संकष्टी चतुर्थी कथा
संकष्टी चतुर्थीचा उपवास का करतात? गणपती आणि चंद्र
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
प्रत्येक महिन्यात पौर्णिमेनंतरच्या चतुर्थीला गणपतीने संकट दूर करावे म्हणून संकष्टी चतुर्थीचा उपवास केला जातो. भाविक दिवसभर उपवास करतात, संध्याकाळी गणपतीची पूजा करतात आणि चंद्रोदय झाल्यावर चंद्रदर्शन करून व चंद्राला अर्घ्य देऊनच जेवतात; मंगळवारी येणारी संकष्टी म्हणजे अंगारकी.
थोडक्यात: संकष्टी चतुर्थी
- तिथी
- दर महिन्याला वद्य चतुर्थी, पौर्णिमेनंतर चौथा दिवस; उपवास चंद्रोदयाला सुटतो
- उपासना
- गणपती; सोबत चंद्राला अर्घ्य
- इतर नावे
- संकष्टी, संकटहर चतुर्थी (दक्षिण भारत), सकट चौथ (माघ, उत्तर भारत), अंगारकी (मंगळवारी आल्यास)
संकष्टी म्हणजे काय
संकष्टी चतुर्थी दर महिन्याला वद्य चतुर्थीला, म्हणजे पौर्णिमेनंतर चौथ्या दिवशी, येते. हे नाव संकष्ट, म्हणजे संकट, या शब्दावरून आले आहे: इतिहासकार पां. वा. काणे सांगतात की कष्ट म्हणजे क्लेश आणि “सम्” हा उपसर्ग त्याचा अर्थ अधिक तीव्र करतो. हे व्रत म्हणजे विघ्नहर्त्या गणपतीकडे संकट दूर करण्याची प्रार्थना.
काणे यांच्या सारांशानुसार मध्ययुगीन व्रतग्रंथ या विधीचे वर्णन आधीपासूनच करतात. श्रावण वद्य चतुर्थीला चंद्रोदयाच्या वेळी गणपतीची पूजा होते, ती वेळ ते सूर्यास्तानंतर सुमारे आठ घटिका, म्हणजे तीन तासांहून थोडी अधिक, अशी सांगतात; व्रती दिवसभर उपवास करतो किंवा चंद्रोदयापर्यंत काही खात नाही; मोदक केले जातात; आणि हे व्रत एक वर्ष, एकवीस वर्षे किंवा आयुष्यभर करता येते. तारकासुराचा पराभव करायला निघण्यापूर्वी स्वतः शंकरांनी हे व्रत केले, असेही सांगितले आहे. माघातील संकष्टीसाठी व्रतराज हा ग्रंथ गणपतीच्या एकवीस नामांनी आणि एकवीस दूर्वांनी पूजा सांगतो आणि हे व्रत व्यासांनी युधिष्ठिराला सांगितले, असे म्हणतो (धर्मशास्त्राचा इतिहास, खंड ५, पृ. ४३५–४३६).
उपवास चंद्रोदयाला का सुटतो
चंद्राला एवढे महत्त्व का, हे शिवपुराण सांगते. गणपतीला हत्तीचे मस्तक मिळाल्यानंतर शंकर त्याला सांगतात की त्याचा जन्म भाद्रपद वद्य चतुर्थीला, रात्रीच्या पहिल्या प्रहरात, चंद्रोदयाच्या शुभ मुहूर्तावर झाला, आणि त्याच तिथीला त्याच्या व्रताची स्थापना करतात (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १८.३५–३७). व्रती उपवास करतो आणि एकवीस दूर्वांनी गणपतीची पूजा करतो, रात्रीचा पहिला प्रहर संपल्यावर पुन्हा पूजा करतो, मग चंद्रकोरीची पूजा करतो आणि बिनमिठाचे गोड अन्न खातो (१८.४१–४७). संकष्टीची रूपरेषा हीच: वद्य चतुर्थी, उपवास आणि चंद्रोदयाला पूजा.
म्हणूनच भाविक पंचांगात चंद्रोदयाची वेळ पाहतात; या रात्री चंद्र उशिरा उगवतो. चंद्रदर्शन करून आणि पाणी, गंध, फुले व अक्षता यांनी चंद्राला अर्घ्य देऊनच ते उपवास सोडतात.
अनेक जण संकष्टीचा संबंध चंद्राच्या शापाच्या प्रसिद्ध कथेशी जोडतात, आणि गणेश पुराण स्वतःच हा संबंध जोडते (उपासना खंड ६२). हे गणेशभक्तांचे एक उत्तरकालीन पुराण आहे; त्याचे अनुवादक ग्रेग बेली यांच्या मते त्याची रचना बहुधा चौदाव्या किंवा पंधराव्या शतकात झाली. चंद्र गणपतीला हसला, आणि जो चंद्राला पाहील त्याच्यावर अनिष्ट ओढवेल, असा शाप गणपतीने दिला. देवांनी विनवणी केल्यावर गणपतीने तो शाप भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीपुरता, म्हणजे गणेश चतुर्थीच्या रात्रीपुरता, मर्यादित केला; त्या रात्री आजही चंद्र पाहणे टाळले जाते. मग चंद्राच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन गणपतीने असा नियम घालून दिला की लोक वद्य चतुर्थीचे व्रत करतील तेव्हा चंद्रोदयाला गणपतीची आणि चंद्राचीही पूजा करावी (६२.४५–५०). लोकप्रचलित कथेत शाप असा आहे की गणेश चतुर्थीला जो चंद्र पाहील त्याच्यावर खोटा आळ येईल. तिच्यासोबत सहसा सांगितली जाणारी कथा, म्हणजे कृष्णावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा आळ, भागवत पुराणात आहे (१०.५६–५७). पण तिच्यात चंद्राचा किंवा चतुर्थीचा उल्लेख नाही; ही कथा ऐकणारा अपकीर्तीतून मुक्त होतो, या वचनाने ती संपते (१०.५७.४२). गणेश चतुर्थीला चुकून चंद्र दिसला तर हीच कथा ऐकावी, असे तिथितत्त्व हा मध्ययुगीन ग्रंथ सांगतो.
अंगारकी संकष्टी
संकष्टी मंगळवारी आली की ती अंगारकी होते, आणि महाराष्ट्रात ती विशेष शुभ मानली जाते. मंगळवार हा अंगारक, म्हणजे मंगळ ग्रहाचा, दिवस आहे. मंगळवारी येणाऱ्या चतुर्थीला अनेक पुराणे विशेष मानतात, पण स्वतः मंगळाचा दिवस म्हणून: शंकरांच्या घामाच्या एका थेंबापासून अंगारक कसा जन्मला हे पद्मपुराण सांगते आणि चतुर्थी मंगळवारी आल्यावर त्याचे व्रत सांगते (सृष्टिखंड २४). स्कंदपुराण अवंतीत, म्हणजे उज्जैनमध्ये, अशा चतुर्थीच्या रात्री मंगळाला अर्घ्य द्यायला सांगते; प्रत्येक चतुर्थीला गणपतीची पूजा करणाऱ्यांना विघ्नमुक्तीचे वचन देणाऱ्या अध्यायातच हे सांगितले आहे (आवंत्यखंड, अवंतीक्षेत्र माहात्म्य ३७.३९–५४).
गणेश पुराण या दोन्हींना जोडणारी एक कथा सांगते (उपासना खंड ६१). अवंतीत जन्मलेल्या, पृथ्वी आणि भरद्वाज ऋषी यांचा पुत्र असलेल्या अंगारकाने नर्मदेच्या काठी गणपतीची तपश्चर्या केली, आणि माघ शुद्ध चतुर्थीला चंद्रोदयाच्या वेळी गणपतीने त्याला दर्शन दिले. तो मंगल या नावाने प्रसिद्ध होईल आणि लोक अंगारक चतुर्थीचे व्रत करतील, म्हणजे अशी संकष्टी जिचे पुण्य वर्षभर टिकते, असा वर गणपतीने दिला. तेव्हापासून मंगळवारी येणारी चतुर्थी प्रसिद्ध झाली, असे पुराण सांगते. अंगारकीला मुंबईच्या सिद्धिविनायक मंदिरात आदल्या रात्रीपासूनच रांगा लागतात, आणि अष्टविनायक मंदिरांत मोठी गर्दी होते.
भारतभर संकष्टी
महाराष्ट्रात संकष्टी हा सर्वाधिक पाळल्या जाणाऱ्या उपवासांपैकी एक आहे. भाविक दिवसभर साबुदाण्याची खिचडी, फळे असे उपवासाचे पदार्थच खातात किंवा त्याहून कडक उपवास करतात. संध्याकाळी ते लाल फुले, दूर्वा आणि मोदक यांनी गणपतीची पूजा करतात, गणपती अथर्वशीर्षाचे पठण करतात, संकष्टीची कथा वाचतात आणि “सुखकर्ता दुःखहर्ता” ही आरती म्हणतात. कथा प्रत्येक महिन्याला आणि प्रत्येक पुस्तकात वेगळ्या असतात. चंद्रोदय होऊन अर्घ्य दिल्यावर सगळे कुटुंब एकत्र जेवते.
दक्षिण भारतात हा दिवस संकटहर चतुर्थी म्हणून गणेश मंदिरांत अभिषेक आणि सायंपूजेने पाळला जातो. उत्तर भारतात माघातील संकष्टी म्हणजे सकट चौथ, तिला तिलकुट चौथ असेही म्हणतात; त्या दिवशी माता मुलांसाठी उपवास करतात आणि चंद्राला तीळ-गूळ अर्पण करतात.
घरी संकष्टी कशी करावी
सकाळी स्नान करून उपवासाचा संकल्प करा. आपली प्रकृती आणि घरची परंपरा पाहून फक्त उपवासाचे पदार्थ खा किंवा काहीच खाऊ नका. संध्याकाळी लाल फुले, एकवीस दूर्वा आणि मोदक किंवा लाडू यांनी गणपतीची पूजा करा, संकष्टीची कथा वाचा आणि आरती करा. आपल्या शहरातील चंद्रोदयाची वेळ पाहून ठेवा. चंद्र उगवल्यावर पाणी, गंध, फुले आणि अक्षता यांनी त्याला अर्घ्य द्या, नमस्कार करा आणि मग प्रसाद घेऊन उपवास सोडा. एक वर्ष किंवा त्याहून अधिक काळाचे व्रत घेणारे ते उद्यापनाने पूर्ण करतात. उद्यापन म्हणजे समारोपाची पूजा आणि ब्राह्मणांना व पाहुण्यांना भोजन; त्याचे वर्णन शिवपुराणात आहे (रुद्रसंहिता, कुमारखंड १८.४९–५२).
संकष्टी चतुर्थी च्या आरत्या आणि भजने
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
संकष्टी चतुर्थी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
संकष्टी चतुर्थीचा उपवास का करतात? गणपती आणि चंद्र
प्रत्येक महिन्यात पौर्णिमेनंतरच्या चतुर्थीला गणपतीने संकट दूर करावे म्हणून संकष्टी चतुर्थीचा उपवास केला जातो. भाविक दिवसभर उपवास करतात, संध्याकाळी गणपतीची पूजा करतात आणि चंद्रोदय झाल्यावर चंद्रदर्शन करून व चंद्राला अर्घ्य देऊनच जेवतात; मंगळवारी येणारी संकष्टी म्हणजे अंगारकी.
संकष्टी चतुर्थी कोणत्या तिथीला असते?
दर महिन्याला वद्य चतुर्थी, पौर्णिमेनंतर चौथा दिवस; उपवास चंद्रोदयाला सुटतो
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Sankashta Chaturthi (Shravana Krishna 4) and the Sankashtahara Ganapati vrata (Magha Krishna 4): moonrise worship, fast, modaks, twenty-one durva (pp. 435–436); Angaraka Chaturthi, a vow to Mars (p. 256); the Tithitattva on seeing the moon on Bhadrapada Shukla Chaturthi and the Syamantaka story (p. 148) मूळ ग्रंथ वाचा
- Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda, ch. 18 (J. L. Shastri tr.): Ganesha born on the dark Chaturthi at moonrise; his vrata with durva, worship of the moon and food without salt (18.35–47); its closing rite after a year (18.49–52) मूळ ग्रंथ वाचा
- Ganesha Purana, Upasana Khanda, chs. 60–62 (G. Bailey tr., Motilal Banarsidass): The Sankashti vow with worship at moonrise and twenty-one durva (60.20–38); Angaraka, son of the Earth and Bharadvaja, and the Angaraka Chaturthi (61); the Moon’s curse, limited to Bhadrapada Shukla Chaturthi, and worship of Ganesha and the Moon at moonrise on the dark Chaturthi (62.45–50); Bailey’s dating to the fourteenth or fifteenth century (introduction)
- Padma Purana, Srishti Khanda, ch. 24 (N. A. Deshpande tr.): The vow of Angaraka Chaturthi: Mars born of Shiva’s sweat, worshipped when Chaturthi falls on a Tuesday मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Avantya Khanda, Avantikshetra Mahatmya, ch. 37 (G. V. Tagare tr.): Ganesha worshipped on every Chaturthi (37.39); arghya to Mars when Chaturthi falls on a Tuesday (37.40–54) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.56–57: The Syamantaka jewel; hearing the story removes infamy (10.57.42) मूळ ग्रंथ वाचा