड्याने: त्या पौर्णिमेनंतरची आठवी तिथी
गोकुळाष्टमी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त वनमाली वासुदेव जगन्मोहन राधा रमण, आरती कुञ्ज बिहारी की, अंखियां हरि दरसन की प्यासी, पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे, श्रीराधा कृपाकटाक्ष स्तोत्रम् म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Janmashtami and its parana (Nirnaya Sagar ed., 1940): Midnight decides (“nishitha-vedha eva grahyah”); Jayanti; the devotees of Nimbarka and the sunrise tithi; parana rules मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 132–139: Janmashtami and Jayanti, the Tithitattva’s rules, the items and procedure of the vrata, and the parana मूळ ग्रंथ वाचा
- Vaisnava Events Calculation in GCAL (the calendar program behind ISKCON’s Vaishnava calendar), test 1.5.2: The Vaishnava rule: the day with Ashtami at sunrise, with Rohini deciding between two such days मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.3: The birth at midnight with Rohini in the sky (vv. 1–8) मूळ ग्रंथ वाचा