शुक्लयजुर्वेदः (वाजसनेयि-माध्यन्दिन-संहिता)
अध्यायः २३
Ask AIWhat is Adhyaya 23 of the Yajurveda about?
The horse sacrifice continues, beginning with the Hiranyagarbha verse; it includes the riddles that the priests ask one another (brahmodya).
1हिरण्यगर्भः सम् अवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिर् एक ऽ आसीत् ।स दाधार पृथिवीं द्याम् उतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
2उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।एष ते योनिः सूर्यस् ते महिमा ।यस् ते ऽहन्त् संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते वायाव् अन्तरिक्षे महिमा संबभूव यस् ते दिवि सूर्ये महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये स्वाहा देवेभ्यः ॥
3यः प्राणतो निमिषतो महित्वैक ऽ इद् राजा जगतो बभूव ।य ऽ ईशे ऽ अस्य द्विपदश् चतुष्पदः कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
4उपयामगृहीतो ऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामि ।एष ते योनिश् चन्द्रस् ते महिमा ।यस् ते रात्रौ संवत्सरे महिमा संबभूव यस् ते पृथिव्याम् अग्नौ महिमा संबभूव यस् ते नक्षत्रेषु चन्द्रमसि महिमा संबभूव तस्मै ते महिम्ने प्रजापतये देवेभ्यः स्वाहा ॥
5युञ्जन्ति ब्रध्नम् अरुषं चरन्तं परि तस्थुषः ।रोचन्ते रोचना दिवि ॥
6युञ्जन्त्य् अस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे ।शोणा धृष्णू नृवाहसा ॥
7यद् वातो ऽ अपो ऽ अगनीगन् प्रियाम् इन्द्रस्य तन्वम् ।एतꣳ स्तोतर् अनेन पथा पुनर् अश्वम् आ वर्तयासि नः ॥
8वसवस् त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसा ।रुद्रास् त्वाञ्जन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा ।आदित्यास् त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसा ।भूर् भुवः स्वर् लाजी3ञ् छाची3न् यव्ये गव्यऽ एतद् अन्नम् अत्त देवा ऽ एतद् अन्नम् अद्धि प्रजापते ॥
9कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥
10सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥
11का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥
12द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्व ऽ आसीद् बृहद् वयः ।अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥
13वायुष् ट्वा पचतैर् अवतु ।असितग्रीवश् छागैः ।न्यग्रोधश् चमसैः ।शल्मलिर् वृद्ध्या ।एष स्य राथ्यो वृषा ।पड्भिश् चतुर्भिर् एद् अगन् ।ब्रह्माकृष्णश् च नो ऽवतु ।नमो ऽग्नये ॥
14सꣳशितो रश्मिना रथः सꣳशितो रश्मिना हयः ।सꣳशितो अप्स्व् अप्सुजा ब्रह्मा सोमपुरोगवः ॥
15स्वयं वाजिꣳस् तन्वं कल्पयस्व स्वयं यजस्व स्वयं जुषस्व ।महिमा ते ऽन्येन न संनशे ॥
16न वा ऽ उ ऽ एतन् म्रियसे न रिष्यसि देवाꣳ२ऽ इद् एषि पथिभिः सुगेभिः ।यत्रासते सुकृतो यत्र ते ययुस् तत्र त्वा देवः सविता दधातु ॥
17अग्निः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्न् अग्निः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।वायुः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन् वायुः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ।सूर्यः पशुर् आसीत् तेनायजन्त स ऽ एतं लोकम् अजयद् यस्मिन्त् सूर्यः स ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता ऽ अपः ॥
18प्राणाय स्वाहा ।अपानाय स्वाहा ।व्यानाय स्वाहा अम्बे ऽ अम्बिके ऽम्बालिके न मा नयति कश् चन ।ससस्त्य् अश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ॥
19गणानां त्वा गणपतिꣳ हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपतिꣳ हवामहे निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो मम ।आहम् अजानि गर्भधम् आ त्वम् अजासि गर्भधम् ॥
20ता ऽ उभौ चतुरः पदः सम्प्र सारयाव स्वर्गे लोके प्रोर्णुवाथां वृषा वाजी रेतोधा रेतो दधातु ॥
21उत्सक्थ्या ऽ अव गुदं धेहि सम् अञ्जिं चारया वृषन् ।य स्त्रीणां जीवभोजनः ॥
22यकासकौ शकुन्तिकाहलग् इति वञ्चति ।आ हन्ति गभे पसो निगल्गलीति धारका ॥
23यको ऽसकौ शकुन्तक ऽ आहलग् इति वञ्चति ।विवक्षत ऽ इव ते मुखम् अध्वर्यो मा नस् त्वम् अभि भाषथाः ॥
24माता च ते पिता च ते ऽग्रं वृक्षस्य रोहतः ।प्रतिलामीति ते पिता गभे मुष्टिम् अतꣳसयत् ॥
25माता च ते पिता च ते ऽग्रे वृक्षस्य क्रीडतः ।विवक्षत ऽइव ते मुखं ब्रह्मन् मा नस् त्वं वदो बहु ॥
26ऊर्ध्वम् एनाम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।अथास्यै मध्यम् एधताꣳ शीते वाते पुनन्न् इव ॥
27ऊर्ध्वम् एनम् उच्छ्रापय गिरौ भारꣳ हरन्न् इव ।अथास्य मध्यम् एजतु शीते वाते पुनन्न् इव ॥
28यद् अस्या ऽ अꣳहुभेद्याः कृधु स्थूलम् उपातसत् ।मुष्काविदस्या ऽ एजतो गोशफे शकुलाव् इव ॥
29यद् देवासो ललामगुं प्र विष्टीमिनम् आविषुः ।सक्थ्ना देदिश्यते नारी सत्यस्याक्षिभुवो यथा ॥
30यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं पशु मन्यते ।शूद्रा यद् अर्यजारा न पोषाय धनायति ॥
31यद्धरिणो यवम् अत्ति न पुष्टं बहु मन्यते ।शूद्रो यद् अर्यायै जारो न पोषम् अनु मन्यते ॥
32दधिक्राव्णो ऽ अकारिषं जिष्णोर् अश्वस्य वाजिनः ।सुरभि नो मुखा करत् प्र ण ऽ आयूꣳषि तारिषत् ॥
33गायत्री त्रिष्टुब् जगत्य् अनुष्टुप् पङ्क्त्या सह ।बृहत्य् उष्णिहा ककुप् सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥
34द्विपदा याश् चतुष्पदास् त्रिपदा याश् च षट्पदाः ।विच्छन्दा याश् च सच्छन्दाः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥
35महानाम्न्यो रेवत्यो विश्वा आशाः प्रभूवरीः ।मैघीर् विद्युतो वाचः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥
36नार्यस् ते पत्न्यो लोम विचिन्वन्तु मनीषया ।देवानां पत्न्यो दिशः सूचीभिः शम्यन्तु त्वा ॥
37रजता हरिणीः सीसा युजो युज्यन्ते कर्मभिः ।अश्वस्य वाजिनस् त्वचि सिमाः शम्यन्तु शम्यन्तीः ॥
38कुविद् अङ्ग यवमन्तो यवं चिद् यथा दान्त्य् अनुपूर्वं वियूय ।इहेहैषां कृणुहि भोजनानि ये बर्हिषो नम ऽ उक्तिं यजन्ति ॥
39कस् त्वा छ्यति कस् त्वा वि शास्ति कस् ते गात्राणि शम्यति ।क ऽ उ ते शमिता कविः ॥
40ऋतवस्त ऽ ऋतुथा पर्व शमितारो वि शासतु ।संवत्सरस्य तेजसा शमीभिः शम्यन्तु त्वा ॥
41अर्धमासाः परूꣳषि ते मासा ऽ आ च्छ्यन्तु शम्यन्तः ।अहोरात्राणि मरुतो विलिष्टꣳ सूदयन्तु ते ॥
42दैव्या ऽ अध्वर्यवस् त्वा छ्यन्तु वि च आसतु ।गात्राणि पर्वशस् ते सिमाः कृण्वन्तु शम्यन्तीः ॥
43द्यौस् ते पृथिव्यन्तरिक्षं वायुश् छिद्रं पृणातु ते ।सूयस् ते नक्षत्रैः सह लोकं कृणोतु साधुया ॥
44शं ते परेभ्यो गात्रेभ्यः शम् अस्त्व् अवरेभ्यः ।शम् अस्थभ्यो मज्जभ्यः शम् व् अस्तु तन्वै तव ॥
45कः स्विद् एकाकी चरति क ऽ उ स्विज् जायते पुनः ।किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजं किम् व् आवपनं महत् ॥
46सूर्य ऽ एकाकी चरति चन्द्रमा जायते पुनः ।अग्निर् हिमस्य भेषजं भूमिर् आवपनं महत् ॥
47किꣳ स्वित् सूर्यसमं ज्योतिः किꣳ समुद्रसमꣳ सरः ।किꣳ स्वित् पृथिव्यै वर्षीयः कस्य मात्रा न विद्यते ॥
48ब्रह्म सूर्यसमं ज्योतिर् द्यौः समुद्रसमꣳ सरः ।इन्द्रः पृथिव्यै वर्षीयान् गोस् तु मात्रा न विद्यते ॥
49पृच्छामि त्वा चितये देवसख यदि त्वम् अत्र मनसा जगन्थ ।येषु विष्णुस् त्रिषु पदेष्व् एष्टस् तेषु विश्वं भुवनम् आ विवेशाꣳ३ऽ ॥
50अपि तेषु त्रिषु पदेष्व् अस्मि येषु विश्वं भुवनम् आविवेश ।सद्यः पर्य् एमि पृथिवीम् उत द्याम् एकेनाङ्गेन दिवो ऽ अस्य पृष्ठम् ॥
51केष्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश कान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।एतद् ब्रह्मन्न् उपवल्हामसि त्वा किꣳ स्विन् नः प्रति वोचास्य् अत्र ॥
52पञ्चस्व् अन्तः पुरुष ऽ आ विवेश तान्य् अन्तः पुरुषे ऽ अर्पितानि ।एतत् त्वात्र प्रतिमन्वानो ऽ अस्मि न मायया भवस्य् उत्तरो मत् ॥
53का स्विद् आसीत् पूर्वचित्तिः किꣳ स्विद् आसीद् बृहद् वयः ।का स्विद् आसीत् पिलिप्पिला का स्विद् आसीत् पिशङ्गिला ॥
54द्यौर् आसीत् पूर्वचित्तिः अश्वऽ आसीद् बृहद् वयः ।अविर् आसीत् पिलिप्पिला रात्रिर् आसीत् पिशङ्गिला ॥
55का ऽ ईमरे पिशंगिला का ऽ ईं कुरुपिशंगिला ।क ऽ ईम् आस्कन्दम् अर्षति क ऽ ईं पन्थां वि सर्पति ॥
56अजारे पिशंगिला श्वावित् कुरुपिशंगिला ।शश आस्कन्दम् अर्षत्य् अहिः पन्थां वि सर्पति ॥
57कत्य् अस्य विष्ठाः कत्य् अक्षराणि कति होमासः कतिधा समिद्धः ।यज्ञस्य त्वा विदथा पृच्छम् अत्र कति होतार ऽ ऋतुशो यजन्ति ॥
58षड् अस्य विष्ठाः शतम् अक्षराण्य् अशीतिर् होमाः समिधो ह तिस्रः ।यज्ञस्य ते विदथा प्र ब्रवीमि सप्त होतार ऋतुशो यजन्ति ॥
59को ऽ अस्य वेद भुवनस्य नाभिं को द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।कः सूर्यस्य वेद बृहतो जनित्रं को वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥
60वेदाहम् अस्य भुवनस्य नाभिं वेद द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षम् ।वेद सूर्यस्य बृहतो जनित्रं अथो वेद चन्द्रमसं यतोजाः ॥
61पृच्छामि त्वा परम् अन्तं पृथिव्याः पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः ।पृच्छामि त्वा वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परमं व्योम ॥
62इयं वेदिः परो ऽ अन्तः पृथिव्या ऽ अयं यज्ञो यत्र भुवनस्य नाभिः ।अयꣳ सोमो वृष्णो ऽ अश्वस्य रेतः ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥
63सुभूः स्वयम्भूः प्रथमो ऽन्तर् महत्य् अर्णवे ।दधे ह गर्भम् ऋत्वियं यतो जातः प्रजापतिः ॥
64होता यक्षत् प्रजापतिꣳ सोमस्य महिम्नः ।जुषतां पिबतु सोमꣳ होतर् यज ॥
65प्रजापते न त्वद् एतान्य् अन्यो विश्वा रूपाणि परि ता बभूव ।यत्कामास् ते जुहुमस् तन् नो ऽ अस्तु । वयꣳ स्याम पतयो रयीणाम्॥
Yajurveda by the Vedic rishis; tradition holds that the Sun revealed the White Yajurveda to the sage Yajnavalkya. Sanskrit text of the Shukla Yajurveda, Vajasaneyi Madhyandina Samhita (40 adhyayas, 1,975 kandikas), as transcribed by the contributors of Sanskrit Wikisource. Source: Sanskrit Wikisource. The Yajurveda itself is ancient and in the public domain; this transcription is shared by Wikisource under CC BY-SA 4.0.