वटपौर्णिमा कथा
वटपौर्णिमा का साजरी करतात? सावित्री आणि सत्यवानाची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
पती सत्यवानाला मृत्युदेव यमाकडून परत मिळवणाऱ्या सावित्रीच्या स्मरणार्थ वटपौर्णिमा साजरी करतात. ज्येष्ठ पौर्णिमेला (उत्तर भारतात अमावास्येला) सुवासिनी उपवास करून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वडाची पूजा करतात. सावित्रीची कथा महाभारतात आहे, तर वडाचा उल्लेख स्कंदपुराणात येतो.
थोडक्यात: वटपौर्णिमा
- तिथी
- ज्येष्ठ पौर्णिमा (महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण भारत); उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात ज्येष्ठ अमावास्या (वटसावित्री)
- उपासना
- सावित्री आणि वटवृक्ष (वड); पूजेत यम आणि नारद यांचेही पूजन होते
- इतर नावे
- वटसावित्री, वटसावित्री व्रत, सावित्री व्रत (ओडिशा)
महाभारतातील सावित्री आणि सत्यवान
सावित्रीची कथा महाभारताच्या वनपर्वात “पतिव्रतेचा महिमा” सांगणाऱ्या पतिव्रतामाहात्म्य नावाच्या भागात येते (चिकित्सक आवृत्ती ३.२७७–२८३; गांगुलींच्या भाषांतरात विभाग २९१–२९७). द्रौपदीसारखी पतिव्रता दुसरी कोणी झाली आहे का, असे युधिष्ठिर मार्कंडेय ऋषींना विचारतात, आणि उत्तरादाखल मार्कंडेय सावित्रीची कथा सांगतात. मद्र देशाचा निःसंतान राजा अश्वपती याने अठरा वर्षे व्रते केली (३.२७७.१०), तेव्हा कुठे सावित्रीदेवीने त्याला कन्येचा वर दिला. देवीच्याच नावावरून त्या कन्येचे नाव सावित्री ठेवण्यात आले.
सावित्री मोठी झाल्यावर वडिलांनी तिला स्वतःच वर निवडायला सांगितले. तिने शाल्व देशाचा राजा द्युमत्सेन याचा मुलगा सत्यवान याची निवड केली. द्युमत्सेन अंध होता, त्याचे राज्य हिरावले गेले होते आणि तो वनातील आश्रमात राहत होता. सत्यवान त्या दिवसापासून वर्षभरात मरण पावेल, असा इशारा नारदमुनींनी दिला. वडिलांनी तिला दुसरा वर निवडण्याची विनवणी केली, पण स्त्री पती एकदाच निवडते, असे सावित्रीने उत्तर दिले. तिने सत्यवानाशी विवाह केला आणि ती आश्रमात राहायला गेली.
नारदांनी सांगितलेला दिवस जवळ आल्यावर सावित्रीने तीन रात्रींचे व्रत घेतले आणि उपवास करत ती दिवस-रात्र उभी राहिली (३.२८०.३). चौथ्या दिवशी ती सत्यवानासोबत वनात गेली. लाकडे फोडताना सत्यवानाच्या डोक्यात तीव्र कळ आली, आणि सावित्री त्याचे डोके मांडीवर घेऊन जमिनीवर बसली (३.२८१.६). तेव्हा हातात पाश घेतलेले मृत्युदेव यम प्रकट झाले आणि त्यांनी सत्यवानाचे प्राण ओढून काढले.
सावित्री यमाच्या मागोमाग गेली. धर्म आणि सज्जनांची मैत्री यांविषयीच्या तिच्या बोलण्याने यम इतके प्रसन्न झाले की त्यांनी तिला एकामागून एक वर दिले: सासऱ्यांना दृष्टी, मग त्यांचे गेलेले राज्य, स्वतःच्या वडिलांना शंभर पुत्र, आणि सत्यवानापासून स्वतःला शंभर पुत्र. हा शेवटचा वर सत्यवानाशिवाय पूर्ण होणे शक्य नव्हते. सावित्रीने त्याचे प्राण मागितले, आणि यमांनी त्याला मुक्त करून दोघांना एकत्र चारशे वर्षांच्या आयुष्याचे वचन दिले (३.२८१.५६). द्युमत्सेनाला दृष्टी आणि राज्य परत मिळाले, आणि सावित्रीने जसे आपले कुळ वाचवले तशीच द्रौपदी पांडवांना वाचवेल, असे मार्कंडेय युधिष्ठिराला सांगतात.
कथेत वड कुठून आला
महाभारतातील सावित्रीच्या कथेत वड नाही. या अध्यायांच्या संस्कृत पाठात वट किंवा न्यग्रोध (वड) यांचा उल्लेख कुठेही नाही: लाकडे फोडताना सत्यवान आजारी पडतो आणि सावित्री त्याचे डोके मांडीवर घेऊन जमिनीवर बसते.
वडाचा उल्लेख स्कंदपुराणात येतो. त्याच्या प्रभासखंडात (प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य, अध्याय १६६) ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. तिथे लाकूड तोडताना डोकेदुखीने त्रस्त झालेला सत्यवान सावित्रीच्या मांडीवर डोके ठेवण्यापूर्वी “वडाच्या फांदीला टेकून उभा राहिला” (१६६.५०). हाच अध्याय सावित्री व्रताची तिथी ज्येष्ठ पौर्णिमा सांगतो; व्रत त्रयोदशीपासून तीन रात्रींच्या उपवासाने सुरू होते (१६६.७१, ७७). पौर्णिमेच्या रात्री चौदा जोडप्यांना वडाखाली आमंत्रित करण्याचा विधीही याच अध्यायात आहे (१६६.९६). या कथनात सावित्रीदेवीची पूजा ब्रह्मदेवासोबत होते, आणि हे व्रत करणाऱ्या कुळात कधीही कोणी विधवा होणार नाही, असे वचन पुराण देते (१६६.१०४).
इतिहासकार पां. वा. काणे यांच्या मते वडाची पूजा बहुधा याच कारणाने होते (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. ९१–९३). ते ज्या मध्ययुगीन ग्रंथांचा सारांश देतात, त्यांत वटसावित्री व्रताचे वर्णन जवळजवळ आजच्यासारखेच आहे: पती आणि पुत्रांच्या दीर्घायुष्यासाठी स्त्री व्रताचा संकल्प करते, वडाच्या मुळाशी पाणी शिंपडते, खोडाभोवती सुताचा दोरा गुंडाळते, वडाची आणि मग सावित्री, यम व नारद यांची पूजा करते, आणि दुसऱ्या दिवशी उपवास सोडते. दोन हजार वर्षे जुना तरी म्हणता येईल अशा कोणत्याही ग्रंथात सावित्री व्रताचा उल्लेख आढळत नाही, असेही काणे नोंदवतात (पृ. ९४).
पौर्णिमा की अमावास्या: भारतभरातील वटसावित्री
जुन्या ग्रंथांत तिथीबद्दल एकमत नाही. स्कंदपुराण ज्येष्ठ पौर्णिमा सांगते; राजमार्तंड शुद्ध चतुर्दशी सांगतो, आणि काणे यांच्या मते दख्खनमध्ये तीच पाळली जाते; निर्णयामृत भविष्यपुराणाला अनुसरून अमावास्या सांगते (काणे, पृ. ९३). आज हा फरक पंचांगानुसार आहे. महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिणेकडील राज्यांत, जिथे महिना अमावास्येपासून अमावास्येपर्यंत मोजला जातो, हे व्रत ज्येष्ठ पौर्णिमेला होते आणि त्याला वटपौर्णिमा म्हणतात. उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, बिहार, पंजाब आणि हरियाणात, जिथे महिना पौर्णिमेला संपतो, हे व्रत वटसावित्री म्हणून ज्येष्ठ अमावास्येला केले जाते. ही अमावास्या सहसा सुमारे पंधरा दिवस आधी येते, आणि त्याच दिवशी शनी जयंतीही असते. ओडिशातही सावित्री व्रत अमावास्येला होते.
महाराष्ट्रात वटपौर्णिमा हा सुवासिनींचा मोठा सण आहे. सकाळी सणाच्या साड्या नेसून, हातात पूजेचे ताट घेऊन, बायका घोळक्याने परिसरातल्या किंवा देवळाच्या आवारातल्या वडाकडे जातात. ताटात हळद-कुंकू, फुले, फळे, निरांजन आणि पांढऱ्या सुताचे रीळ असते. त्या मुळाशी पाणी घालतात, वडाची आणि सावित्रीची पूजा करतात, आणि वडाला प्रदक्षिणा घालत खोडाभोवती सूत गुंडाळतात, बहुधा सात फेऱ्या. जन्मोजन्मी हाच पती मिळावा, अशी प्रार्थना त्या करतात. त्यानंतर त्या इतर सुवासिनींना वाण देतात, म्हणजे हळद-कुंकवासह आंब्यासारखी फळे. अनेक जणी दिवसभर उपवासही करतात.
उत्तर भारतात स्त्रिया अमावास्येच्या सकाळी वडाखाली जमतात, पाणी, फुले, फळे आणि मिठाई अर्पण करतात, प्रदक्षिणा घालत खोडाला कच्चे सूत बांधतात, आणि सावित्री-सत्यवानाची कथा ऐकून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करतात.
घरी वटपौर्णिमेचे व्रत कसे करावे
काणे यांनी दिलेल्या सारांशानुसार मध्ययुगीन नियम शुद्ध त्रयोदशीपासून पौर्णिमेपर्यंत तीन दिवसांच्या उपवासाचा आहे. ज्या स्त्रीला इतका उपवास शक्य नसेल तिने त्रयोदशीला एकदाच जेवावे, चतुर्दशीला न मागता मिळेल तेच खावे आणि पौर्णिमेला उपवास करावा (काणे, पृ. ९४). आज अनेक जणी फक्त पौर्णिमेचा उपवास करतात.
पूजा साधीच आहे: वडाच्या मुळाशी पाणी, हळद-कुंकू आणि फुले, खोडाभोवती गुंडाळलेले पांढरे सूत, सावित्रीची पूजा, आणि मोठ्याने वाचलेली किंवा सांगितलेली तिची कथा. गांगुलींनी भाषांतरित केलेला महाभारताचा प्रचलित पाठ कथेच्या शेवटी असे वचन देतो की जो ही कथा श्रद्धेने ऐकतो, त्याला सुख आणि प्रत्येक कार्यात यश मिळते; चिकित्सक आवृत्तीत हे वचन नाही. जवळ वड नसेल तर त्याचे चित्र किंवा कुंडीतले वडाचे रोप झाडाऐवजी पूजता येते. जिवंत झाडाची फांदी तोडण्यापेक्षा हे कितीतरी अधिक दयाळूपणाचे आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वटपौर्णिमा का साजरी करतात? सावित्री आणि सत्यवानाची कथा
पती सत्यवानाला मृत्युदेव यमाकडून परत मिळवणाऱ्या सावित्रीच्या स्मरणार्थ वटपौर्णिमा साजरी करतात. ज्येष्ठ पौर्णिमेला (उत्तर भारतात अमावास्येला) सुवासिनी उपवास करून पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वडाची पूजा करतात. सावित्रीची कथा महाभारतात आहे, तर वडाचा उल्लेख स्कंदपुराणात येतो.
2027 मध्ये वटपौर्णिमा कधी आहे?
2027 मध्ये वटपौर्णिमा शुक्रवार, १८ जून, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वटपौर्णिमा कोणत्या तिथीला असते?
ज्येष्ठ पौर्णिमा (महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण भारत); उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात ज्येष्ठ अमावास्या (वटसावित्री)
संदर्भ
- Mahabharata, Vana Parva, Pativrata-mahatmya Parva, sections 291–297 (K. M. Ganguli tr.): The story of Savitri: Narada’s warning, the three-night vow, Yama’s boons and Satyavan’s return; the closing promise to listeners (sec. 297) मूळ ग्रंथ वाचा
- Mahabharata 3.277–283 (critical edition, Sanskrit): Eighteen years of vows (3.277.10); the three-night vow (3.280.3); Satyavan’s head in Savitri’s lap (3.281.6), with no banyan anywhere in these chapters; four hundred years of life (3.281.56); the tale ends at 3.283.16 with no promise to listeners मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Prabhasa Khanda, Prabhasa-kshetra Mahatmya, ch. 166 (G. V. Tagare tr.): Satyavan leans on a banyan branch (v. 50); the vow on Jyeshtha Purnima from the thirteenth (vv. 71, 77); couples invited beneath a banyan on the full-moon night (v. 96) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: The Vat Savitri vrata: the dates in the digests, the banyan, the cotton thread and the three-day fast (pp. 91–94) मूळ ग्रंथ वाचा
- Drik Panchang, Vat Purnima: Amant and purnimant calendars: Vat Purnima about fifteen days after Vat Savitri Amavasya मूळ ग्रंथ वाचा