गोकुळाष्टमी कथा
गोकुळाष्टमी का साजरी करतात? श्रीकृष्ण जन्माची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
गोकुळाष्टमी, म्हणजे जन्माष्टमी, श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस म्हणून साजरी होते; श्रावण कृष्ण अष्टमीच्या (उत्तर भारतात भाद्रपद) मध्यरात्री त्यांचा जन्म झाला. कंसाच्या कारागृहात देवकीच्या पोटी ते कसे जन्मले आणि त्याच रात्री त्यांना यमुना पार करून गोकुळात कसे नेले, हे भागवत पुराण सांगते.
थोडक्यात: गोकुळाष्टमी
- तिथी
- श्रावण कृष्ण अष्टमीची मध्यरात्र (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद कृष्ण अष्टमी), रक्षाबंधनानंतर सुमारे एका आठवड्याने: त्या पौर्णिमेनंतरची आठवी तिथी
- उपासना
- भगवान श्रीकृष्ण (सोबत देवकी, वसुदेव, नंद आणि यशोदा)
- इतर नावे
- कृष्ण जन्माष्टमी, जन्माष्टमी, कृष्णाष्टमी, कृष्ण जयंती
कंस, देवकी आणि भविष्यवाणी
भागवत पुराणाच्या दहाव्या स्कंधात ही कथा येते. मथुरेत देवकी आणि वसुदेव यांच्या विवाहाच्या वेळी उग्रसेन राजाचा मुलगा कंस याने आपली बहीण देवकी हिला प्रसन्न करण्यासाठी वधू-वरांच्या रथाचे सारथ्य स्वतः केले. वाटेत आकाशवाणी झाली की तू जिला रथातून नेत आहेस, तिचेच आठवे अपत्य तुझा वध करील. हे ऐकून कंसाने तिचे शिर उडवण्यासाठी बहिणीचे केस धरले (भागवत पुराण १०.१.३०–३५).
वसुदेवांनी एक वचन देऊन देवकीचे प्राण वाचवले: तिला होणारा प्रत्येक मुलगा ते कंसाच्या हाती सोपवतील (१०.१.५४–५५). पहिला मुलगा कीर्तिमान याच्या वेळीही त्यांनी वचन पाळले, आणि मला फक्त आठव्याची भीती आहे असे म्हणून कंसाने त्याला परत दिले (१०.१.५७–६०). पण नारद येऊन गेल्यावर देवकीचे कोणतेही मूल विष्णू असू शकेल अशी भीती कंसाला वाटू लागली. त्याने वसुदेव आणि देवकी यांना लोखंडी बेड्या घालून कारागृहात टाकले आणि त्यांची मुले एकामागून एक मारली (१०.१.६४–६६). मागील जन्मी कंस कालनेमी नावाचा असुर होता आणि विष्णूंनी त्याचा वध केला होता, असेही पुराण सांगते (१०.१.६८).
मध्यरात्री जन्म, मग यमुनेपार
भागवत सांगते की वेळ आली तेव्हा सारे जग शांत झाले आणि उजळून निघाले, आणि आकाशात रोहिणी नक्षत्र उगवले (१०.३.१–५). “निशीथे तमउद्भूते”, म्हणजे मध्यरात्रीच्या गडद अंधारात, पूर्व दिशेला पूर्णचंद्र उगवावा तसे विष्णू देवकीपासून प्रकट झाले (१०.३.८). वसुदेवांनी चार हातांचे बाळ पाहिले, ज्याच्या हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म होते, छातीवर श्रीवत्सचिन्ह होते आणि गळ्यात कौस्तुभ मणी (१०.३.९–१०). आईवडिलांच्या प्रार्थनेवरून भगवंतांनी साध्या बाळाचे रूप घेतले (१०.३.४६).
त्याच घटकेला गोकुळात नंदांची पत्नी यशोदा हिच्या पोटी योगमायेने कन्येच्या रूपाने जन्म घेतला (१०.३.४७). पहारेकरी झोपी गेले, लोखंडाने मढवलेले दरवाजे आपोआप उघडले, आणि वसुदेव बाळाला घेऊन पावसात बाहेर पडले. शेषनागाने फणा पसरून त्यांच्यावर छत्र धरले. एकेकाळी समुद्राने श्रीरामांना वाट दिली होती, तशी दुथडी भरलेल्या यमुनेने त्यांना वाट दिली (१०.३.४८–५०). नदीचे पाणी त्यांच्या गुडघ्यांच्या वर चढले नाही, असेही विष्णू पुराण सांगते (५.३).
गोकुळात सगळे झोपले होते. वसुदेवांनी आपल्या मुलाला यशोदेजवळ ठेवले, तिची नवजात मुलगी कारागृहात आणली आणि पुन्हा बेड्या घालून घेतल्या (१०.३.५१–५२). कंसाने येऊन त्या मुलीला दगडावर आपटले तेव्हा ती आठ हातांची देवी होऊन आकाशात गेली आणि तुझा वध करणारा जन्माला आला आहे असे त्याला सांगितले (विष्णू पुराण ५.३). गोकुळात नंदांनी आपल्या मुलाच्या जन्माचा मोठा उत्सव केला, आणि गोपांनी एकमेकांवर दही, दूध आणि लोणी उडवले (भागवत १०.५.१४).
कृष्ण पक्षातील अष्टमी आणि मध्यरात्रच का
भागवत जन्माची वेळ (मध्यरात्र) आणि नक्षत्र (रोहिणी) सांगते, पण तिथी सांगत नाही. तिथी मध्ययुगीन धर्मनिबंधांनी उद्धृत केलेल्या इतर पुराणांतून मिळते. पां. वा. काणे नोंदवतात की या मुद्द्यावर हे निबंध भागवताचा आधार क्वचितच देतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १३१). भविष्योत्तर पुराणात श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात की त्यांचा जन्म भाद्रपद कृष्ण अष्टमीच्या मध्यरात्री झाला, तेव्हा चंद्र रोहिणी नक्षत्रात होता (काणे, पृ. १३१–१३२ मधील सारांशानुसार). निर्णयसिंधू ब्रह्म पुराणाचा जो श्लोक उद्धृत करतो, तोही हीच तिथी सांगतो.
इथे भाद्रपद आणि श्रावण ही एकाच रात्रीची दोन नावे आहेत. उत्तर भारतात महिने पौर्णिमा ते पौर्णिमा मोजतात (पौर्णिमांत), म्हणून श्रावण पौर्णिमेनंतरचा कृष्ण पक्ष हा भाद्रपदाचा पहिला पक्ष ठरतो. महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण भारताच्या बहुतेक भागांत महिने अमावास्या ते अमावास्या मोजतात (अमांत), म्हणून तोच कृष्ण पक्ष श्रावणाचा दुसरा पक्ष असतो (काणे, पृ. १२९, ६४१). कसेही मोजले तरी गोकुळाष्टमी रक्षाबंधनाच्या पौर्णिमेनंतरच्या आठव्या तिथीला, म्हणजे सुमारे एका आठवड्याने, येते.
अष्टमीबरोबर रोहिणी नक्षत्रही असेल तर ग्रंथ त्या रात्रीला जयंती म्हणतात. जन्माष्टमीचे व्रत आणि जयंतीचे व्रत एकच की दोन वेगळी, यावर धर्मनिबंधांत दीर्घ चर्चा झाली (काणे, पृ. १३२–१३३). काही ग्रंथ वेगळे सांगतात, आणि काणे सुचवतात त्याप्रमाणे कदाचित त्यांत जुन्या परंपरा जपलेल्या असाव्यात: हेमाद्रींनी उद्धृत केलेल्या हरिवंशानुसार जन्मनक्षत्र अभिजित होते आणि जन्म विजय नावाच्या मुहूर्तावर झाला (काणे, पृ. १३३–१३४). काणे जन्माष्टमीला बहुधा संपूर्ण भारतात पाळले जाणारे सर्वात महत्त्वाचे व्रत आणि उत्सव म्हणतात (पृ. १२८).
गोकुळाष्टमी कशी साजरी करतात
महाराष्ट्रात हा दिवस गोकुळाष्टमी म्हणून ओळखला जातो. कुटुंबे दिवसभर उपवास करतात, देवळांत कीर्तने आणि भजने होतात, आणि मध्यरात्री जन्मोत्सव होतो: बाळकृष्णाच्या मूर्तीला स्नान घालून आणि वस्त्रे नेसवून सजवलेल्या पाळण्यात ठेवतात, आणि सगळे गात असताना पाळणा हळूहळू झुलवला जातो. दुसऱ्या दिवशी गोपाळकाला असतो आणि रस्त्यांवर दहीहंडी फोडली जाते.
भारतभर ही रात्र जागून काढली जाते. मध्यरात्री श्रीकृष्णाच्या मोठ्या मंदिरांत गर्दी उसळते, त्यांचे जन्मस्थान मथुरा आणि ते जिथे वाढले ते वृंदावन यांपासून गुजरातमधील द्वारका आणि उडुपीच्या कृष्ण मठापर्यंत. देवळांत आणि घरांत त्यांच्या बालपणीचे देखावे मांडले जातात. धर्मनिबंधांतही हीच कल्पना दिसते: देवकीसाठी सूतिकागृह, जे वसुदेव, नंद, यशोदा, गोपी, यमुना आणि कालिया नाग यांच्या चित्रांनी सजवलेले असते (काणे, पृ. १३५–१३६).
घरी जुन्या विधीचा मुख्य भाग सहज पाळता येतो: दिवसभर उपवास करावा, मध्यरात्री बाळकृष्णाची पूजा करावी, उगवत्या चंद्राला अर्घ्य द्यावे, आणि त्यांच्या कथा ऐकत रात्र जागवावी. आज कुटुंबे बाळकृष्णासाठी पाळणाही सजवतात, फुले, तुळस, लोणी आणि मिठाई अर्पण करतात, आणि त्यांची “आरती कुंजबिहारी की” ही आरती म्हणतात. उपवास सहसा दुसऱ्या दिवशी सोडला जातो. त्याचे नियम, आणि गोकुळाष्टमी कधी कधी दोन दिवस का येते, हे आमच्या दुसऱ्या लेखात दिले आहे.
गोकुळाष्टमी च्या आरत्या आणि भजने
- वनमाली वासुदेव जगन्मोहन राधा रमण
- आरती कुञ्ज बिहारी की
- अंखियां हरि दरसन की प्यासी
- पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे
- श्रीराधा कृपाकटाक्ष स्तोत्रम्
- जसोदा हरि पालनैं झुलावै
- मेरे तो गिरधर गोपाल दूसरो न कोई
- श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
गोकुळाष्टमी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गोकुळाष्टमी का साजरी करतात? श्रीकृष्ण जन्माची कथा
गोकुळाष्टमी, म्हणजे जन्माष्टमी, श्रीकृष्णाचा जन्मदिवस म्हणून साजरी होते; श्रावण कृष्ण अष्टमीच्या (उत्तर भारतात भाद्रपद) मध्यरात्री त्यांचा जन्म झाला. कंसाच्या कारागृहात देवकीच्या पोटी ते कसे जन्मले आणि त्याच रात्री त्यांना यमुना पार करून गोकुळात कसे नेले, हे भागवत पुराण सांगते.
2027 मध्ये गोकुळाष्टमी कधी आहे?
2027 मध्ये गोकुळाष्टमी बुधवार, २५ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गोकुळाष्टमी कोणत्या तिथीला असते?
श्रावण कृष्ण अष्टमीची मध्यरात्र (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद कृष्ण अष्टमी), रक्षाबंधनानंतर सुमारे एका आठवड्याने: त्या पौर्णिमेनंतरची आठवी तिथी
गोकुळाष्टमी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त वनमाली वासुदेव जगन्मोहन राधा रमण, आरती कुञ्ज बिहारी की, अंखियां हरि दरसन की प्यासी, पग घूँघरू बाँध मीरा नाची रे, श्रीराधा कृपाकटाक्ष स्तोत्रम् म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Bhagavata Purana 10.1 (BBT tr.): Kamsa, the prophecy, Vasudeva’s promise and the imprisonment of Devaki and Vasudeva (vv. 30–35, 54–68) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.3: Rohini (vv. 1–5), the birth at midnight (v. 8), the four-armed form (vv. 9–10), and the crossing of the Yamuna (vv. 46–52) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.5: Nanda’s festival: the cowherds splash curd, milk and butter (v. 14) मूळ ग्रंथ वाचा
- Vishnu Purana, Book V, ch. 3 (H. H. Wilson tr.): Birth at midnight; the Yamuna no higher than the knee; the goddess warns Kamsa मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 128–137, 641: The date in the Bhavishyottara and other Puranas, purnimant and amant months and where each is used, Jayanti, and the procedure of the vrata मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Janmashtami (Nirnaya Sagar ed., 1940): The Brahma Purana verse giving Bhadrapada Krishna Ashtami मूळ ग्रंथ वाचा