Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion

Dharmasthan
Bhakti LibraryEvents CalendarDharmaVerseJap CounterDharma AIContestsSansthas
HOST ROOM
MandalSign In
Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion.

|| भक्ति· से ही शांति है ||

Hindu prayers, aarti and bhajan lyrics, mandals and festivals across India.

Explore

  • Bhakti Library
  • Aartis
  • Bhajans
  • Devotional Songs
  • Mantras
  • Stotrams
  • Chalisas
  • Shlokas
  • Stutis & Ashtakams
  • Vrat Kathas
  • Marathi Prayers
  • Hindi Prayers
  • Sanskrit Prayers
  • Videos
  • Hindu Stories
  • Holy Books
  • DharmaVerse
  • Events Calendar
  • By Deity
  • Festival Playlists
  • Upcoming Festivals
  • Jap Counter
  • Contests
  • Events

For Mandals

  • Mandal Login
  • Register Mandal
  • Discover Mandals
  • Donation Campaigns

About

  • About Us
  • Contact
  • Privacy Policy
  • Terms of Service
  • Consent Policy
  • Platform Admin

© 2026 Dharmasthan - devotion, in one place

Made with devotion in India

Home
Bhakti Library
Jap
DharmaVerse
CalendarFestivalsEvents
त्रिपुरारी पौर्णिमा
Englishहिंदीमराठी

त्रिपुरारी पौर्णिमा कथा

त्रिपुरारी पौर्णिमा का साजरी करतात? शंकर आणि तीन पुरांची कथा

Ask AI

धर्मस्थान टीम · अद्ययावत शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर, २०२६ · 6 संदर्भ

त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे कार्तिक महिन्याची पौर्णिमा; एकाच बाणाने असुरांची तीन नगरे जाळणाऱ्या त्रिपुरारी शंकरांचा हा उत्सव मंदिरांत आणि घरोघरी दिवे लावून साजरा होतो. शिवपुराण आणि महाभारत ही कथा सांगतात; स्कंदपुराण हा विजय आणि दीपदान याच पौर्णिमेशी जोडते.

थोडक्यात: त्रिपुरारी पौर्णिमा

2026 मधील तारीख
मंगळवार, २४ नोव्हेंबर, २०२६
तिथी
कार्तिक पौर्णिमा; दिवे संध्याकाळी लावले जातात
उपासना
त्रिपुरारी रूपातील भगवान शंकर; तसेच विष्णू आणि कार्तिकेय
इतर नावे
कार्तिक पौर्णिमा, त्रिपुरी पौर्णिमा, देव दीपावली (वाराणसी)
पूजा मुहूर्त आणि वेळा →

शंकर आणि तीन पुरे

शिवपुराण आपल्या युद्धखंडाच्या सुरुवातीच्या अध्यायांत त्रिपुराची कथा सांगते (रुद्रसंहिता, युद्धखंड १–१२). तारकासुराचे तीन पुत्र तारकाक्ष, विद्युन्माली आणि कमलाक्ष यांनी मेरू पर्वतावर उग्र तप केले. अखेर ब्रह्मदेव त्यांना वर द्यायला आले. अमरत्वाचा वर नाकारला गेल्यावर त्यांनी त्याऐवजी तीन नगरे मागितली (१.७–४४).

असुरांनी स्वतःच नगरांचा नाश होण्याचा एकमेव मार्ग सांगितला आणि ब्रह्मदेवांनी तो मान्य केला: हजार वर्षांनंतर, भर दुपारी अभिजित मुहूर्तावर, चंद्र पुष्य नक्षत्रात असताना, तिन्ही नगरे एकत्र येतील आणि तेव्हाच एकच बाण त्यांना भेदू शकेल (१.४८–५४). असुरांचा शिल्पी मय याने तारकाक्षासाठी स्वर्गात सोन्याचे, कमलाक्षासाठी आकाशात चांदीचे आणि विद्युन्मालीसाठी पृथ्वीवर पोलादाचे नगर बांधले (१.५५–५८). या किल्ल्यांतून असुरांनी देवांना पराभूत केले आणि ऋषींचे यज्ञ बंद पाडले. तेव्हा देव शंकरांना शरण गेले (युद्धखंड २).

या युद्धासाठी सारे विश्वच शंकरांचा रथ झाले. सूर्य आणि चंद्र त्याची चाके झाले, ब्रह्मदेव सारथी, चारही वेद घोडे, पर्वतराज धनुष्य आणि सर्पराज प्रत्यंचा झाले. विष्णू बाण झाले आणि अग्नी त्या बाणाचे टोक (युद्धखंड ८.६, ८.२४–२७). तिन्ही नगरे एकत्र येताच शंकरांनी एकच पाशुपत बाण सोडला आणि ती आगीत भस्म झाली; मात्र त्यांचा निर्माता मय याला जीवदान मिळाले (युद्धखंड १०). या विजयामुळे शंकरांना त्रिपुरारी, म्हणजे “त्रिपुराचे शत्रू”, म्हणतात.

महाभारतही कर्णपर्वात हीच कथा सांगते (पुण्याच्या चिकित्सक आवृत्तीत ८.२४). महर्षी मार्कंडेयांनी पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे दुर्योधन ती मद्रराज शल्याला सांगतो: देवांनी ब्रह्मदेवांना शंकरांचा रथ हाकण्याची विनंती केली आणि ब्रह्मदेवांनी लगाम हाती घेतला (८.२४.१००–१११). शल्याने त्याच प्रकारे कर्णाचे सारथ्य करावे, असे त्याचे मन वळवण्यासाठी दुर्योधन ही कथा सांगतो.

हा सण कार्तिक पौर्णिमेलाच का येतो

त्रिपुराचा नाश कार्तिक महिन्यात झाला, असे शिवपुराणही सांगत नाही आणि महाभारतही नाही: शिवपुराणातील दहनाच्या वर्णनात कोणताही महिना किंवा तिथी नाही (युद्धखंड १०). ही तिथी स्कंदपुराणाच्या कार्तिकमासमाहात्म्यातून येते. तेथे ही कथा थोडक्यात येते आणि त्रिपुर नावाचा एकच असुर आहे: शंकरांनी कार्तिक पौर्णिमेला एकाच बाणाने त्याचा वध केला आणि त्याच दिवशी सर्व देवांनी शंकरांना दिवे अर्पण केले (वैष्णवखंड, कार्तिकमासमाहात्म्य ३५.३३–३८). सणाचे नाव, त्रिपुरारी किंवा त्रिपुरी पौर्णिमा, हीच परंपरा जपते.

व्रत-सणांविषयीचे जुने धर्मनिबंधही याच दीपोत्सवाचे विधान करतात. निर्णयसिंधु हा धार्मिक विधींचा निबंधग्रंथ इ. स. १६१२ मध्ये रचला गेला आणि दीर्घकाळ प्रमाण मानला गेला. तो एका जुन्या विधिग्रंथातील वचन उद्धृत करतो: या पौर्णिमेच्या संध्याकाळी त्रिपुरोत्सव, म्हणजे त्रिपुराचा उत्सव, करावा आणि मंदिरांत दिवे अर्पण करावेत, कारण असा दिवा पाहणारे कीटक, पतंग, वृक्ष आणि सर्व जलचर-भूचर जीव पुनर्जन्मातून मुक्त होतात (निर्णयसिंधु, द्वितीय परिच्छेद, कार्तिक). इतिहासकार पां. वा. काणेही हाच विधी नोंदवतात: कार्तिक पौर्णिमेच्या संध्याकाळी शिवमंदिरात दिवे लावले जातात.

कार्तिक पौर्णिमा इतर कारणांनीही पवित्र आहे. याच संध्याकाळी विष्णूंनी मत्स्य (मासा) रूप धारण केले, असे पद्मपुराणाच्या कार्तिकमाहात्म्यातील वचन निर्णयसिंधु उद्धृत करतो. चंद्र कृत्तिका किंवा रोहिणी नक्षत्रात असल्यास निर्णयसिंधु हा दिवस विशेष पवित्र मानतो. स्कंदपुराण शंकरांसाठीच्या पहाटेच्या स्नानांचा महिना आश्विन पौर्णिमेपासून याच पौर्णिमेपर्यंत सांगते (वैष्णवखंड, कार्तिकमासमाहात्म्य ३.१९), आणि धर्मनिबंध या दिवशी स्नानासाठी पुष्करला सर्वश्रेष्ठ तीर्थ मानतात.

त्रिपुरारी पौर्णिमा कशी साजरी होते

महाराष्ट्रात त्रिपुरारी पौर्णिमेची संध्याकाळ दिव्यांची असते. मंदिरांसमोरच्या उंच दगडी दीपमाळा पेटवल्या जातात, मंदिरांच्या प्रांगणात पणत्यांच्या रांगा लागतात आणि घरोघरी दारात व तुळशीजवळ दिवे ठेवले जातात. शिवमंदिरांत विशेष पूजा होते आणि अनेक जण या पौर्णिमेला कार्तिकेयाच्या (कार्तिक स्वामींच्या) दर्शनाला जातात. कृत्तिका नक्षत्रावरील पौर्णिमेला कार्तिकेयाचे दर्शन घ्यावे, असा स्कंदपुराणाच्या काशीखंडातील श्लोक निर्णयसिंधु या प्रथेच्या आधारासाठी उद्धृत करतो. कार्तिकी एकादशीपासून कोणत्याही संध्याकाळी लावता येणाऱ्या तुळशी विवाहाची सांगताही याच पौर्णिमेला होते.

वाराणसीत ही पौर्णिमा देव दीपावली, म्हणजे “देवांची दिवाळी”, म्हणून साजरी होते. संध्याकाळ होताच गंगेचे घाट लाखो मातीच्या पणत्यांनी उजळून निघतात. शंकरांच्या विजयाचा उत्सव साजरा करायला स्वतः देव काशीत उतरतात, अशी लोकश्रद्धा आहे. स्कंदपुराणातील वर्णनात त्या दिवशी देव शंकरांना दिवे अर्पण करतात, पण काशीचा उल्लेख नाही (वैष्णवखंड, कार्तिकमासमाहात्म्य ३५.३८). संपूर्ण उत्तर भारतात हा दिवस कार्तिक पौर्णिमा म्हणून पाळला जातो. लोक पहाटे गंगेत किंवा दुसऱ्या नदीत स्नान करतात, गरजूंना दान देतात आणि पाण्यात दिवे सोडतात.

राजस्थानात पुष्करची मोठी जत्रा याच पौर्णिमेला शिगेला पोहोचते; त्या दिवशी यात्रेकरू पवित्र सरोवरात स्नान करतात. गोव्यातही हा दिवस त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणून साजरा होतो: साखळीच्या विठ्ठलापूर येथील विठ्ठल-रखुमाई मंदिराजवळ वाळवंटी नदीत रोषणाई केलेल्या होड्या सोडल्या जातात.

कार्तिक पौर्णिमेलाच शीख बांधव पहिले शीख गुरू, गुरू नानक देव, यांचा गुरपुरब किंवा प्रकाश पर्व साजरा करतात. गुरुद्वारांत अखंड पाठ, नगर कीर्तन आणि लंगर होतात. हा शीखांचा स्वतंत्र सण असून तो त्यांच्या स्वतःच्या परंपरेनुसार पाळला जातो.

घरी त्रिपुरारी पौर्णिमा कशी पाळावी

लवकर उठून स्नान करावे, शंकरांना जल आणि बेलपत्र वाहावे आणि “ॐ नमः शिवाय” असा जप करावा. त्रिपुरोत्सवाच्या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे संध्याकाळी दारात, तुळशीजवळ आणि शक्य असल्यास एखाद्या शिवमंदिरात दिवे लावावेत. एखाद्या गरजूला अन्न किंवा वस्त्र द्यावे आणि दीपदान करावे: कार्तिकात दीपदान केल्याने मोठे पुण्य मिळते, असे मध्ययुगीन धर्मनिबंध सांगतात. तुमच्या घरी कार्तिक स्नानाचा नियम पाळला असेल किंवा या पंधरवड्यात तुळशी विवाह लावला असेल, तर या पौर्णिमेला त्यांची सांगता होते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

त्रिपुरारी पौर्णिमा का साजरी करतात? शंकर आणि तीन पुरांची कथा

त्रिपुरारी पौर्णिमा म्हणजे कार्तिक महिन्याची पौर्णिमा; एकाच बाणाने असुरांची तीन नगरे जाळणाऱ्या त्रिपुरारी शंकरांचा हा उत्सव मंदिरांत आणि घरोघरी दिवे लावून साजरा होतो. शिवपुराण आणि महाभारत ही कथा सांगतात; स्कंदपुराण हा विजय आणि दीपदान याच पौर्णिमेशी जोडते.

2026 मध्ये त्रिपुरारी पौर्णिमा कधी आहे?

2026 मध्ये त्रिपुरारी पौर्णिमा मंगळवार, २४ नोव्हेंबर, २०२६ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.

त्रिपुरारी पौर्णिमा कोणत्या तिथीला असते?

कार्तिक पौर्णिमा; दिवे संध्याकाळी लावले जातात

संदर्भ

  1. Shiva Purana, Rudra Samhita, Yuddha Khanda, ch. 1 (J. L. Shastri tr.): Taraka’s three sons, Brahma’s boon and Maya’s cities of gold, silver and steel (1.7–58) मूळ ग्रंथ वाचा
  2. Shiva Purana, Rudra Samhita, Yuddha Khanda, ch. 8 and 10: Shiva’s chariot, Vishnu as the arrow (8.6, 8.24–27); the burning of the cities, Maya spared, no month or tithi named (ch. 10) मूळ ग्रंथ वाचा
  3. Mahabharata, Karna Parva 8.24 (Pune critical edition, GRETIL e-text): Duryodhana tells Shalya the Tripura story; Brahma as Shiva’s charioteer (8.24.100–111) मूळ ग्रंथ वाचा
  4. Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Kartika (Nirnaya Sagar ed., 1940, pp. 154–155): Tripurotsava and lamps in temples on the evening of Kartik Purnima; Matsya avatar; Kartikeya darshan under Krittika मूळ ग्रंथ वाचा
  5. Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Kartikamasa Mahatmya, ch. 3 and 35 (G. V. Tagare tr., Part 6): Kartik baths for Shiva from the full moon of Ashvin to the full moon of Kartik (3.19); Shiva kills Tripura on the full moon of Kartik, the gods offer lamps, the Tripura festival at dusk (35.33–43) मूळ ग्रंथ वाचा
  6. P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Tripurotsava with lamps in Shiva temples on the evening of Kartik Purnima; Pushkar the foremost tirtha (pp. 285, 309) मूळ ग्रंथ वाचा
✦
सर्व सणांच्या कथा →