वसुबारस कथा
वसुबारस का साजरी करतात? दिवाळीचा पहिला दिवस
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
वसुबारस, म्हणजे गोवत्स द्वादशी, आश्विन कृष्ण द्वादशीला सायंकाळी गाय आणि वासराची पूजा करून साजरी केली जाते; महाराष्ट्रात याच दिवशी दिवाळी सुरू होते. पुराणे गायीला क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेली सुरभी आणि नंदिनी म्हणून नमस्कार करतात आणि त्या दिवशी गायीचे दूध घेऊ नये असे सांगतात.
थोडक्यात: वसुबारस
- तिथी
- अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण द्वादशी (पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण द्वादशी), धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी; सायंकाळी गायीची पूजा होते
- उपासना
- गाय आणि तिचे वासरू, ज्यांना सुरभी, कामधेनू आणि नंदिनी म्हणून पूजले जाते
- इतर नावे
- गोवत्स द्वादशी, वत्स द्वादशी, नंदिनी व्रत, वाघ बारस (गुजरात)
गाय आणि वासराची पूजा का करतात
वसुबारस हे गोवत्स द्वादशीचे महाराष्ट्रातील नाव आहे. गो म्हणजे गाय आणि वत्स म्हणजे वासरू; द्वादशी म्हणजे बारावी तिथी, जिला मराठीत बारस म्हणतात. अमांत पंचांगानुसार ती आश्विन कृष्ण द्वादशीला येते; उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच कार्तिक कृष्ण द्वादशी असते. हा धनत्रयोदशीच्या आधीचा दिवस असतो. प्रदोषकाळी, म्हणजे सूर्यास्तानंतरच्या सायंकाळी, जी द्वादशी व्याप्त असेल ती घ्यावी, असे निर्णयसिंधू सांगतो (परिच्छेद २). लोकपरंपरेत हीच गायी घरी परतण्याची वेळ मानली जाते.
श्रीकृष्णाने युधिष्ठिराला हे व्रत कसे सांगितले, याचे वर्णन स्कंद पुराणात आहे (वैष्णवखंड, कार्तिकमाहात्म्य ९.१–३). दुभत्या गायीची आणि तिच्याच रंगाच्या तिच्या वासराची चंदन आणि फुलांच्या माळांनी पूजा केली जाते. त्या दिवशी व्रती तेलात तळलेले किंवा भांड्यात शिजवलेले अन्न खात नाही. तो गायीचे दूध, गायीचे तूप किंवा दूध मिसळलेले दहीही घेत नाही. एकांगी नावाच्या गवळणीने हे व्रत प्रथम केले आणि तीन वर्षांत तिचे घर धनधान्याने भरले, असे पुराण सांगते (९.१४). हे व्रत करणाऱ्यांना कधीही गायींची उणीव भासत नाही आणि गायीच्या बाबतीत त्यांच्या हातून घडलेला कोणताही अपराध नाहीसा होतो, असेही ते पुढे सांगते (९.१५–१६).
नारद पुराणही हाच विधी सांगते (पूर्वभाग १२१.२७–३५). व्रती चंदनाने गाय-वासराचे चित्र काढतो आणि फुलांनी त्यांची पूजा करतो. तो तांब्याच्या पात्रातून गायीच्या पायांशी अर्घ्य देतो आणि उडदाचे वडे नैवेद्य म्हणून दाखवतो. त्या दिवशी तो तेलात तळलेले किंवा मातीच्या भांड्यात शिजवलेले अन्न घेत नाही, आणि गायीचे दूध, तूप, दही व ताकही वर्ज्य करतो.
सुरभी आणि नंदिनी
अर्घ्य देताना म्हणायची प्रार्थना निर्णयसिंधू भविष्य पुराणातून उद्धृत करतो. त्या प्रार्थनेत गायीला “क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेली, देव आणि असुर यांनी वंदिलेली, जिच्यात सर्व देव वास करतात अशी माता” म्हणून नमस्कार केला आहे: “क्षीरोदार्णवसम्भूते सुरासुरनमस्कृते। सर्वदेवमये मातर्गृहाणार्घ्यं नमो नमः॥” भागवत पुराणानुसार समुद्रमंथनात शिवाने विष प्राशन केल्यानंतर वर आलेले पहिले रत्न म्हणजे एक गाय होती. तिच्या दुधा-तुपाने यज्ञाग्नीला आहुती मिळावी म्हणून ऋषींनी तिला घेतले (८.८.१–२).
नैवेद्य दाखवताना म्हणायच्या प्रार्थनेत गायीला जगन्माता सुरभी म्हटले आहे. ती प्रार्थना “मातर्ममाभिलषितं सफलं कुरु नन्दिनि”, म्हणजे “हे माते नंदिनी, माझी इच्छा पूर्ण कर”, या शब्दांनी संपते (नारद पुराण, पूर्वभाग १२१; निर्णयसिंधू). वसुबारसेच्या दिवशी अनेक कुटुंबे गायीला कामधेनू किंवा नंदिनी मानतात; हिंदू परंपरेत या इच्छा पूर्ण करणाऱ्या गायी आहेत.
त्या दिवशी गायीचे दूध का वर्ज्य करावे, याचे कारण ग्रंथ देत नाहीत. गायीच्या स्वतःच्या सणाला तिचे दूध वासरासाठी ठेवले जाते, असे एक प्रचलित स्पष्टीकरण आहे. अनेक मराठी स्त्रिया त्या दिवशी गहूही खात नाहीत; ही प्रथा आहे, या ग्रंथांचा नियम नाही.
महाराष्ट्रात आणि भारतभर वसुबारस
महाराष्ट्रात वसुबारस हा दिवाळीचा पहिला दिवस असतो. या दिवशी पहिली रांगोळी काढली जाते, सणाचे पहिले दिवे लावले जातात, आणि त्या संध्याकाळी अनेक घरांत आकाशकंदील लावला जातो. दिवेलागणीच्या वेळी घरच्या स्त्रिया गाय आणि वासराचे पाय धुतात, त्यांच्या कपाळाला हळद-कुंकू लावतात आणि त्यांना हार घालतात. मग दिव्याने त्यांचे औक्षण करून त्यांना खाऊ घालतात. अनेक माता मुलांच्या कल्याणासाठी उपवास करतात आणि दिवसातून एकदाच जेवतात. त्या जेवणात बहुधा गव्हाऐवजी बाजरीची भाकरी असते, आणि गायीचे दूध, दही किंवा तूप नसते. शहरांत ज्यांच्याकडे गाय नाही ती कुटुंबे गाय-वासराच्या मातीच्या किंवा चांदीच्या मूर्तीची पूजा करतात, किंवा गोशाळेत जातात.
स्कंद पुराण असेही सांगते की या संध्याकाळपासून पाच रात्री देव, ब्राह्मण, हत्ती आणि घोडे, वडीलधारी माणसे आणि स्त्रिया, “ज्यांच्यात माता प्रमुख आहे”, यांच्यापुढे दिव्यांनी नीराजन करावे (कार्तिकमाहात्म्य ९.४–१३). दिवाळीच्या संपूर्ण आठवड्यात होणाऱ्या ओवाळणीचे हे एक जुने रूप आहे.
भारताच्या इतर भागांत हा दिवस गोवत्स द्वादशी या संस्कृत नावानेच ओळखला जातो; गुजरातमध्ये त्याला वाघ बारस म्हणतात. राजस्थान आणि उत्तर भारताच्या इतर भागांत मुलांच्या कल्याणासाठी गाय-वासराची अशीच पूजा सुमारे दोन महिने आधी, भाद्रपदात, बछ बारस या नावाने होते. इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात की मध्ययुगीन निबंधग्रंथांत गोवत्स द्वादशी व्रताचे एक रूप पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने पूर्ण वर्षभर केले जात असे (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २९५).
घरी वसुबारस कशी साजरी करावी
सायंकाळी गाय आणि वासराची, किंवा त्यांच्या मूर्तीची, पूजा करावी: त्यांचे पाय धुवावेत, हळद-कुंकू लावावे, हार घालावा आणि अर्घ्य द्यावे, दिव्याने ओवाळावे, आणि त्यांना गवत, भाकरी किंवा थोडे हरभरे खाऊ घालावेत. अर्घ्याची प्रार्थना म्हणावी, किंवा घराचे पोषण करणारी माता म्हणून गायीला नुसता नमस्कार करावा.
ग्रंथ सांगतात त्याप्रमाणे दिवसभर गायीचे दूध, त्यापासून बनलेले पदार्थ आणि तेलात तळलेले अन्न टाळावे. मग पहिली रांगोळी काढावी, दारात दिवाळीचे पहिले दिवे लावावेत, आणि सणाची सुरुवात करावी.
वसुबारस च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
वसुबारस च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वसुबारस का साजरी करतात? दिवाळीचा पहिला दिवस
वसुबारस, म्हणजे गोवत्स द्वादशी, आश्विन कृष्ण द्वादशीला सायंकाळी गाय आणि वासराची पूजा करून साजरी केली जाते; महाराष्ट्रात याच दिवशी दिवाळी सुरू होते. पुराणे गायीला क्षीरसागरातून उत्पन्न झालेली सुरभी आणि नंदिनी म्हणून नमस्कार करतात आणि त्या दिवशी गायीचे दूध घेऊ नये असे सांगतात.
2027 मध्ये वसुबारस कधी आहे?
2027 मध्ये वसुबारस मंगळवार, २६ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वसुबारस कोणत्या तिथीला असते?
अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण द्वादशी (पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण द्वादशी), धनत्रयोदशीच्या आदल्या दिवशी; सायंकाळी गायीची पूजा होते
वसुबारस ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Kartik Mahatmya, ch. 9 (G. V. Tagare tr.): Vatsadvadashi: the cow and calf, the foods left out, the cowherd girl Ekangi, nirajana with lamps (vv. 1–16) मूळ ग्रंथ वाचा
- Narada Purana, Purva Bhaga, ch. 121 (G. V. Tagare tr., Part IV): Govatsa Dwadashi: the prayers to the cow as Surabhi and Nandini, and the foods left out (vv. 27–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta (1612), Pariccheda 2 (Nirnaya Sagar ed., 1940): Govatsa Dwadashi kept when the dwadashi prevails at pradosha; the Bhavishya Purana’s arghya and naivedya prayers and food rules, quoted via the Madanaratna (pp. 146–147) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 8.8: The cow that rose first from the churning of the ocean (vv. 1–2) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Govatsa Dwadashi in the medieval digests (p. 295) मूळ ग्रंथ वाचा