तुळशी विवाह कथा
तुळशी विवाह का करतात? वृंदा आणि तुळशीची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
तुळस आणि भगवान विष्णू यांच्या नात्याच्या सन्मानार्थ तुळशी विवाह साजरा होतो: दरवर्षी तुळशीचा विवाह शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण रूपातील विष्णूंशी लावला जातो. पतिव्रता वृंदा आणि गौरीदेवी यांच्यापासून तुळस कशी उत्पन्न झाली आणि विष्णूंना इतर कोणत्याही अर्पणापेक्षा तुळस अधिक प्रिय का, हे पुराणे सांगतात.
थोडक्यात: तुळशी विवाह
- तिथी
- कार्तिक शुद्ध एकादशी किंवा द्वादशी (प्रबोधिनी / कार्तिकी एकादशी किंवा तिच्या दुसऱ्या दिवशी), किंवा कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही संध्याकाळी
- उपासना
- तुळस आणि भगवान विष्णू (शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण रूपात)
- इतर नावे
- तुळशीचे लग्न, तुलसी कल्याणम, तुलसी हब्बा (कर्नाटक)
वृंदा आणि जालंधर
शिवपुराणात ही कथा विस्ताराने येते (रुद्रसंहिता, युद्धखंड, अध्याय १४ ते २६). समुद्रातून जन्मलेल्या बलाढ्य जालंधर असुराचा विवाह कालनेमीची कन्या वृंदा हिच्याशी झाला. वृंदा अत्यंत पतिव्रता होती आणि तिच्या पातिव्रत्याचे बळ जालंधराचे रक्षण करत होते: जोपर्यंत तिचे व्रत अखंड होते, तोपर्यंत देवही त्याला हरवू शकत नव्हते.
जालंधर शंकरांशी युद्ध करायला गेला तेव्हा विष्णू जालंधराचे रूप घेऊन वृंदेकडे आले आणि तिच्या नकळत तिचे व्रत भंग झाले (अध्याय २३). ते संरक्षण नाहीसे होताच शंकरांनी चक्राने जालंधराचा वध केला (अध्याय २४). सत्य कळल्यावर वृंदेने विष्णूंना शाप दिला: ज्या कपटाने तुम्ही मला माझ्या पतीपासून दूर केले, त्याप्रमाणे राक्षस एक दिवस तुमच्या पत्नीला पळवून नेतील आणि तुम्ही विरहात भटकाल, तिला शोधण्यासाठी तुम्हाला वानरांची मदत घ्यावी लागेल (२३.४४–४५). अनुवादकाच्या टिपेनुसार हा शाप रावण, सीता आणि विष्णूंच्या रामावताराकडे निर्देश करतो. त्यानंतर वृंदेने अग्निप्रवेश केला.
विष्णू शोकाने व्याकुळ झाले. त्यांना त्या दुःखातून सोडवण्यासाठी देवांनी सरस्वती, लक्ष्मी आणि गौरी या देवींची प्रार्थना केली. देवींनी दिलेली बीजे वृंदेच्या चितेच्या जागी पेरली गेली आणि तिथे तीन वनस्पती उगवल्या: सरस्वतीपासून आवळा (धात्री), लक्ष्मीपासून मालती (जाई) आणि गौरीपासून तुळस (अध्याय २६, श्लोक ४५–४७). कार्तिक महिन्यात आवळा आणि तुळस देवांना, आणि सर्वात जास्त विष्णूंना, प्रिय असतात, असेही पुराण सांगते (२६.५३).
पद्मपुराण (उत्तरखंड, अध्याय ९६–१०५) आणि स्कंदपुराण (वैष्णवखंड, कार्तिकमाहात्म्य, अध्याय २१–२३) हीच कथा थोड्या फरकाने सांगतात. उदाहरणार्थ, त्यांत आवळा पृथ्वीदेवीपासून उत्पन्न होतो.
तुळस आणि शाळिग्राम
अनेक जण वृंदेची कथा वेगळ्या शेवटाने सांगतात: ती विष्णूंना दगड, म्हणजे शाळिग्राम, होण्याचा शाप देते. हा शेवट दुसऱ्या कथेचा आहे: शंखचूड असुराची पत्नी तुळशी हिची कथा. ती देवीभागवत पुराणात (स्कंध ९, अध्याय १५–२५) आणि शिवपुराणातही (रुद्रसंहिता, युद्धखंड, अध्याय ४१) येते.
त्याच प्रकारे फसवली गेलेली तुळशी विष्णूंना दगड होण्याचा शाप देते. विष्णू तो शाप स्वीकारतात आणि तिला वर देतात: तिचा देह पवित्र गंडकी नदी होईल, ती स्वतः तुळशीचे रोप होईल, आणि ते गंडकीच्या तीरावर शाळिग्राम शिळेच्या रूपात राहतील (शिवपुराण २.५.४१.४३–५१). पूजेत अर्पण केल्या जाणाऱ्या सर्व वस्तूंत तुळस सर्वश्रेष्ठ असेल, असे विष्णू घोषित करतात, आणि तुळशीशिवाय शाळिग्रामाची पूजा करू नये, असा इशारा देवीभागवत देते (९.२४). म्हणूनच शाळिग्राम आणि तुळस एकत्र ठेवून त्यांची एकत्र पूजा केली जाते.
पवित्र तीर्थे, गंगा आणि स्वतः विष्णू तुळशीत वास करतात आणि ज्या घरात तुळस आहे ते घर स्वतःच तीर्थ असते, असेही पद्मपुराण सांगते (उत्तरखंड १०५).
तुळशी विवाह कसा साजरा करतात
तुळशी विवाह हे खरेखुरे लग्न असते आणि ते संध्याकाळी लावले जाते. त्यात तुळस नवरी असते, आणि शाळिग्राम शिळा किंवा श्रीकृष्णाची मूर्ती या रूपातील विष्णू नवरदेव असतात. तुळशीची कुंडी किंवा वृंदावन रंगवून सजवले जाते, त्यावर उसाचा मांडव घातला जातो, आणि तुळशीला लाल किंवा हिरवी साडी, बांगड्या आणि मंगळसूत्र घालून नवरीसारखे सजवले जाते. वधूपक्षाची भूमिका घेणारे कुटुंब कन्यादान करते आणि आरती व प्रसादाने संध्याकाळचा सोहळा पूर्ण होतो.
महाराष्ट्रात तुळशी विवाह साधारणपणे कार्तिक शुद्ध द्वादशीला, म्हणजे कार्तिकी एकादशीच्या दुसऱ्या दिवशी, किंवा कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच्या कोणत्याही संध्याकाळी लावला जातो. घरची मंडळी मंगलाष्टके म्हणतात, नवरा-नवरीमध्ये अंतरपाट धरतात आणि तो दूर होताच दोघांवर अक्षतांचा वर्षाव करतात. आवळे, चिंचा, ऊस आणि चुरमुरे अर्पण केले जातात.
उत्तर प्रदेश, बिहार आणि मध्य प्रदेशात अनेक कुटुंबे देवउठनी एकादशीच्या दिवशीच हा विवाह लावतात. तांदळाच्या ओल्या पिठाने किंवा गेरूने देवाची पावले काढली जातात, गाणी गाऊन आणि थाळी वाजवून देवाला जागे केले जाते, आणि ऊस, शिंगाडे, रताळी आणि त्या हंगामातील इतर ताजा शेतमाल अर्पण केला जातो. कर्नाटकात हा दिवस तुलसी हब्बा म्हणून उत्थान द्वादशीला पाळला जातो; त्या दिवशी विष्णूंचे प्रतीक म्हणून तुळशीजवळ आवळ्याची फांदी ठेवली जाते.
सर्वत्र तुळशी विवाह चातुर्मासाची सांगता दर्शवतो: देवाचे स्वतःचे लग्न झाले की लग्नसराई सुरू होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तुळशी विवाह का करतात? वृंदा आणि तुळशीची कथा
तुळस आणि भगवान विष्णू यांच्या नात्याच्या सन्मानार्थ तुळशी विवाह साजरा होतो: दरवर्षी तुळशीचा विवाह शाळिग्राम किंवा श्रीकृष्ण रूपातील विष्णूंशी लावला जातो. पतिव्रता वृंदा आणि गौरीदेवी यांच्यापासून तुळस कशी उत्पन्न झाली आणि विष्णूंना इतर कोणत्याही अर्पणापेक्षा तुळस अधिक प्रिय का, हे पुराणे सांगतात.
2026 मध्ये तुळशी विवाह कधी आहे?
2026 मध्ये तुळशी विवाह शनिवार, २१ नोव्हेंबर, २०२६ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
तुळशी विवाह कोणत्या तिथीला असते?
कार्तिक शुद्ध एकादशी किंवा द्वादशी (प्रबोधिनी / कार्तिकी एकादशी किंवा तिच्या दुसऱ्या दिवशी), किंवा कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही संध्याकाळी
संदर्भ
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Yuddha Khanda, ch. 23–24 (J. L. Shastri tr.): Vrinda’s vow, Vishnu’s deception, her curse (23.44–46) and the slaying of Jalandhar मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Yuddha Khanda, ch. 26: Amla, malati and tulsi grow from the goddesses’ seeds (26.45–53) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Yuddha Khanda, ch. 41: Tulsi’s curse; the Gandaki river and the Shaligram (41.33–51) मूळ ग्रंथ वाचा
- Devi Bhagavata Purana, Book 9, ch. 24 (Swami Vijnanananda tr.): Tulsi, the Gandaki and the Shaligram; tulsi in Shaligram worship मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 96–105 (N. A. Deshpande tr.): Jalandhar and Vrinda (ch. 103); the glory of tulsi and amla (ch. 105) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Kartik Mahatmya, ch. 21–23 (G. V. Tagare tr.): Vrinda’s self-immolation and the origin of amla and tulsi मूळ ग्रंथ वाचा