दसरा कथा
दसरा का साजरा करतात? विजयादशमीच्या कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
दसरा, म्हणजे विजयादशमी, आश्विन शुद्ध दशमीला विजयाचा सण म्हणून साजरा होतो: रावणावर रामाचा आणि महिषासुरावर दुर्गेचा विजय. पांडवांनी शस्त्रे लपवलेल्या शमीच्या झाडाशीही हा दिवस जोडलेला आहे, आणि महाराष्ट्रात या दिवशी आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटतात.
थोडक्यात: दसरा
- तिथी
- आश्विन शुद्ध दशमी, नवरात्रानंतरचा दिवस; निबंधग्रंथ या दिवसाच्या विधींसाठी दुपारनंतरचा काळ (अपराह्ण) सांगतात
- उपासना
- श्रीराम; अपराजिता रूपातील दुर्गा; शमीवृक्ष
- इतर नावे
- विजयादशमी, दशहरा, बिजया दशमी (बंगाल), म्हैसूर दसरा, कुलू दसरा
राम आणि दुर्गा: दोन विजय
विजयादशमी, म्हणजे “विजयाची दशमी”, ही आश्विन शुद्ध पक्षातील दहावी तिथी आहे आणि ती नवरात्राच्या नऊ रात्रींनंतर लगेच येते. काणे “दसरा” हे नाव “दश” (दहा) आणि “अहन्” (दिवस) यांपासून बनलेले मानतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९४). उत्तर भारतात हा रामाच्या विजयाचा दिवस आहे; या दिवशी रावणाचे पुतळे जाळले जातात. बंगाल आणि पूर्व भारतात ही बिजया दशमी आहे; या दिवशी महिषासुरावर विजय मिळवलेल्या दुर्गेला निरोप दिला जातो.
वाल्मीकी रामायण स्वतः रावणाच्या मृत्यूची तिथी देत नाही. रामायणानुसार राम किष्किंधेजवळ वाट पाहत असताना पावसाळ्यानंतर शरद ऋतू आला (किष्किंधा कांड २९), आणि राम भर दुपारी “विजय” नावाच्या मुहूर्तावर, उत्तरा फाल्गुनी नक्षत्रावर, लंकेकडे निघाला (युद्ध कांड ४.३–४, चिकित्सक आवृत्ती). दशमीशी हा संबंध नंतरच्या ग्रंथांत दिसतो. मध्ययुगीन निबंधग्रंथांत उद्धृत कश्यपाचा एक श्लोक सांगतो की रामाने श्रवण नक्षत्रावर मोहीम सुरू केली, म्हणून लोकांनी याच दिवशी आणि याच नक्षत्रावर आपल्या गावाची सीमा ओलांडावी (काणे, पृ. १८९). देवीभागवत पुराणात राम दशमीला विजयपूजा करून नवरात्र व्रत पूर्ण करतो आणि मग समुद्राकडे कूच करतो (३.३०.५९–६१). रावणाचा मृत्यू दशमीला झाला, ही समजूत लोकपरंपरेतून आली आहे.
देवीमाहात्म्यही महिषासुराच्या वधाची तिथी देत नाही. कृत्यकल्पतरू या निबंधग्रंथात उद्धृत भविष्य पुराणाचे एक वचन सांगते की चंडिकेने महिषाचा वध केला, म्हणून नवमीला तिची पूजा करतात (काणे, पृ. १८४). दसरा आणि नवरात्र यांचे नाते काणे देवीच्या याच विजयात पाहतात (पृ. १९४).
शमीचे झाड आणि अर्जुनाचे धनुष्य
दसऱ्याची दुसरी मोठी कथा महाभारतातून येते. विराट राजाच्या दरबारात अज्ञातवासाचे तेरावे वर्ष सुरू करण्यापूर्वी पांडवांनी अर्जुनाच्या गांडीवासह आपल्या सर्व धनुष्यांच्या प्रत्यंचा उतरवल्या. मग स्मशानाजवळच्या टेकडीवरील एका प्रचंड शमीवृक्षावर त्यांनी सर्व शस्त्रे उंचावर बांधून ठेवली, आणि कोणी जवळ येऊ नये म्हणून त्यावर एक प्रेतही टांगले (विराट पर्व ४.५.१२–२८, चिकित्सक आवृत्ती).
त्या वर्षाच्या अखेरीस कौरवांनी विराटाच्या गायी पळवण्यासाठी हल्ला केला. तेव्हा अजूनही बृहन्नडेच्या वेशात असलेला अर्जुन राजकुमार उत्तराचा रथ हाकत त्याला शमीजवळ घेऊन गेला. अर्जुनाने उत्तराला झाडावर चढवून शस्त्रे खाली आणवली, गांडीव हाती घेतले, आणि युद्धाला जाण्यापूर्वी त्या वृक्षाला प्रदक्षिणा घातली (४.३८–४१). महाभारत ही घटना विजयादशमीशी जोडत नाही. हा संबंध नंतरच्या परंपरेने जोडला. उदाहरणार्थ, उत्तरकालीन निबंधग्रंथांत उद्धृत एक श्लोक शमीची स्तुती करतो, कारण तिने अर्जुनाचे बाण धारण केले होते आणि रामाने तिची पूजा केली होती (काणे, पृ. १९२).
आपट्याची पाने, सोने आणि रघूचे दान
महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या संध्याकाळी लोक आपट्याची पाने “सोने” म्हणून एकमेकांना देतात आणि म्हणतात, “सोनं घ्या, सोन्यासारखं राहा”. काणे यांनी १९५८ मध्ये या प्रथेचे वर्णन केले: आपट्याच्या फांद्या रानातून आणून एखाद्या देवळाजवळ रचल्या जातात, दुपारनंतर त्या लुटायला लोकांची झुंबड उडते, आणि “हे सोने घ्या” म्हणत लोक ती पाने शेजारी, मित्र आणि नातेवाईक यांना देतात (पृ. १९२). काणे असेही नोंदवतात की सामान्य लोकांनी शमीच्या फांद्या तोडून घरी नेण्याला धर्मसिंधूला शास्त्रांत कोणताही आधार आढळला नाही.
या प्रथेसोबत सहसा सांगितली जाणारी कथा कालिदासाच्या रघुवंशातून (सर्ग ५) येते. रघुराजाने नुकतेच एका महायज्ञात आपले सर्व धन दान केले होते, तेव्हाच तरुण विद्वान कौत्स गुरुदक्षिणेसाठी चौदा कोटी धन मागायला त्याच्याकडे आला (५.१–२१). रघूने कुबेराकडून धन घेण्याचा निश्चय केला, पण पहाटे खजिनदारांनी सांगितले की खजिन्यात आकाशातून सोन्याचा वर्षाव झाला आहे (५.२६–२९). रघूने ते सर्व धन कौत्साला देऊ केले, पण कौत्साला गुरुदक्षिणेपेक्षा अधिक काहीच नको होते (५.३०–३१).
कालिदास शमीचा, आपट्याचा किंवा दसऱ्याचा उल्लेख करत नाही. महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या कथेनुसार विजयादशमीला झाडावर सोन्याचा वर्षाव झाला, आणि कौत्साला नको असलेले सोने लोकांत वाटले गेले. ही कथा परंपरेतून आली आहे, आणि याच परंपरेमुळे आपट्याची पाने सोने ठरतात.
भारतभर दसरा कसा साजरा होतो
काणे या दिवसाचे मुख्य विधी सांगतात: अपराजिता देवीची पूजा, शमीपूजन, सीमोल्लंघन (गावाची सीमा ओलांडणे), घरी परतल्यावर घरातील स्त्रियांनी दिव्याने ओवाळणे, आणि नवे कपडे घालणे. राजे घोडे, हत्ती आणि सैनिक यांचे नीराजन करत असत (पृ. १९०). काणे नोंदवतात की हा दिवस वर्षातील तीन सर्वात शुभ दिवसांपैकी एक मानला जातो; या दिवशी मुलांची अक्षरओळख सुरू होते आणि लोक नव्या कामांना सुरुवात करतात (पृ. १८९).
उत्तर भारताच्या अनेक भागांत रामलीला दहा दिवस चालते आणि दसऱ्याला रावणाच्या उंच पुतळ्यांच्या दहनाने संपते; अनेकदा कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांचेही पुतळे जाळले जातात (काणे, पृ. १९३). युनेस्कोने २००८ मध्ये रामलीलेचा मानवतेच्या अमूर्त सांस्कृतिक वारशाच्या यादीत समावेश केला. म्हैसूरचा दसरा हत्तीवर विराजमान चामुंडेश्वरी देवीच्या भव्य मिरवणुकीने संपतो. म्हैसूर आणि बडोदा यांसारख्या संस्थानांतील दरबार आणि मिरवणुकांच्या आठवणी काणे सांगतात (पृ. १९२–१९३). कुलूमध्ये आठवडाभर चालणारा दसरा विजयादशमीला सुरू होतो; त्या वेळी खोऱ्यातील ग्रामदेवता रघुनाथजींच्या सन्मानार्थ एकत्र येतात. बंगालमध्ये दुर्गाविसर्जनापूर्वी सुवासिनी एकमेकींना सिंदूर लावतात.
महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या दिवसाची सुरुवात शस्त्रे, अवजारे, वाहने आणि पुस्तके यांच्या पूजेने होते, आणि मुले पाटीवर सरस्वती काढतात. संध्याकाळी लोक सीमोल्लंघन करतात, म्हणजे गावाची किंवा शहराची सीमा ओलांडतात. ते शमीची किंवा आपट्याची पूजा करतात, आपट्याची पाने घरी आणतात आणि वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करून ती देतात. घरी परतल्यावर त्यांना ओवाळून त्यांचे स्वागत केले जाते. दारांना झेंडूच्या फुलांची तोरणे बांधली जातात.
घरी दसरा कसा साजरा करावा
आपल्या कामाची अवजारे, पुस्तके आणि वाहन स्वच्छ करून हळद-कुंकू आणि फुलांनी त्यांची पूजा करा, आणि मुलांकडून पाटीवर सरस्वती लिहून किंवा काढून घ्या. निबंधग्रंथांनुसार दुपारनंतरचा काळ या दिवसाच्या विधींसाठी उत्तम आहे; त्या वेळी अपराजितेची किंवा शमीची पूजा करा. मग कुटुंबीय आणि मित्रांबरोबर आपट्याच्या पानांची देवाणघेवाण करा, आणि पहिली पाने वडीलधाऱ्यांना देऊन त्यांचा आशीर्वाद घ्या.
घट उठवून नवरात्राची सांगता करा, आणि काहीतरी नवे सुरू करा: महाराष्ट्रात दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक, म्हणजे वर्षातील साडेतीन सर्वात शुभ दिवसांपैकी एक आहे.
दसरा च्या आरत्या आणि भजने
- आश्विनशुद्धपक्षीं अम्बा (नवरात्रीची आरती)
- दुर्गे दुर्घट भारी
- जय आद्य शक्ति (माँ जगदम्बे आरती)
- या देवी सर्वभूतेषु (तन्त्रोक्त देवी स्तुति)
- उदो बोला उदो अम्बाबाई माऊलीचा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- ॐ जय अम्बे गौरी
- जय दुर्गे दुर्गति परिहारिणी
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
- Day 1 Navratri Aarti - Maa Shailaputri Aarti8 रचना
- Day 2 Navratri Aarti - Maa Brahmacharini Aarti8 रचना
- Day 3 Navratri Aarti - Maa Chandraghanta Aarti8 रचना
- Day 4 Navratri Aarti - Maa Kushmanda Aarti8 रचना
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दसरा का साजरा करतात? विजयादशमीच्या कथा
दसरा, म्हणजे विजयादशमी, आश्विन शुद्ध दशमीला विजयाचा सण म्हणून साजरा होतो: रावणावर रामाचा आणि महिषासुरावर दुर्गेचा विजय. पांडवांनी शस्त्रे लपवलेल्या शमीच्या झाडाशीही हा दिवस जोडलेला आहे, आणि महाराष्ट्रात या दिवशी आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटतात.
2027 मध्ये दसरा कधी आहे?
2027 मध्ये दसरा शनिवार, ९ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दसरा कोणत्या तिथीला असते?
आश्विन शुद्ध दशमी, नवरात्रानंतरचा दिवस; निबंधग्रंथ या दिवसाच्या विधींसाठी दुपारनंतरचा काळ (अपराह्ण) सांगतात
दसरा ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त आश्विनशुद्धपक्षीं अम्बा (नवरात्रीची आरती), दुर्गे दुर्घट भारी, जय आद्य शक्ति (माँ जगदम्बे आरती), या देवी सर्वभूतेषु (तन्त्रोक्त देवी स्तुति), उदो बोला उदो अम्बाबाई माऊलीचा म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), p. 184 and ch. 10, pp. 188–194: The Bhavishya passage on Chandika killing Mahisha (p. 184); Vijayadashami’s rites (Aparajita, shami, seemollanghan), Kashyapa on Rama setting out under Shravana, the shami verse, apta leaves as gold in Maharashtra, Ramlila, Kane’s derivation of the name मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, critical edition, Kishkindha Kanda 29 and Yuddha Kanda 4 (GRETIL): Autumn after the rains (4.29.5); Rama sets out at the Vijaya muhurta under Uttara Phalguni (6.4.3–4); no tithi for Ravana’s death मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, critical edition, Virata Parva 4.5 and 4.38–41 (GRETIL): The Pandavas hide their weapons in the shami near the cremation ground; Arjuna takes them back मूळ ग्रंथ वाचा
- Kalidasa, Raghuvamsha, canto 5 (GRETIL): Kautsa’s fourteen crore for his teacher (5.21) and the shower of gold in Raghu’s treasury (5.29); no shami or apta मूळ ग्रंथ वाचा
- Devi Bhagavata Purana, Book 3, ch. 30 (Swami Vijnanananda tr.): Rama completes the Navaratri vow and the victory worship on the tenth, then marches to the sea (3.30.59–61) मूळ ग्रंथ वाचा
- UNESCO, Ramlila, the traditional performance of the Ramayana (inscribed 2008): Ramlila staged across northern India during Dussehra; on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity मूळ ग्रंथ वाचा