श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणम् · Aranya Kanda
सर्गः ६०
Ask AIश्रीमद्वाल्मीकियरामायणे अरण्यकाण्डे षष्ठितमः सर्गः ॥३-६०॥
भृशमाव्रजमानस्य तस्याधो वामलोचनम्।प्रास्फुरच्चास्खलद् रामो वेपथुश्चास्य जायते॥ १॥
उपालक्ष्य निमित्तानि सोऽशुभानि मुहुर्मुहुः।अपि क्षेमं तु सीताया इति वै व्याजहार ह॥ २॥
त्वरमाणो जगामाथ सीतादर्शनलालसः।शून्यमावसथं दृष्ट्वा बभूवोद्विग्नमानसः॥ ३॥
उद्भ्रमन्निव वेगेन विक्षिपन् रघुनन्दनः।तत्र तत्रोटजस्थानमभिवीक्ष्य समन्ततः॥ ४॥
ददर्श पर्णशालां च सीतया रहितां तदा।श्रिया विरहितां ध्वस्तां हेमन्ते पद्मिनीमिव॥ ५॥
रुदन्तमिव वृक्षैश्च ग्लानपुष्पमृगद्विजम्।श्रिया विहीनं विध्वस्तं संत्यक्तं वनदैवतैः॥ ६॥
विप्रकीर्णाजिनकुशं विप्रविद्धबृसीकटम्।दृष्ट्वा शून्योटजस्थानं विललाप पुनः पुनः॥ ७॥
हृता मृता वा नष्टा वा भक्षिता वा भविष्यति।निलीनाप्यथवा भीरुरथवा वनमाश्रिता॥ ८॥
गता विचेतुं पुष्पाणि फलान्यपि च वा पुनः।अथवा पद्मिनीं याता जलार्थं वा नदीं गता॥ ९॥
यत्नान्मृगयमाणस्तु नाससाद वने प्रियाम्।शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुन्मत्त इव लक्ष्यते॥ १०॥
वृक्षाद् वृक्षं प्रधावन् स गिरींश्चापि नदीनदम्।बभ्राम विलपन् रामः शोकपङ्कार्णवप्लुतः॥ ११॥
अस्ति कच्चित्त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया।कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम्॥ १२॥
स्निग्धपल्लवसंकाशां पीतकौशेयवासिनीम्।शंसस्व यदि सा दृष्टा बिल्व बिल्वोपमस्तनी॥ १३॥
अथवार्जुन शंस त्वं प्रियां तामर्जुनप्रियाम्।जनकस्य सुता तन्वी यदि जीवति वा न वा॥ १४॥
ककुभः ककुभोरुं तां व्यक्तं जानाति मैथिलीम्।लतापल्लवपुष्पाढ्यो भाति ह्येष वनस्पतिः॥ १५॥
भ्रमरैरुपगीतश्च यथा द्रुमवरो ह्यसि।एष व्यक्तं विजानाति तिलकस्तिलकप्रियाम्॥ १६॥
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतनम्।त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियासंदर्शनेन माम्॥ १७॥
यदि ताल त्वया दृष्टा पक्वतालोपमस्तनी।कथयस्व वरारोहां कारुण्यं यदि ते मयि॥ १८॥
यदि दृष्टा त्वया जम्बो जाम्बूनदसमप्रभा।प्रियां यदि विजानासि निःशङ्क कथयस्व मे॥ १९॥
अहो त्वं कर्णिकाराद्य पुष्पितः शोभसे भृशम्।कर्णिकारप्रियां साध्वीं शंस दृष्टा यदि प्रिया॥ २०॥
चूतनीपमहासालान् पनसान् कुरवान् धवान्।दाडिमानपि तान् गत्वा दृष्ट्वा रामो महायशाः॥ २१॥
बकुलानथ पुन्नागांश्चन्दनान् केतकांस्तथा।पृच्छन् रामो वने भ्रान्त उन्मत्त इव लक्ष्यते॥ २२॥
अथवा मृगशावाक्षीं मृग जानासि मैथिलीम्।मृगविप्रेक्षणी कान्ता मृगीभिः सहिता भवेत्॥ २३॥
गज सा गजनासोरुर्यदि दृष्टा त्वया भवेत्।तां मन्ये विदितां तुभ्यमाख्याहि वरवारण॥ २४॥
शार्दूल यदि सा दृष्टा प्रिया चन्द्रनिभानना।मैथिली मम विस्रब्धः कथयस्व न ते भयम्॥ २५॥
किं धावसि प्रिये नूनं दृष्टासि कमलेक्षणे।वृक्षैराच्छाद्य चात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे॥ २६॥
तिष्ठ तिष्ठ वरारोहे न तेऽस्ति करुणा मयि।नात्यर्थं हास्यशीलासि किमर्थं मामुपेक्षसे॥ २७॥
पीतकौशेयकेनासि सूचिता वरवर्णिनि।धावन्त्यपि मया दृष्टा तिष्ठ यद्यस्ति सौहृदम्॥ २८॥
नैव सा नूनमथवा हिंसिता चारुहासिनी।कृच्छ्रं प्राप्तं न मां नूनं यथोपेक्षितुमर्हति॥ २९॥
व्यक्तं सा भक्षिता बाला राक्षसैः पिशिताशनैः।विभज्याङ्गानि सर्वाणि मया विरहिता प्रिया॥ ३०॥
नूनं तच्छुभदन्तोष्ठं सुनासं शुभकुण्डलम्।पूर्णचन्द्रनिभं ग्रस्तं मुखं निष्प्रभतां गतम्॥ ३१॥
सा हि चम्पकवर्णाभा ग्रीवा ग्रैवेयकोचिता।कोमला विलपन्त्यास्तु कान्ताया भक्षिता शुभा॥ ३२॥
नूनं विक्षिप्यमाणौ तौ बाहू पल्लवकोमलौ।भक्षितौ वेपमानाग्रौ सहस्ताभरणाङ्गदौ॥ ३३॥
मया विरहिता बाला रक्षसां भक्षणाय वै।सार्थेनेव परित्यक्ता भक्षिता बहुबान्धवा॥ ३४॥
हा लक्ष्मण महाबाहो पश्यसे त्वं प्रियां क्वचित्।हा प्रिये क्व गता भद्रे हा सीतेति पुनः पुनः॥ ३५॥
इत्येवं विलपन् रामः परिधावन् वनाद् वनम्।क्वचिदुद्भ्रमते वेगात् क्वचिद् विभ्रमते बलात्॥ ३६॥
क्वचिन्मत्त इवाभाति कान्तान्वेषणतत्परः।स वनानि नदीः शैलान् गिरिप्रस्रवणानि च।काननानि च वेगेन भ्रमत्यपरिसंस्थितः॥ ३७॥
तदा स गत्वा विपुलं महद् वनंपरीत्य सर्वं त्वथ मैथिलीं प्रति।अनिष्ठिताशः स चकार मार्गणेपुनः प्रियायाः परमं परिश्रमम्॥ ३८॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे षष्ठितमः सर्गः ॥३-६०॥
Valmiki Ramayana by Maharshi Valmiki. Sanskrit text of all seven kandas (645 sargas) as transcribed by the contributors of Sanskrit Wikisource. Source: Sanskrit Wikisource. The Ramayana itself is ancient and in the public domain; this transcription is shared by Wikisource under CC BY-SA 4.0.