दिवाळी कथा
दिवाळी का साजरी करतात? दीपोत्सवामागच्या कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
दिवाळी हा दिव्यांचा सण आश्विन अमावास्येला (उत्तरेत कार्तिक अमावास्येला) साजरा होतो; त्या रात्री उजळलेल्या घरांत लक्ष्मीचे स्वागत होते. दिवाळीशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत: नरकासुरावर श्रीकृष्णांचा विजय, बळीराजाचा उत्सव, लोकश्रद्धेनुसार रामाचे अयोध्येत परतणे, जैनांसाठी महावीरांचे निर्वाण आणि शिखांसाठी बंदी छोड दिवस.
थोडक्यात: दिवाळी
- तिथी
- धनत्रयोदशी (आश्विन वद्य त्रयोदशी) ते भाऊबीज (कार्तिक शुद्ध द्वितीया), महाराष्ट्रात एक दिवस आधी वसुबारसेपासून (आश्विन वद्य द्वादशी); लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या)
- उपासना
- महालक्ष्मी आणि श्री गणेश; इतर दिवशी यमराज, श्रीकृष्ण, बळीराजा आणि वामनरूपातील विष्णू
- इतर नावे
- दीपावली, दीपोत्सव; जुन्या ग्रंथांत दीपालिका आणि सुखरात्री; तिहार (नेपाळ)
एक नव्हे, अनेक कथा
दिवाळी किंवा दीपावली, म्हणजे “दिव्यांची रांग”, हा एका देवतेचा किंवा एका कथेचा सण नाही. हिंदू धर्मशास्त्र आणि परंपरांचे इतिहासकार पां. वा. काणे यांनी त्याला सर्व सणांत सर्वाधिक आनंदाचा आणि भारतात सर्वाधिक व्यापकपणे साजरा होणारा सण म्हटले. त्यांच्या मते तो सुमारे पाच दिवसांत पसरलेल्या अनेक विधींनी बनलेला आहे: धनाची पूजा, नरकासुरावर कृष्णाचा विजय, लक्ष्मीची पूजा, बळीवर विष्णूचा विजय आणि भाऊ-बहिणीची भेट (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९४–१९५).
जुने ग्रंथ दिवाळीला इतर नावांनीही ओळखतात: दीपालिका, सुखरात्री, म्हणजे “सुखाची रात्र”, आणि सुखसुप्तिका. वात्स्यायनाच्या क्रीडांच्या यादीत काणे यांना यक्षरात्री नावाची एक उत्सवाची रात्रही आढळते (पृ. १९४–१९५). पद्मपुराणाचा दीपावलीविषयीचा अध्याय हे दिवस एकेक करून सांगतो: वद्य त्रयोदशीला यमासाठी दीपदानापासून शुद्ध द्वितीयेला बहिणीच्या घरच्या जेवणापर्यंत (उत्तरखंड १२२).
दिवाळीची सुरुवात नेमकी कशी झाली, हे सांगता येत नाही. जुन्या शरद ऋतूतील विधींपासून ऋतुबदलापर्यंतचे सिद्धांत काणे यांनी तपासले आणि तिचे मूळ खात्रीने शोधता येत नाही, असा निष्कर्ष काढला (पृ. २०६–२०७). पुराणांच्या काळापर्यंत दिवाळी दिव्यांचा, लक्ष्मीचा आणि बळीचा सण बनली होती, एवढे मात्र ग्रंथ दाखवतात.
श्रीकृष्ण, लक्ष्मी आणि बळीराजा
पृथ्वीचा पुत्र नरकासुर, ज्याला भौम असेही म्हणतात, याने देवमाता अदितीची कुंडले आणि वरुणाचे छत्र चोरले होते आणि प्राग्ज्योतिषपुरात सोळा हजार राजकन्यांना कैदेत ठेवले होते, असे भागवत पुराण सांगते. श्रीकृष्ण सत्यभामेसह गरुडावर बसून तिथे गेले आणि त्यांनी चक्राने त्याचे मस्तक उडवले (१०.५९.२–३, २१, ३३). लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशीची नरक चतुर्दशी या विजयाच्या आठवणीत पाळली जाते, पण भागवत या घटनेची कोणतीही तिथी देत नाही. हा दिवस मुळात यमाला प्रसन्न करून नरकातून सुटका व्हावी म्हणून पाळला जात असे, आणि नरकासुराची कथा त्याला नंतर जोडली गेली, असे काणे यांचे मत होते (पृ. १९७).
अमावास्येचे लक्ष्मीपूजन हा दिवाळीचा गाभा आहे. त्या रात्री लक्ष्मीला जागे करून तिची पूजा करावी आणि अलक्ष्मीला, म्हणजे दुर्दैवाला, हाकलून द्यावे, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.२०–३२). धर्मनिबंध या रात्रीला सुखरात्री म्हणतात, म्हणजे लक्ष्मी आपली निद्रा सोडते ती रात्र (काणे, पृ. २००). समुद्रमंथनातून लक्ष्मी प्रकट झाल्याची कथा भागवत पुराणात आहे (८.८.८–२५); ती दिवाळीच्या रात्री प्रकट झाली ही लोकश्रद्धा आहे, कारण पुराण कोणतीही तिथी देत नाही.
अमावास्येनंतरचा दिवस बळीराजाचा आहे; वामनरूपातील विष्णूंनी त्याला सुतल लोकावर राज्य करण्यासाठी पाठवले (भागवत पुराण ८.२२.३१–३५). बळीवर प्रसन्न होऊन विष्णूंनी हा उत्सव कायमचा त्याला दिला, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.५८–६९), आणि हा दिवस आजही बलिप्रतिपदा म्हणून ओळखला जातो. उत्तर भारतात याच दिवशी श्रीकृष्णांनी गोवर्धन पर्वत उचलल्याच्या स्मरणार्थ गोवर्धन पूजाही होते (भागवत पुराण १०.२५.१९–२३).
रामाचे परतणे, महावीरांचे निर्वाण आणि बंदी छोड दिवस
अनेक कुटुंबांसाठी, विशेषतः उत्तर भारतात, दिवाळी म्हणजे चौदा वर्षांचा वनवास आणि रावणावरील विजय यांनंतर राम अयोध्येत परतल्याचा उत्सव आहे. तेव्हा नगरीने दिवे लावून त्यांचे स्वागत केले. ही लोकश्रद्धा आहे, रामायणात दिलेली तिथी नव्हे. वाल्मीकी रामायणानुसार चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर राम पंचमीला, अमावास्येला नव्हे, भरद्वाज मुनींच्या आश्रमात पोहोचले (युद्धकांड १२४.१). पद्मपुराणाच्या दीपावलीविषयीच्या अध्यायातही रामाचा उल्लेख नाही. पण त्यामुळे ही श्रद्धा कमी प्रिय ठरत नाही, आणि अयोध्या आता शरयूच्या काठी दिव्यांनी दिवाळी साजरी करते.
जैनांसाठी दिवाळी ही चोविसावे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी पावा येथे निर्वाण प्राप्त केले ती रात्र आहे. कल्पसूत्रानुसार कार्तिक वद्य पक्षाच्या शेवटच्या रात्री ते देहमुक्त झाले. त्या अमावास्येच्या रात्री काशी आणि कोसलचे राजे, मल्लकी आणि लिच्छवी यांनी दिवे लावले; ज्ञानाचा प्रकाश गेला, म्हणून आपण भौतिक प्रकाश करू, असे ते म्हणाले (§§१२३–१२८). त्याच रात्री महावीरांचे प्रमुख शिष्य इंद्रभूती गौतम यांना केवलज्ञान, म्हणजे पूर्ण ज्ञान, प्राप्त झाले, असेही कल्पसूत्र सांगते (§१२७).
शिखांसाठी हा दिवस बंदी छोड दिवस, म्हणजे सुटकेचा दिवस, आहे. शीख परंपरेनुसार सहावे गुरू, गुरू हरगोबिंद, बावन्न कैदी राजांसह मुघलांच्या ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यातून मुक्त झाले आणि दिवाळीच्या वेळी अमृतसरला पोहोचले. त्या रात्री हरमंदिर साहिब दिव्यांनी आणि रोषणाईने उजळून निघते.
आधी दिवे, फटाके नंतर
दिवे हा दिवाळीचा सर्वात जुना भाग आहे. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांची मंदिरे, नद्या, विहिरी, बागा, रस्ते, सभागृहे, तबेले आणि घरांच्या गच्च्या येथे दिवे लावावेत, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.४–२०), आणि धर्मसिंधू सलग तीन संध्याकाळी दिवे लावायला सांगतो. तेलाने भरलेल्या मातीच्या पणत्या रांगेत मांडल्या जातात, आणि त्यांच्यामुळेच या सणाला नाव मिळाले आहे.
दारातील रांगोळी, नवे कपडे, मिठाई आणि नातेवाइकांच्या भेटी या घरगुती प्रथा असून त्या प्रदेशानुसार बदलतात. आज अनेक घरांत दिवाळीचा भाग बनलेल्या फटाक्यांचा या पौराणिक वर्णनांत उल्लेख नाही; ही नंतरची भर आहे. १९५८ मध्येच काणे यांनी जवळजवळ पाचही दिवस फटाके उडवले जात असल्याचे वर्णन केले आहे (पृ. १९५).
दिवाळीचे दिवस क्रमाने धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज असे आहेत, आणि महाराष्ट्रात हा सण एक दिवस आधी वसुबारसेने सुरू होतो. प्रत्येक दिवसाचे स्वतंत्र पान असून त्यावर त्याची सविस्तर कथा आहे.
दिवाळी च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
दिवाळी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दिवाळी का साजरी करतात? दीपोत्सवामागच्या कथा
दिवाळी हा दिव्यांचा सण आश्विन अमावास्येला (उत्तरेत कार्तिक अमावास्येला) साजरा होतो; त्या रात्री उजळलेल्या घरांत लक्ष्मीचे स्वागत होते. दिवाळीशी अनेक कथा जोडलेल्या आहेत: नरकासुरावर श्रीकृष्णांचा विजय, बळीराजाचा उत्सव, लोकश्रद्धेनुसार रामाचे अयोध्येत परतणे, जैनांसाठी महावीरांचे निर्वाण आणि शिखांसाठी बंदी छोड दिवस.
2027 मध्ये दिवाळी कधी आहे?
2027 मध्ये दिवाळी मंगळवार, २६ ऑक्टोबर, २०२७ – रविवार, ३१ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दिवाळी कोणत्या तिथीला असते?
धनत्रयोदशी (आश्विन वद्य त्रयोदशी) ते भाऊबीज (कार्तिक शुद्ध द्वितीया), महाराष्ट्रात एक दिवस आधी वसुबारसेपासून (आश्विन वद्य द्वादशी); लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या)
दिवाळी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, pp. 194–207: Diwali’s five items, older names, Narak Chaturdashi, Sukharatri, crackers, and the uncertain origin मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 122 (N. A. Deshpande tr.): The celebration of Dipavali day by day: lamps (vv. 4–20), Lakshmi (vv. 20–32), Bali’s festival (vv. 58–69), Yama Dwitiya (vv. 89–103) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.59 (Bhaktivedanta tr.): Krishna kills Narakasura and frees the captive princesses मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 8.8 and 8.22 (Bhaktivedanta tr.): Lakshmi from the churning (8.8.8–25, no date given); Bali sent to Sutala (8.22.31–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, Yuddha Kanda 124.1: Rama reaches Bharadvaja’s hermitage on a panchami when the fourteen years are complete मूळ ग्रंथ वाचा
- Kalpa Sutra, Life of Mahavira §§123–128 (H. Jacobi tr., Sacred Books of the East 22): Mahavira’s nirvana in the last night of Kartik’s dark fortnight; the kings’ illumination मूळ ग्रंथ वाचा