मकर संक्रांत कथा
मकर संक्रांतीला तिळगूळ का वाटतात आणि काळे कपडे का घालतात?
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 2 संदर्भ
महाराष्ट्रात मकर संक्रांतीला तिळगूळ वाटतात, कारण तीळ घातलेल्या पाण्याने स्नानापासून तिळाच्या दानापर्यंत पुराणांत संक्रांतीच्या विधींमध्ये तिळाला स्थान आहे, आणि तीळ-गूळ सर्वात थंड दिवसांत शरीराला ऊब देतात. काळे कपडेही याच थंडीमुळे घातले जातात; ही शास्त्राऐवजी परंपरा आहे.
थोडक्यात: मकर संक्रांत
- तिथी
- सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, १४ किंवा १५ जानेवारी
- उपासना
- सूर्यदेव
- इतर नावे
- उत्तरायण (गुजरात), पोंगल (तमिळनाडू), खिचडी (उत्तर प्रदेश, बिहार), माघ बिहू (आसाम), पौष संक्रांती (बंगाल); लोहडी आदल्या रात्री
शास्त्रांतील तीळ
मत्स्यपुराणातील प्रत्येक संक्रांतीच्या विधीत तीळ मिसळलेल्या पाण्याने स्नान करावे असे सांगितले आहे (अध्याय ९८). हेमाद्रीच्या ग्रंथासारखे मध्ययुगीन धर्मनिबंध आणखी वचने उद्धृत करतात: स्कंदपुराणातील एक वचन उत्तरायणात तिलधेनुदानाची स्तुती करते, विष्णुधर्मोत्तर पुराण तिळाच्या दानाने रोगमुक्ती होते असे सांगते, आणि शिवरहस्य शंकरांनी मकर संक्रांतीला तिळाची निर्मिती केली असे सांगते.
अशा दिवशी तिळाचा सहा प्रकारे उपयोग करण्याची परंपरा आहे: तीळ मिसळून स्नान, अंगाला तीळ लावणे, पितरांना तिलतर्पण, तिळाचा होम, तिळाचे दान आणि तीळ खाणे. या दिवशी तिळाला इतके महत्त्व का, हे निश्चित सांगणे कठीण आहे, असे धर्मशास्त्राचे इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात, आणि सर्वात संभाव्य कारणही सांगतात: वर्षातील सर्वात थंड दिवसांत ऊब देणारा, स्निग्ध पदार्थ.
तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला
महाराष्ट्र या तिळाला शुभेच्छेचे रूप देतो. घरोघरी तीळ आणि गुळाचे तिळगुळाचे लाडू आणि साखरेत घोळवलेल्या कुरकुरीत तिळाचा हलवा केला जातो आणि भेटणाऱ्या प्रत्येकाला “तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला” म्हणत दिला जातो. ऋतू बदलताना जुनी भांडणे मिटवण्याची ही संधी असते. काणे यांनी आपल्या धर्मशास्त्राच्या इतिहासात ही प्रथा आणि हे वाक्य दोन्ही नोंदवले आहेत.
संक्रांतीपासून रथसप्तमीपर्यंत स्त्रिया हळदी-कुंकू करून एकमेकींना वाण देतात. नववधूची पहिली संक्रांत हलव्याच्या दागिन्यांनी साजरी होते आणि लहान मुलांचे बोरन्हाण होते: बोरे, उसाचे तुकडे, हरभरे आणि हलवा त्यांच्या डोक्यावरून ओतला जातो.
काळे कपडे का
हिंदू सणांत एरवी काळा रंग टाळला जातो, पण संक्रांतीला, विशेषतः नववधूच्या आणि बाळाच्या पहिल्या संक्रांतीला, काळे कपडे घालण्याची प्रथा आहे. कोणत्याही शास्त्रात हे सांगितलेले नाही. सर्वसाधारण स्पष्टीकरण व्यावहारिक आहे: संक्रांत वर्षातील सर्वात थंड काळात येते आणि काळे कपडे सूर्याची ऊब शोषून घेतात. काळी साडी किंवा कुर्ता आणि हलव्याचे दागिने हा महाराष्ट्रातील संक्रांतीचा खास पेहराव झाला आहे.
संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी भोगी असते. त्या दिवशी तीळ लावलेली बाजरीची भाकरी आणि हिवाळ्यातील ताज्या भाज्यांची भोगीची भाजी खाल्ली जाते.
मकर संक्रांत च्या आरत्या आणि भजने
मकर संक्रांत च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मकर संक्रांतीला तिळगूळ का वाटतात आणि काळे कपडे का घालतात?
महाराष्ट्रात मकर संक्रांतीला तिळगूळ वाटतात, कारण तीळ घातलेल्या पाण्याने स्नानापासून तिळाच्या दानापर्यंत पुराणांत संक्रांतीच्या विधींमध्ये तिळाला स्थान आहे, आणि तीळ-गूळ सर्वात थंड दिवसांत शरीराला ऊब देतात. काळे कपडेही याच थंडीमुळे घातले जातात; ही शास्त्राऐवजी परंपरा आहे.
2027 मध्ये मकर संक्रांत कधी आहे?
2027 मध्ये मकर संक्रांत शुक्रवार, १५ जानेवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
मकर संक्रांत कोणत्या तिथीला असते?
सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, १४ किंवा १५ जानेवारी
मकर संक्रांत ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त ॐ जय गंगे माता (गंगा आरती), सूर्यदेव आरती (जय कश्यप-नन्दन) म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Matsya Purana, ch. 98: The Sankranti rite: bathing in water mixed with sesame (as quoted by Hemadri and summarised by Kane)
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Sesame on Sankranti in the Skanda, Vishnudharmottara and Shivarahasya as quoted by Hemadri; the tilgul custom and saying (pp. 216–224) मूळ ग्रंथ वाचा