तिथीनुसार शिवजयंती कथा
शिवजयंती दोनदा का साजरी केली जाते? तारीख आणि तिथी
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
शिवजयंती दोनदा साजरी होते, कारण हिंदू पंचांगानुसार शिवरायांच्या जन्माची नोंद फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१ अशी आहे, आणि इंग्रजी तारखेत तिचे रूपांतर १९ फेब्रुवारी १६३० असे केले जाते. राज्य शासन १९ फेब्रुवारी पाळते; अनेक कुटुंबे आणि संघटना बहुधा मार्चमध्ये येणारी तिथी पाळतात.
थोडक्यात: तिथीनुसार शिवजयंती
- तिथी
- महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगानुसार फाल्गुन वद्य (कृष्ण) तृतीया, होळी पौर्णिमेनंतर तिसऱ्या दिवशी; बहुधा मार्चमध्ये
- उपासना
- छत्रपती शिवाजी महाराजांना अभिवादन; जन्मस्थान शिवनेरीवर, ज्यांच्या नावावरून त्यांचे नाव ठेवले त्या शिवाई देवीची पूजा
- इतर नावे
- तिथीप्रमाणे शिवजयंती, तिथीनुसार शिवजयंती, फाल्गुन वद्य तृतीया
एक जन्म, दोन पंचांगे
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्माची नोंद इंग्रजी तारीख नव्हे, तर तिथी सांगते. मावळातील जेधे देशमुखांनी ठेवलेली कालगणना, जेधे शकावली, हा जन्म शके १५५१ मधील फाल्गुन वद्य तृतीयेला, म्हणजे फाल्गुनाच्या कृष्ण पक्षातील तिसऱ्या दिवशी, नोंदवते. इतिहासकार तिचे रूपांतर १९ फेब्रुवारी १६३० असे करतात (गो. स. सरदेसाई, न्यू हिस्टरी ऑफ द मराठाज, खंड १, १९४६, पृ. ६१).
तिथी आणि इंग्रजी तारीख बरोबरीने पुढे सरकत नाहीत. बारा चांद्रमास मिळून सौर वर्षापेक्षा सुमारे अकरा दिवसांनी लहान असतात. ही तफावत भरून काढण्यासाठी दर दोन-तीन वर्षांनी एक अधिक मास धरला जातो, म्हणून कोणतीही तिथी दरवर्षी वेगळ्या इंग्रजी तारखेला येते. फाल्गुन वद्य तृतीया २०२५ मध्ये १७ मार्चला आणि २०२६ मध्ये ६ मार्चला होती, आणि २०२७ मध्ये २५ मार्चला येईल. ती बहुधा मार्चमध्ये, होळी पौर्णिमेनंतर तिसऱ्या दिवशी येते.
महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगात, ज्यात महिना अमावास्येला संपतो, हा दिवस फाल्गुन वद्य तृतीया असतो. उत्तर भारताच्या पौर्णिमांत पंचांगात, ज्यात महिना पौर्णिमेला संपतो, याच दिवसाला चैत्र कृष्ण तृतीया म्हणतात, कारण होळी पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवसापासून नवा महिना सुरू होतो (पां. वा. काणे, हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २३९). दोन्ही नावे एकाच दिवसाची आहेत.
१९ फेब्रुवारीचा अर्थ
१९ फेब्रुवारी १६३० हे त्या तिथीचे ज्युलियन कॅलेंडरमधील रूपांतर आहे. इंग्लंड हे कॅलेंडर १७५२ पर्यंत वापरत होते, आणि इतिहासकारांनी शिवरायांच्या जीवनातील तारखा याच कॅलेंडरमध्ये दिल्या आहेत. आज वापरल्या जाणाऱ्या ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये तोच दिवस १ मार्च १६३० होता. जेधे शकावलीत आणि शिवभारत या संस्कृत काव्यात नोंदलेल्या जन्मवेळी चंद्र हस्त नक्षत्रात होता. तीन संशोधकांनी ही जन्मवेळ तपासली आणि ती त्याच रात्रीशी जुळते असे त्यांना आढळले (मोहन आपटे, पराग महाजनी आणि एम. एन. वाहिया, करंट सायन्स, खंड ८४, २००३, पृ. २१–२२).
म्हणून १९ फेब्रुवारी आणि तिथी हे जन्माविषयीचे परस्परविरोधी दावे नाहीत. दोन्ही शिवनेरीवरील एकाच रात्रीचे वर्णन करतात; फरक फक्त वर्धापनदिन सौर पंचांगाने मोजायचा की चांद्र पंचांगाने, एवढाच आहे.
६ एप्रिल १६२७ ही एक जुनी तारीख शिवरायांच्या हयातीनंतर खूप काळाने लिहिलेल्या मराठी बखरींत येते. जदुनाथ सरकार आणि गो. स. सरदेसाई यांच्यासारख्या इतिहासकारांनी ती वापरली, आणि दोन्हींपैकी कोणतीही तारीख निःसंशय सिद्ध करता येत नाही, असे सरदेसाईंनी लिहिले (खंड १, पृ. ९३). आज महाराष्ट्र शासन १६३० हे वर्ष मानते, आणि दोन्ही उत्सवही तेच वर्ष मानतात.
कोण कोणता दिवस पाळतो
महाराष्ट्र शासन १९ फेब्रुवारी ही अधिकृत शिवजयंती आणि राज्याची सार्वजनिक सुट्टी मानते, आणि त्याचा मुख्य सोहळा शिवनेरीवर होतो. पूर्वीच्या राज्य सरकारने नेमलेल्या तज्ज्ञांच्या एका समितीला शिवरायांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी, म्हणजे तिथीनुसार फाल्गुन वद्य तृतीयेला, झाल्याचे आढळले होते (द एशियन एज, २० फेब्रुवारी २०१६). शाळा, सरकारी कार्यालये आणि बहुतेक सार्वजनिक कार्यक्रमांत १९ फेब्रुवारीच पाळली जाते.
अनेक कुटुंबे आणि मंडळे, तसेच शिवसेना आणि महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना यांच्यासह काही राजकीय पक्ष, तिथीनुसार शिवजयंती साजरी करतात, आणि कालनिर्णय दिनदर्शिकेत दोन्ही दिवस दिलेले असतात (फ्री प्रेस जर्नल, १९ फेब्रुवारी २०२५). तिथीने शिवजयंती पाळणे जुन्या परंपरेला धरून आहे: रामनवमीपासून हनुमान जयंतीपर्यंत देवांच्या आणि संतांच्या जयंत्या परंपरेने तिथीनेच साजऱ्या होतात, आणि अनेक पारंपरिक घरांत वाढदिवसही.
हा प्रश्न कधी कधी तापलेल्या वादाचा विषय झाला आहे, पण दोन्ही उत्सव एकाच व्यक्तीचा आणि एकाच रात्रीचा सन्मान करतात. एखाद्या कुटुंबाने दोन्ही दिवस पाळायला काहीच हरकत नाही: १९ फेब्रुवारी शासन आणि शाळांसोबत, आणि फाल्गुन वद्य तृतीया घरी आणि मंडळात, पाळणा, मिरवणूक आणि “जय भवानी, जय शिवाजी” यांसह.
तिथीनुसार शिवजयंती कशी साजरी करतात
तिथीच्या दिवशी महाराष्ट्रभरची मंडळे १९ फेब्रुवारीसारखेच विधी करतात. शिवाजी महाराजांची प्रतिमा किंवा छोटी मूर्ती सजवलेल्या पाळण्यात ठेवून स्त्रिया बारशाप्रमाणे पाळणा गातात; मग ढोल-ताशा, लेझीम आणि भगव्या झेंड्यांसह त्यांच्या प्रतिमेची रस्त्यांवरून मिरवणूक निघते. तिथी होळी पौर्णिमेनंतर तिसऱ्या दिवशी येत असल्याने अनेक गावांत शिवजयंतीची मिरवणूक रंगपंचमीच्या आठवड्यातच निघते.
घरी कुटुंबे सकाळी महाराजांच्या प्रतिमेला हार घालतात, दिवा आणि फुले अर्पण करतात, आणि मुलांना शिवचरित्रातील कथा सांगतात: शिवनेरी, तोरणा, प्रतापगड, आग्रा आणि रायगडावरील राज्याभिषेक. अनेक जण पोवाडा वाचतात किंवा गातात; महाराजांचे पराक्रम फार पूर्वीपासून याच जुन्या मराठी वीरकाव्य प्रकारात गायले जात आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शिवजयंती दोनदा का साजरी केली जाते? तारीख आणि तिथी
शिवजयंती दोनदा साजरी होते, कारण हिंदू पंचांगानुसार शिवरायांच्या जन्माची नोंद फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१ अशी आहे, आणि इंग्रजी तारखेत तिचे रूपांतर १९ फेब्रुवारी १६३० असे केले जाते. राज्य शासन १९ फेब्रुवारी पाळते; अनेक कुटुंबे आणि संघटना बहुधा मार्चमध्ये येणारी तिथी पाळतात.
2027 मध्ये तिथीनुसार शिवजयंती कधी आहे?
2027 मध्ये तिथीनुसार शिवजयंती गुरुवार, २५ मार्च, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
तिथीनुसार शिवजयंती कोणत्या तिथीला असते?
महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगानुसार फाल्गुन वद्य (कृष्ण) तृतीया, होळी पौर्णिमेनंतर तिसऱ्या दिवशी; बहुधा मार्चमध्ये
संदर्भ
- Jedhe Shakavali, ed. D. V. Apte and S. M. Divekar (Marathi): Shaka 1551, Phalgun Vadya 3, Friday, Hasta nakshatra: Shivaji born at Shivneri मूळ ग्रंथ वाचा
- G. S. Sardesai, New History of the Marathas, vol. I (1946): The Jedhe Shakavali’s date, 19 February 1630 (p. 61); the older 6 April 1627 and the state of the evidence (p. 93) मूळ ग्रंथ वाचा
- Jadunath Sarkar, Shivaji and His Times (1920): Named after the local goddess Shivai (p. 19); later works place the birth on 6 April 1627 (p. 20) मूळ ग्रंथ वाचा
- M. Apte, P. Mahajani and M. N. Vahia, “Possible errors in historical dates”, Current Science 84 (1), 2003, pp. 21–22: Phalgun Vadya 3 in Hasta: Julian 19 February 1630 = Gregorian 1 March 1630 मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: The day after Phalgun Purnima is the first tithi of Chaitra in the purnimanta reckoning (p. 239) मूळ ग्रंथ वाचा
- The Asian Age, “Celebrate Shivaji Jayanti as per tithi: Shiv Sena”, 20 February 2016: The state’s official 19 February; a committee of experts appointed by an earlier government: 19 February 1630 and Phalgun Vadya Tritiya मूळ ग्रंथ वाचा
- Free Press Journal, “Shiv Jayanti date dispute: February 19 or Phalgun tithi?”, 19 February 2025: Who follows which date; the tithi on 17 March 2025; Kalnirnay lists both मूळ ग्रंथ वाचा