Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion

Dharmasthan
Bhakti LibraryEvents CalendarDharmaVerseJap CounterDharma AIContestsSansthas
HOST ROOM
MandalSign In
Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion.

|| भक्ति· से ही शांति है ||

Hindu prayers, aarti and bhajan lyrics, mandals and festivals across India.

Explore

  • Bhakti Library
  • Aartis
  • Bhajans
  • Devotional Songs
  • Mantras
  • Stotrams
  • Chalisas
  • Shlokas
  • Stutis & Ashtakams
  • Vrat Kathas
  • Marathi Prayers
  • Hindi Prayers
  • Sanskrit Prayers
  • Videos
  • Hindu Stories
  • Holy Books
  • DharmaVerse
  • Events Calendar
  • By Deity
  • Festival Playlists
  • Upcoming Festivals
  • Jap Counter
  • Contests
  • Events

For Mandals

  • Mandal Login
  • Register Mandal
  • Discover Mandals
  • Donation Campaigns

About

  • About Us
  • Contact
  • Privacy Policy
  • Terms of Service
  • Consent Policy
  • Platform Admin

© 2026 Dharmasthan - devotion, in one place

Made with devotion in India

Home
Bhakti Library
Jap
DharmaVerse
CalendarFestivalsEvents
घटस्थापना
Englishहिंदीमराठी

घटस्थापना कथा

घटस्थापना: नवरात्रात कलश का बसवतात?

Ask AI

धर्मस्थान टीम · अद्ययावत शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर, २०२६ · 4 संदर्भ

घटस्थापनेने आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला नवरात्र सुरू होते: पाण्याने भरलेला कलश स्थापून नऊ रात्रींसाठी त्यात देवीचे आवाहन केले जाते. देवीभागवत पुराण मूर्तीऐवजी असा कलश ठेवण्याची मुभा देते, आणि निबंधग्रंथ त्यात कलशाशेजारी जव पेरणे आणि दिवसाचा मुहूर्त यांची भर घालतात.

थोडक्यात: घटस्थापना

2027 मधील तारीख
गुरुवार, ३० सप्टेंबर, २०२७
तिथी
आश्विन शुद्ध प्रतिपदा, शारदीय नवरात्राचा पहिला दिवस, दिवसा, शक्यतो सूर्योदयानंतर सुमारे चार तासांच्या आत (चैत्र नवरात्रात चैत्र शुद्ध प्रतिपदा)
उपासना
कलशात आवाहन केलेली दुर्गा; महाराष्ट्रात कुलदेवी
इतर नावे
कलशस्थापना, घट बसवणे, नवरात्रारंभ
पूजा मुहूर्त आणि वेळा →

कलशच का

घटस्थापना म्हणजे “घटाची स्थापना”, अर्थात कलशाची. नवरात्राच्या पहिल्या दिवशी सकाळी, आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला, पाण्याने भरलेला कलश स्थापन करून देवीला त्यात वास करण्याचे आवाहन केले जाते. उत्सव संपेपर्यंत कलश तिथेच राहतो आणि रोज त्याची पूजा होते.

देवीभागवत पुराण नवरात्राच्या नियमांत सांगते की देवीची मूर्ती नसेल, तर तिच्या आसनावर मंत्रांनी शुद्ध केलेला मातीचा कलश ठेवावा. त्यात पवित्र नदीचे किंवा तीर्थाचे पाणी भरावे, आत सोने, रत्ने आणि पाच कोवळे पल्लव ठेवावेत, आणि शेजारी देवीच्या मंत्राचे यंत्र ठेवावे (स्कंध ३, २६.२१–२२). कलश ही सजावट नाही: तो देवीच्या मूर्तीची जागा घेतो.

भरलेला कलश नवरात्रापेक्षा कितीतरी जुना आहे. पां. वा. काणे सांगतात की भरलेला कलश वैदिक काळापासून पावित्र्याचे आणि समृद्धीचे चिन्ह आहे, आणि ऋग्वेदातील “आपूर्णो अस्य कलशः” (“त्याचा कलश भरलेला आहे”, ३.३२.१५) या वचनाचा दाखला देतात. मूर्तीशिवाय केवळ घटाद्वारेही देवीची पूजा करता येते, असेही ते नोंदवतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १५९, १८३).

ग्रंथ काय सांगतात

काणे मध्ययुगीन निबंधग्रंथांतील हा विधी थोडक्यात देतात (पृ. १८३). शुद्ध मातीची वेदी करून तिच्यावर जव आणि गहू पेरतात. तिच्यावर सोन्याचा, चांदीचा, तांब्याचा किंवा मातीचा कलश ठेवून “इमं मे गङ्गे” हा मंत्र म्हणत त्यात पाणी भरतात; शिवाय चंदन, सर्वौषधी, दूर्वा, आंबा आदी पाच वृक्षांची पाने, सात ठिकाणची माती, फळ, पंचरत्ने आणि सोने घालतात. कलशाला वस्त्र गुंडाळतात, त्याच्या तोंडावर तांदळाने भरलेले पूर्णपात्र ठेवतात, तिथे वरुणाची पूजा करतात आणि दुर्गेला कलशात येऊन राहण्याचे आवाहन करतात.

महाराष्ट्रात प्रमाण मानला जाणारा, अठराव्या शतकाच्या अखेरचा धर्मसिंधु हा ग्रंथ साधारण हाच क्रम देतो. कुलदेवतेची प्रतिमा कलशावर ठेवतात किंवा तिच्या नेहमीच्या जागीच ठेवतात, असेही तो सांगतो. त्याच्या नवरात्रातील कृत्यांच्या यादीत घट, दिवसातून एक ते तीन वेळा कुलदेवतेची पूजा, सप्तशतीपाठ, अखंड दीप, प्रथा असेल तिथे माळ बांधणे, उपवास, आणि सुवासिनी व कुमारिकांना भोजन यांचा समावेश आहे, आणि प्रत्येक घर आपापल्या कुलाचाराप्रमाणे करते (द्वितीय परिच्छेद, आश्विन).

वेळेचे नियमही तितकेच जुने आहेत. इ.स. १६१२ चा निर्णयसिंधु मत्स्यपुराणाचे वचन उद्धृत करतो की कलशस्थापना रात्री कधीही करू नये. तो विष्णुधर्मातील एक श्लोकही देतो, ज्यानुसार सकाळ म्हणजे सूर्योदयानंतरच्या पहिल्या दहा नाड्या, म्हणजे सुमारे चार तास. प्रतिपदा चित्रा नक्षत्राने किंवा वैधृती योगाने युक्त असेल, तर तो दुपारी अभिजित मुहूर्तावर स्थापना करण्याची मुभा देतो, मात्र चित्रा-वैधृतीत स्थापना न करण्याच्या या निषेधाचा आधार संशयास्पद असल्याचेही तो स्वतः सांगतो. प्रतिपदा अमावास्येने युक्त असेल तर काय करावे, यावरही निबंधग्रंथांत दीर्घ चर्चा आहे (काणे, पृ. १८२–१८३). म्हणूनच पंचांगे दरवर्षी घटस्थापनेचा मुहूर्त छापतात.

भारतभर आणि महाराष्ट्रात घटस्थापना

काणे नोंदवतात की बंगालच्या विस्तृत दुर्गापूजेची प्रथा नसलेल्या दख्खन, गुजरात आणि सौराष्ट्रातही घटस्थापना केली जाते; त्यांनी उद्धृत केलेल्या एका वर्णनानुसार बंगालमध्ये पवित्र मंडलात नऊ कलश मांडले जातात, तर भारताच्या काही भागांत एकच घट स्थापला जातो (पृ. १८३–१८४). उत्तर भारतात कलशाशेजारी पेरलेल्या जवाला हिरवे अंकुर येतात; त्यांना “जौ” किंवा “जवारे” म्हणतात, आणि अनेक कुटुंबे ते दशमीला काढून आशीर्वाद म्हणून देतात. गुजरातमध्ये गरबा नृत्याच्या केंद्रस्थानी “गरबो” असतो, म्हणजे आत दिवा असलेला, छिद्रे पाडलेला मातीचा घडा.

महाराष्ट्रात घटस्थापना हा कुलदेवीचा घरगुती विधी आहे, मग ती तुळजापूरची तुळजाभवानी असो, कोल्हापूरची अंबाबाई, माहूरची रेणुका किंवा वणीची सप्तशृंगी. बांबूच्या टोपलीत किंवा पानावर धान्य पेरलेली माती पसरून त्यावर कलश ठेवतात, आणि शेजारी देवीची मूर्ती किंवा टाक असतो. नवमीपर्यंत रोज घटावर फुलांची नवी माळ बांधली जाते, म्हणूनच दिवस “पहिली माळ”, “दुसरी माळ” असे मोजले जातात. काणे नेमके हेच दख्खनमधील नवरात्राचे मुख्य घटक म्हणून नोंदवतात: घट, नवमीपर्यंत प्रत्येक तिथीला माळ, आणि कडक वैयक्तिक संयम (पृ. १८३–१८४).

अनेक मराठी घरांत नऊ दिवस नंदादीप तेवत असतो, दुर्गासप्तशतीचा पाठ होतो, आणि देवीसाठी कुमारिकापूजन किंवा गोंधळ घातला जातो. नवमीला किंवा दशमीला घट उठवला जातो, आणि उगवलेले धान्य देवीला अर्पण करून प्रसाद म्हणून वाटले जाते.

घरी घटस्थापना कशी करावी

पंचांगातून सकाळचा मुहूर्त निवडा. स्नान करा, देवघर स्वच्छ करा, आणि ताटात, पानावर किंवा टोपलीत शुद्ध मातीचा छोटा वाफा करून त्यात जव, गहू किंवा मिश्र धान्य पेरा.

मातीवर तांब्याचा, पितळेचा किंवा मातीचा कलश ठेवून त्यात स्वच्छ पाणी भरा, आणि थोडी हळद, एक नाणे, अक्षता आणि दूर्वा घाला. कलशाच्या तोंडात आंब्याची किंवा विड्याची पाच पाने लावा, आणि त्यावर जुन्या ग्रंथांत सांगितल्याप्रमाणे तांदळाने भरलेले पात्र ठेवा, किंवा आज अनेक घरांत करतात तसा लाल कापडात गुंडाळलेला नारळ ठेवा. कलशाच्या गळ्याला नाडापुडी बांधा आणि कुंकू लावा.

प्रार्थना करून कलशात देवीचे आवाहन करा, फुले, हळद-कुंकू, धूप आणि दिवा यांनी पूजा करा, आणि घराण्यात प्रथा असेल तर अखंड दीप लावा. रोज धान्याला पाणी घाला, घटावर नवी माळ बांधा, आणि नवमी किंवा दशमीपर्यंत आपल्या घराण्याचे व्रत पाळा.

घटस्थापना च्या आरत्या आणि भजने

  • आश्विनशुद्धपक्षीं अम्बा (नवरात्रीची आरती)
  • दुर्गे दुर्घट भारी
  • जय आद्य शक्ति (माँ जगदम्बे आरती)
  • या देवी सर्वभूतेषु (तन्त्रोक्त देवी स्तुति)
  • उदो बोला उदो अम्बाबाई माऊलीचा
  • ॐ जय लक्ष्मी माता
  • ॐ जय अम्बे गौरी
  • जय दुर्गे दुर्गति परिहारिणी

क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट

  • Day 1 Navratri Aarti - Maa Shailaputri Aarti8 रचना
  • Day 2 Navratri Aarti - Maa Brahmacharini Aarti8 रचना
  • Day 3 Navratri Aarti - Maa Chandraghanta Aarti8 रचना
  • Day 4 Navratri Aarti - Maa Kushmanda Aarti8 रचना
घटस्थापना च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

घटस्थापना: नवरात्रात कलश का बसवतात?

घटस्थापनेने आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला नवरात्र सुरू होते: पाण्याने भरलेला कलश स्थापून नऊ रात्रींसाठी त्यात देवीचे आवाहन केले जाते. देवीभागवत पुराण मूर्तीऐवजी असा कलश ठेवण्याची मुभा देते, आणि निबंधग्रंथ त्यात कलशाशेजारी जव पेरणे आणि दिवसाचा मुहूर्त यांची भर घालतात.

2027 मध्ये घटस्थापना कधी आहे?

2027 मध्ये घटस्थापना गुरुवार, ३० सप्टेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.

घटस्थापना कोणत्या तिथीला असते?

आश्विन शुद्ध प्रतिपदा, शारदीय नवरात्राचा पहिला दिवस, दिवसा, शक्यतो सूर्योदयानंतर सुमारे चार तासांच्या आत (चैत्र नवरात्रात चैत्र शुद्ध प्रतिपदा)

घटस्थापना ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?

भक्त आश्विनशुद्धपक्षीं अम्बा (नवरात्रीची आरती), दुर्गे दुर्घट भारी, जय आद्य शक्ति (माँ जगदम्बे आरती), या देवी सर्वभूतेषु (तन्त्रोक्त देवी स्तुति), उदो बोला उदो अम्बाबाई माऊलीचा म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.

संदर्भ

  1. Devi Bhagavata Purana, Book 3, ch. 26 (Swami Vijnanananda tr.): Navaratri in Chaitra and Ashvin; a water-pot on the Devi’s seat in place of an image (26.21–22); kumari puja मूळ ग्रंथ वाचा
  2. P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), ch. 9, pp. 154–187: Ghatasthapana by day, barley and wheat sown, the jar and its contents (p. 183); the Deccan’s daily garland; pratipada mixed with amavasya; Chitra and Vaidhriti (pp. 182–184) मूळ ग्रंथ वाचा
  3. Nirnayasindhu (Kamalakara Bhatta, 1612), Pariccheda 2, Ashvin (Nirnaya Sagar ed., 1940): No kalash at night (Matsya); morning as the first ten nadis (Vishnudharma); Abhijit muhurta when Chitra or Vaidhriti falls मूळ ग्रंथ वाचा
  4. Dharmasindhu (Kashinath Upadhyaya), Pariccheda 2, Ashvin (ed. Vasudev Sharma, Bombay 1936): Navaratri observances: ghata, family goddess, Saptashati, akhand lamp, garland, fasting, feeding girls; the prayoga with barley sown and the kuladevata on the kalash मूळ ग्रंथ वाचा
✦
सर्व सणांच्या कथा →