मकर संक्रांत कथा
मकर संक्रांत का साजरी करतात? उत्तरायण आणि भीष्मांची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
मकर संक्रांत म्हणजे सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, ज्याला परंपरेने उत्तरायणाची, म्हणजे सूर्याच्या उत्तरेकडील प्रवासाच्या शुभ सहा महिन्यांची, सुरुवात मानतात. भगवद्गीता उत्तरायणाच्या मार्गाची स्तुती करते आणि महाभारतात भीष्म शरपंजरीवर उत्तरायणाची वाट पाहून देह ठेवतात.
थोडक्यात: मकर संक्रांत
- तिथी
- सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, १४ किंवा १५ जानेवारी
- उपासना
- सूर्यदेव
- इतर नावे
- उत्तरायण (गुजरात), पोंगल (तमिळनाडू), खिचडी (उत्तर प्रदेश, बिहार), माघ बिहू (आसाम), पौष संक्रांती (बंगाल); लोहडी आदल्या रात्री
सूर्याचा सण
बहुतेक हिंदू सण चंद्रावर आधारित असल्यामुळे त्यांच्या तारखा दरवर्षी बदलतात. संक्रांत सूर्यावर आधारित आहे: सूर्य निरयन मकर राशीत प्रवेश करतो तो दिवस, जो सध्या १४ किंवा १५ जानेवारीला येतो. म्हणून तिची तारीख जवळपास बदलत नाही.
परंपरा या दिवसाला उत्तरायणाची, म्हणजे सूर्याच्या सहा महिन्यांच्या उत्तर दिशेच्या प्रवासाची, सुरुवात मानते. खगोलशास्त्रानुसार सूर्याचे उत्तरेकडे वळणे, म्हणजे हिवाळी अयनदिन, सध्या सुमारे तीन आठवडे आधी, २१ डिसेंबरच्या आसपास होते. सुमारे १,७०० वर्षांपूर्वी हे दोन्ही एकाच वेळी येत, पण पृथ्वीच्या अक्षाच्या संपातचलनामुळे ते हळूहळू दूर गेले; संक्रांतीची तारीख दर सत्तर वर्षांनी साधारण एक दिवस पुढे सरकते.
भगवद्गीता उत्तरायणाला प्रकाशाचा मार्ग म्हणते: अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्लपक्ष आणि उत्तरायणाचे सहा महिने यांत देह ठेवणारे ब्रह्मवेत्ते ब्रह्माला प्राप्त होतात (८.२४).
भीष्मांनी उत्तरायणाची वाट पाहिली
महाभारतात युद्धाच्या दहाव्या दिवशी भीष्म इतक्या बाणांनी विद्ध होऊन पडतात की त्यांचे शरीर जमिनीला स्पर्शही करत नाही. तेव्हा सूर्य दक्षिणायनात असतो. हंसरूपाने ऋषी त्यांच्याकडे येतात आणि सूर्य उत्तरेकडे वळेपर्यंत मी प्राण धरून ठेवीन, असे भीष्म सांगतात (भीष्मपर्व; चिकित्सक आवृत्ती ६.११४.८८–९८).
उरलेल्या युद्धात आणि त्यानंतरही ते शरपंजरीवर पडून युधिष्ठिराला उपदेश करतात. उत्तरायण सुरू झाल्यावर ते सांगतात की अठ्ठावन्न रात्री मी इथे पडून आहे, माघ महिना आला आहे आणि त्याचा शुक्लपक्ष चालू आहे, आणि योगबलाने देह ठेवतात (अनुशासनपर्व; चिकित्सक आवृत्ती १३.१५३–१५४). परंपरा त्यांचा निर्वाणदिन माघ शुद्ध अष्टमीला, भीष्माष्टमीला, मानते.
म्हणजे संक्रांत हा भीष्मांच्या निर्वाणाचा दिवस नाही; महाभारत तो माघ महिन्यात सांगते. पण उत्तरायण वर्षातील सर्वात शुभ काळ का मानला जातो, याचे उत्तर त्यांच्या कथेत आहे.
संक्रांतीदेवी
मराठी पंचांगे दरवर्षीच्या संक्रांतीचे वर्णन एका देवीच्या रूपात करतात: तिचे वाहन, शस्त्र, वस्त्र आणि दिशा, आणि त्यावरून वर्षाचे फलित सांगतात. संक्रांतीदेवीने संकरासुराचा वध केला आणि दुसऱ्या दिवशी, किंक्रांतीला, किंकरासुराचा वध केला, अशी लाडकी लोककथा महाराष्ट्रात सांगितली जाते. या पुराणकथा नसून लोकपरंपरा आहेत, पण संक्रांतीच्या दुसऱ्या दिवसाला किंक्रांत का म्हणतात, ते यातूनच आले आहे.
भारतभर संक्रांत कशी साजरी होते
ऋतुबदल आणि हिवाळी सुगीचा सण असल्यामुळे संक्रांत अनेक नावांनी साजरी होते. महाराष्ट्रात तिळगूळ वाटला जातो, स्त्रिया हळदी-कुंकू करतात आणि मुले पतंग उडवतात. गुजरातमध्ये उत्तरायण साजरे होते: पहाटेपासून संध्याकाळपर्यंत पतंग उडतात आणि खायला उंधियो आणि चिक्की असते. पंजाबमध्ये आदल्या रात्री लोहडीची शेकोटी पेटवली जाते. तमिळनाडूत चार दिवस पोंगल साजरा होतो: नवा तांदूळ दूध आणि गुळासोबत ऊतू जाईपर्यंत शिजवला जातो. उत्तर प्रदेश आणि बिहारमध्ये या दिवसाला खिचडी म्हणतात: लोक गंगास्नान करतात, खिचडी आणि तिळाचे दान करतात आणि घरी खिचडी खातात. आसाममध्ये मेजवान्या आणि शेकोट्यांसह माघ बिहू साजरा होतो, आणि बंगालमध्ये पौष संक्रांतीला पिठे नावाची गोड पक्वान्ने होतात आणि गंगेच्या मुखाशी गंगासागर मेळा भरतो.
या सगळ्यांत काही गोष्टी समान आहेत: सूर्योदयाला पवित्र स्नान, सूर्याची उपासना, दान, विशेषतः तीळ, गूळ आणि उबदार कपड्यांचे, आणि तीळ व या ऋतूतील नव्या गुळापासून केलेले गोड पदार्थ.
मकर संक्रांत च्या आरत्या आणि भजने
मकर संक्रांत च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मकर संक्रांत का साजरी करतात? उत्तरायण आणि भीष्मांची कथा
मकर संक्रांत म्हणजे सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, ज्याला परंपरेने उत्तरायणाची, म्हणजे सूर्याच्या उत्तरेकडील प्रवासाच्या शुभ सहा महिन्यांची, सुरुवात मानतात. भगवद्गीता उत्तरायणाच्या मार्गाची स्तुती करते आणि महाभारतात भीष्म शरपंजरीवर उत्तरायणाची वाट पाहून देह ठेवतात.
2027 मध्ये मकर संक्रांत कधी आहे?
2027 मध्ये मकर संक्रांत शुक्रवार, १५ जानेवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
मकर संक्रांत कोणत्या तिथीला असते?
सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश, १४ किंवा १५ जानेवारी
मकर संक्रांत ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त ॐ जय गंगे माता (गंगा आरती), सूर्यदेव आरती (जय कश्यप-नन्दन) म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Bhagavad Gita 8.24: Uttarayan as the path of light मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Bhishma Parva, section 120 (K. M. Ganguli tr.) = critical edition 6.114: Bhishma falls and resolves to wait for Uttarayan मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata, Anushasana Parva, sections 167–168 (K. M. Ganguli tr.) = critical edition 13.153–154: Fifty-eight nights on the bed of arrows; Bhishma leaves his body in Magha मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Makar Sankranti: its date, the drift from the solstice, and the Sankranti goddess of the panchangs (pp. 216–225) मूळ ग्रंथ वाचा