दिवाळी कथा
महाराष्ट्रातील दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
महाराष्ट्रात दिवाळी धनत्रयोदशी ते भाऊबीज अशी पाच दिवसांची मानली जाते आणि एक दिवस आधी वसुबारसेने सुरू होते: गायीची पूजा, यमासाठी दिवा, नरक चतुर्दशीचे पहाटेचे स्नान, लक्ष्मीपूजन, पाडवा आणि भाऊबीज, सोबत फराळ, आकाशकंदील, रांगोळी आणि मुलांचे मातीचे किल्ले.
थोडक्यात: दिवाळी
- तिथी
- धनत्रयोदशी (आश्विन वद्य त्रयोदशी) ते भाऊबीज (कार्तिक शुद्ध द्वितीया), महाराष्ट्रात एक दिवस आधी वसुबारसेपासून (आश्विन वद्य द्वादशी); लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या)
- उपासना
- महालक्ष्मी आणि श्री गणेश; इतर दिवशी यमराज, श्रीकृष्ण, बळीराजा आणि वामनरूपातील विष्णू
- इतर नावे
- दीपावली, दीपोत्सव; जुन्या ग्रंथांत दीपालिका आणि सुखरात्री; तिहार (नेपाळ)
दिवस कसे मोजले जातात
महाराष्ट्रातील दिवाळी चांद्र तिथींनुसार आश्विन वद्य द्वादशीपासून कार्तिक शुद्ध द्वितीयेपर्यंत असते. काणे दिवाळीचे वर्णन वद्य त्रयोदशीपासून सुमारे पाच दिवसांत पसरलेला सण असे करतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९५); महाराष्ट्रात तो एक दिवस आधी वसुबारसेने सुरू होतो. तिथी कॅलेंडरच्या दिवसाशी तंतोतंत जुळत नाही, त्यामुळे दोन विधी एकाच तारखेला येऊ शकतात; काही वर्षी नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन असे एकाच दिवशी येतात. कधी दोन विधींच्या मध्ये एखादा दिवस मोकळाही राहू शकतो. प्रत्येक दिवसाचे स्वतंत्र पान असून त्यावर सविस्तर कथा आहे; इथे प्रत्येक दिवस थोडक्यात दिला आहे.
वसुबारस ते लक्ष्मीपूजन
वसुबारस, म्हणजे गोवत्स द्वादशी, आश्विन वद्य द्वादशीला असते. संध्याकाळी, धर्मसिंधूत सांगितल्याप्रमाणे प्रदोषकाळी, गाय आणि वासराला न्हाऊ घालून, सजवून त्यांची पूजा केली जाते. त्या दिवशीच्या नैवेद्यात गायीचे दूध, दही आणि तूप वापरत नाहीत. व्रत करणाऱ्या अनेक स्त्रिया त्या दिवशी गायीच्या दुधाचे पदार्थ खात नाहीत आणि बाजरीची भाकरी व गवारीची भाजी करतात. दिवाळीच्या पहिल्या पणत्या आणि रांगोळ्या याच संध्याकाळी दिसतात.
धनत्रयोदशी, जिला धनतेरस असेही म्हणतात, आश्विन वद्य त्रयोदशीला असते. घरे स्वच्छ केली जातात, आणि अनेक जण नवी भांडी, चांदी किंवा सोने खरेदी करतात. रात्र होताच घराबाहेर यमासाठी दिवा ठेवला जातो; त्याने अपमृत्यू टळतो, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.४–२०). अनेक जण या दिवशी देवांचे वैद्य धन्वंतरी यांचीही पूजा करतात.
नरक चतुर्दशी ही अभ्यंगस्नानाची सकाळ आहे. उजाडण्यापूर्वी घरातील प्रत्येकाला सुगंधी तेल आणि उटणे, म्हणजे बेसन आणि सुगंधी वनौषधींचा लेप, लावून स्नान घातले जाते. या दिवशी तेलात लक्ष्मी आणि पाण्यात गंगा वास करते, असे पद्मपुराण या स्नानाचे वर्णन करताना सांगते (उत्तरखंड १२२.४–२०). स्नानानंतर दख्खनमध्ये लोक कारीट नावाचे छोटे कडू फळ पायाने फोडतात; काणे यांच्या मते ते बहुधा नरकासुराचे प्रतीक आहे (पृ. १९७). मग घरची मंडळी फराळाचे पहिले ताट घेऊन बसतात.
लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला असते. संध्याकाळी गणपतीसह लक्ष्मीची, तसेच नाणी, दागिने, नवी केरसुणी आणि हिशेबाच्या वह्या यांची पूजा होते. नैवेद्याला लाह्या-बत्तासे असतात, आणि मग प्रत्येक उंबरठा आणि खिडकी दिव्यांनी उजळते.
पाडवा आणि भाऊबीज
दिवाळी पाडवा, म्हणजे बलिप्रतिपदा, कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला बळीराजाच्या सन्मानार्थ असतो; पद्मपुराणानुसार विष्णूंनी हा उत्सव त्याला दिला (उत्तरखंड १२२.५८–६९). हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त आहे. पत्नी पतीचे औक्षण करते आणि पती तिला भेट देतो, व्यापारी हिशेबाच्या नव्या वह्या सुरू करतात, आणि लोक “इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो” अशा शुभेच्छा देतात, म्हणजे संकटे टळोत आणि बळीचे राज्य येवो.
कार्तिक शुद्ध द्वितीयेच्या भाऊबिजेने दिवाळीची सांगता होते. या दिवशी यमुनेने आपला भाऊ यमराज याला आपल्या घरी जेवू घातले, असे पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १२२.८९–१०३), म्हणून भाऊ बहिणीकडे जेवायला जातात. बहीण भावाचे औक्षण करते आणि भाऊ तिला ओवाळणी देतो.
फराळ, आकाशकंदील, किल्ला आणि रांगोळी
दिवाळीच्या कित्येक आठवडे आधीपासून महाराष्ट्रातील स्वयंपाकघरांत फराळ, म्हणजे सणाचे तिखट-गोड पदार्थ, बनू लागतो: करंजी (खोबरे आणि साखरेचे सारण भरलेली अर्धचंद्राकार), चकली (भाजणीची, म्हणजे भाजलेल्या धान्य-डाळींच्या पिठाची, खुसखुशीत चक्राकार), बेसन आणि रव्याचे लाडू, शंकरपाळी, पोह्यांचा चिवडा, शेव आणि अनारसे. सणभर शेजारी आणि नातेवाइकांमध्ये फराळाची ताटे येत-जात राहतात.
आकाशकंदील, म्हणजे बांबूच्या सांगाड्यावरचा कागदी तारा किंवा कंदील, दारात किंवा गॅलरीत उंच टांगला जातो आणि दिवाळीच्या प्रत्येक संध्याकाळी लावला जातो. तो आकाशदीपाची आठवण करून देतो. कार्तिक महिनाभर घरापुढे उंच खांबावर लावल्या जाणाऱ्या या दिव्याचे वर्णन धर्मसिंधूत आहे. त्याच्या खाली उंबरठ्यावर आणि खिडक्यांत मातीच्या पणत्यांच्या रांगा लागतात.
मुले अंगणात किंवा गच्चीवर माती आणि दगडांचा किल्ला बांधतात, त्याला तटबंदी, दरवाजे आणि बुरूज असतात. त्याच्या उतारांवर ते धान्य पेरतात, त्यामुळे काही दिवसांत तो हिरवागार होतो. स्वराज्याच्या किल्ल्यांच्या आठवणीत त्यावर छत्रपती शिवाजी महाराज आणि त्यांच्या मावळ्यांची मातीची चित्रे मांडतात. अनेक शहरांत आणि सोसायट्यांत किल्ला स्पर्धा होतात.
दिवाळीच्या प्रत्येक सकाळी उंबरठ्यावर पांढरी रांगोळी आणि रंग वापरून नवी रांगोळी काढली जाते. ठिपके जोडून नक्षी, कमळे, पणत्या आणि लक्ष्मीची पावले काढली जातात, आणि लक्ष्मीपूजनाला अनेक घरांत वर्षातील सर्वात मोठी रांगोळी काढली जाते.
दिवाळी च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
दिवाळी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
महाराष्ट्रातील दिवाळीचे पाच दिवस: वसुबारस ते भाऊबीज
महाराष्ट्रात दिवाळी धनत्रयोदशी ते भाऊबीज अशी पाच दिवसांची मानली जाते आणि एक दिवस आधी वसुबारसेने सुरू होते: गायीची पूजा, यमासाठी दिवा, नरक चतुर्दशीचे पहाटेचे स्नान, लक्ष्मीपूजन, पाडवा आणि भाऊबीज, सोबत फराळ, आकाशकंदील, रांगोळी आणि मुलांचे मातीचे किल्ले.
2027 मध्ये दिवाळी कधी आहे?
2027 मध्ये दिवाळी मंगळवार, २६ ऑक्टोबर, २०२७ – रविवार, ३१ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
दिवाळी कोणत्या तिथीला असते?
धनत्रयोदशी (आश्विन वद्य त्रयोदशी) ते भाऊबीज (कार्तिक शुद्ध द्वितीया), महाराष्ट्रात एक दिवस आधी वसुबारसेपासून (आश्विन वद्य द्वादशी); लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या)
दिवाळी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, pp. 195–208: Diwali’s five days from Ashvin dark 13; the oil bath and the karit crushed in the Deccan; Padwa; Bhratri Dwitiya मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 122 (N. A. Deshpande tr.): The lamp for Yama, the dawn bath, Lakshmi, Bali’s festival and Yama Dwitiya, day by day मूळ ग्रंथ वाचा
- Dharmasindhu, Ashvin masa (Kashinath Upadhyaya): Govatsa Dwadashi at pradosh, lamps on three evenings, Lakshmi worship at pradosh मूळ ग्रंथ वाचा
- Dharmasindhu, Kartik masa (Kashinath Upadhyaya): The akash deep raised through Kartik; the rites of Bali Pratipada मूळ ग्रंथ वाचा