शिवजयंती कथा
शिवजयंती १९ फेब्रुवारीला का साजरी करतात?
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
शिवजयंती १९ फेब्रुवारीला साजरी करतात, कारण महाराष्ट्र शासन १६३० मधील हाच दिवस छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख मानते. महाराजांचा जन्म जुन्नरजवळच्या शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. जेधे शकावलीत जन्माची तिथी फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१ अशी नोंदलेली आहे; इतिहासकार ती १९ फेब्रुवारी १६३० अशी लिहितात.
थोडक्यात: शिवजयंती
- तिथी
- दरवर्षी १९ फेब्रुवारी, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या १६३० मधील जन्माची अधिकृत तारीख; महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी
- उपासना
- छत्रपती शिवाजी महाराजांना अभिवादन; जन्मस्थान शिवनेरीवर, ज्यांच्या नावावरून त्यांचे नाव ठेवले त्या शिवाई देवीची पूजा
- इतर नावे
- शिवाजी जयंती, छत्रपती शिवाजी महाराज जयंती, शिवजन्मोत्सव
शिवनेरीवर जन्म
मराठा राज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा जन्म शिवनेरी या डोंगरी किल्ल्यावर झाला. हा किल्ला पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर शहराच्या माथ्यावर उभा आहे. शिवाजी महाराज हे शहाजीराजे भोसले आणि जिजाबाई यांचे दुसरे पुत्र होते. शहाजीराजे अहमदनगरच्या निजामशाहीच्या सेवेत सेनानी होते, तर जिजाबाई सिंदखेडच्या लखुजी जाधवांच्या कन्या होत्या. जिजाबाईंनी आपल्या बाळासाठी किल्ल्यावरच्या शिवाई देवीची प्रार्थना केली होती आणि तिच्याच नावावरून मुलाचे नाव ठेवले (जदुनाथ सरकार, शिवाजी अँड हिज टाइम्स, १९२०, पृ. १९).
शिवरायांचा जन्म अशांत काळात झाला. शहाजीराजे ज्या निजामशाहीला वाचवण्याचा प्रयत्न करत होते, ती मुघल बादशहा शहाजहान जिंकत होता. गो. स. सरदेसाईंच्या वर्णनानुसार, आयुष्याच्या पहिल्या काही वर्षांत शिवराय आणि त्यांच्या मातोश्री सुरक्षिततेसाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरत राहिले आणि मग पुण्यात स्थिरावले (गो. स. सरदेसाई, न्यू हिस्टरी ऑफ द मराठाज, खंड १, १९४६, पृ. ९३).
१६२७ की १६३०: तारीख कशी ठरली
१९२० मध्ये लिहिताना जदुनाथ सरकारांना शिवरायांच्या जन्मतारखेची कोणतीही समकालीन नोंद आढळली नाही: १६९४ मध्ये त्यांचे चरित्र लिहिणारे कृष्णाजी अनंत सभासदही याविषयी काहीच लिहीत नाहीत. शिवजन्मानंतर सुमारे १५० वर्षांनी लिहिलेल्या मराठी बखरींत जन्मतारीख ६ एप्रिल १६२७ दिली आहे. सरकार आणि १९४६ मध्ये गो. स. सरदेसाई या दोघांनीही हीच तारीख धरून शिवरायांचा इतिहास लिहिला (सरकार, पृ. १९–२०; सरदेसाई, पृ. ९३).
१६३० या तारखेचा मुख्य आधार जेधे शकावली आहे. मावळातील कारीच्या जेधे देशमुखांनी ठेवलेल्या या कालक्रमवार नोंदींत जन्माची तिथी फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१ अशी दिली आहे. सरदेसाई या तिथीची तारीख १९ फेब्रुवारी १६३० देतात (पृ. ६१). सरकार जेधे शकावलीतील वर्ष चुकीचे मानत, आणि दोन्हींपैकी कोणतीही तारीख पुराव्यांनी निःसंशय सिद्ध होत नाही, असे सरदेसाईंनी लिहिले. २००३ मध्ये करंट सायन्स या नियतकालिकात लिहिणाऱ्या तीन संशोधकांनी जेधे शकावलीत आणि कवींद्र परमानंदांच्या शिवभारत या संस्कृत काव्यात दिलेली जन्मवेळ त्या काळच्या आकाशस्थितीशी ताडून पाहिली. ती वेळ १६३० मधील फाल्गुन वद्य तृतीयेच्या संध्याकाळशी जुळते, तेव्हा चंद्र हस्त नक्षत्रात होता, असे त्यांना आढळले (खंड ८४, पृ. २१–२२).
महाराष्ट्र शासन १६३० ही तारीख मानते. त्यानुसार १९ फेब्रुवारी ही अधिकृत शिवजयंती असून त्या दिवशी राज्यात सार्वजनिक सुट्टी असते. शासनाने नेमलेल्या इतिहासकारांच्या एका समितीने जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० आणि तिथीनुसार फाल्गुन वद्य तृतीया असा मानला होता (द एशियन एज, २० फेब्रुवारी २०१६). महाराष्ट्रातील अनेक जण तिथीनुसार शिवजयंतीही साजरी करतात; ती मार्चमध्ये येते. दोन दिवसांचे कारण “शिवजयंती दोनदा का साजरी करतात” या स्वतंत्र लेखात सांगितले आहे.
आणखी एक तपशील: १९ फेब्रुवारी १६३० ही ज्युलियन कॅलेंडरमधील तारीख आहे; इंग्रज १७५२ पर्यंत हेच कॅलेंडर वापरत. आजच्या ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये तोच दिवस १ मार्च १६३० होता (करंट सायन्स, २००३). तरीही इतिहासकार आणि शासन १९ फेब्रुवारी हीच रूढ तारीख वापरतात.
उत्सवाची सुरुवात कशी झाली
महात्मा जोतिराव फुले यांनी शिवरायांवर एक दीर्घ पोवाडा लिहिला; त्यावर पुणे, जून १८६९ अशी तारीख आहे. त्याच्या प्रस्तावनेत फुले सांगतात की त्यांनी जुन्या मुसलमानी नोंदी आणि ग्रँट डफसारख्या इंग्रज इतिहासकारांचा आधार घेतला, आणि समाजात सर्वात खाली ठेवलेल्या कुणबी, माळी, महार, मांग या शेतकरी-कष्टकऱ्यांसाठी हा पोवाडा साध्या शब्दांत लिहिला. फुले शिवरायांना कष्टकरी कुळवाड्यांचे भूषण म्हणतात (कलेक्टेड वर्क्स ऑफ महात्मा जोतिराव फुले, खंड २, १९९१, पृ. ७६). रायगडावरील शिवरायांची दुर्लक्षित समाधी शोधण्याचे आणि १८७० मध्ये पुण्यात शिवजयंती साजरी करण्याचे श्रेयही प्रचलित कथनांत फुल्यांना दिले जाते; या कथेतील जो भाग छापील रूपात टिकून आहे, तो हा पोवाडा.
लोकमान्य टिळकांनी या उत्सवाला सार्वजनिक आणि राजकीय रूप दिले. १८९५ मध्ये त्यांनी केसरीतून रायगडावरील शिवसमाधीच्या जीर्णोद्धाराची मोहीम चालवली. त्याच वर्षी ३० मे रोजी पुण्याच्या हिराबागेत मराठा संस्थानिक आणि सरदारांच्या उपस्थितीत मोठी सभा भरली आणि त्या सभेत स्मारक निधी सुरू करण्यात आला. पुढच्या वर्षी टिळकांनी आणि महाडच्या लोकांनी शिवजन्माच्या सन्मानार्थ खुद्द रायगडावर पहिला उत्सव भरवला; त्याला शेकडो लोक गड चढून आले. कालांतराने हा उत्सव सर्व महाराष्ट्रात आणि थेट कलकत्त्यापर्यंत पसरला (न. चिं. केळकर, लाइफ अँड टाइम्स ऑफ लोकमान्य टिळक, १९२८, पृ. २८७–२९५).
१९२० च्या दशकापर्यंत शिवजयंती सर्व महाराष्ट्राचा सार्वजनिक उत्सव बनली होती (केळकर, पृ. २८७). धर्मशास्त्राचे इतिहासकार पां. वा. काणे यांनीही १९५८ मध्ये हिंदू सणांच्या आपल्या सर्वेक्षणात असे सुचवले की, आजच्या पिढीला भूतकाळातील वीरांची आठवण करून देण्यासाठी शिवजयंतीसारख्या नव्या जयंतींचा पंचांगात समावेश करावा (हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २५४).
शिवजयंती कशी साजरी करतात
शासनाचा मुख्य सोहळा शिवरायांचे जन्मस्थान असलेल्या शिवनेरी किल्ल्यावर होतो. मुख्यमंत्री आणि इतर नेते किल्ल्यावर अभिवादन करतात आणि शिवाई देवीची पूजा होते. पाळणा सोहळ्यात बाल शिवबांच्या जन्माचे आणि नामकरणाचे स्मरण केले जाते; घरच्या बारशाप्रमाणे स्त्रिया पाळणा गातात (पीटीआय, १९ फेब्रुवारी २०२४; लोकशाही आणि फ्री प्रेस जर्नल, १९ फेब्रुवारी २०२६).
महाराष्ट्रभर शहरोशहरी आणि गावोगावी शिवाजी महाराजांची प्रतिमा किंवा पुतळा पालखीत ठेवून मिरवणुका निघतात. ढोल-ताशांचा गजर होतो, लेझीम पथके ताल धरतात, भगवे झेंडे फडकतात; मुले मावळ्यांच्या वेशात आणि मुली नऊवारी नेसून मिरवणुकीत सहभागी होतात. शिवनेरीसारख्या किल्ल्यावर पेटवलेली शिवज्योत तरुण आळीपाळीने धावत आपल्या शहरा-गावापर्यंत आणतात. पोवाडे गायले जातात, शाळांमध्ये शिवचरित्रावर भाषणे होतात, आणि जन्मस्थान शिवनेरीवर मोठी गर्दी होते.
घरी कुटुंबे शिवाजी महाराजांच्या प्रतिमेला हार घालतात, “जय भवानी, जय शिवाजी” म्हणत एकमेकांना शुभेच्छा देतात, आणि मुलांना शिवचरित्रातील कथा वाचून दाखवतात किंवा सांगतात. अनेक जण या दिवशी शिवरायांच्या एखाद्या किल्ल्याला भेट देतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शिवजयंती १९ फेब्रुवारीला का साजरी करतात?
शिवजयंती १९ फेब्रुवारीला साजरी करतात, कारण महाराष्ट्र शासन १६३० मधील हाच दिवस छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख मानते. महाराजांचा जन्म जुन्नरजवळच्या शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. जेधे शकावलीत जन्माची तिथी फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१ अशी नोंदलेली आहे; इतिहासकार ती १९ फेब्रुवारी १६३० अशी लिहितात.
2027 मध्ये शिवजयंती कधी आहे?
2027 मध्ये शिवजयंती शुक्रवार, १९ फेब्रुवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
शिवजयंती कोणत्या तिथीला असते?
दरवर्षी १९ फेब्रुवारी, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या १६३० मधील जन्माची अधिकृत तारीख; महाराष्ट्रात सार्वजनिक सुट्टी
संदर्भ
- Jadunath Sarkar, Shivaji and His Times (Longmans, 1920), ch. II: Birth at Shivneri; named after the goddess Shivai; no contemporary record of the date; the bakhars’ 6 April 1627; Sarkar rejects the Jedhe year (pp. 19–20) मूळ ग्रंथ वाचा
- G. S. Sardesai, New History of the Marathas, vol. I (1946): “Jedhe gives Shivaji’s birth-date as 19th February 1630” (p. 61); neither 1627 nor 1630 proved beyond doubt (p. 93) मूळ ग्रंथ वाचा
- M. Apte, P. Mahajani and M. N. Vahia, “Possible errors in historical dates”, Current Science 84 (1), 2003, pp. 21–22: Phalgun Vadya 3, Hasta: Julian 19 February 1630 = Gregorian 1 March 1630; the birth time in the Jedhe Shakavali and Shivabharat (Simha lagna, evening after sunset) fits 1 March 1630 मूळ ग्रंथ वाचा
- Collected Works of Mahatma Jotirao Phule, vol. II, tr. P. G. Patil (Government of Maharashtra, 1991): Phule’s ballad on Chhatrapati Shivaji, Pune, June 1869, and its introduction (p. 76) मूळ ग्रंथ वाचा
- N. C. Kelkar, Life and Times of Lokamanya Tilak, tr. D. V. Divekar (1928), ch. XIX: The Raigad memorial fund (1895), the first Shivaji festival on Raigad, and its spread across Maharashtra (pp. 287–295) मूळ ग्रंथ वाचा
- The Asian Age, 20 February 2016; PTI, 19 February 2024; Lokshahi and Free Press Journal, 19 February 2026: The state’s official 19 February and its experts’ committee; the cradle ceremony at Shivneri; the worship of Shivai at her temple on the fort and the palna sung by women मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Kane proposes adding the Jayantis of Shivaji and other heroes to the festival calendar (p. 254) मूळ ग्रंथ वाचा