ऋषिपंचमी कथा
ऋषिपंचमी का साजरी करतात? सप्तर्षींचा दिवस
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 2 संदर्भ
भाद्रपद शुद्ध पंचमीला, गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी, सप्तर्षी, म्हणजे सात ऋषी, आणि अरुंधती यांची पूजा करण्यासाठी ऋषिपंचमी पाळली जाते. व्रतग्रंथ तिला शुद्धीचा दिवस सांगतात, जो मुख्यतः स्त्रिया नांगराशिवाय पिकलेले अन्न खाऊन पाळतात; आज अनेक जण हा दिवस फक्त ऋषींविषयी कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून पाळतात.
थोडक्यात: ऋषिपंचमी
- तिथी
- भाद्रपद शुद्ध पंचमी, गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी
- उपासना
- सप्तर्षी (सात ऋषी) आणि अरुंधती
- इतर नावे
- ऋषिपंचमीचे व्रत, सप्तर्षी पूजा, तीजचा शेवटचा दिवस (नेपाळ)
सात ऋषींचा दिवस
ऋषिपंचमी भाद्रपद शुद्ध पंचमीला, गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी, येते. या दिवशी सप्तर्षी, म्हणजे सात महान ऋषी, यांची पूजा होते: कश्यप, अत्री, भरद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नी आणि वसिष्ठ, आणि त्यांच्यासोबत वसिष्ठांची पत्नी अरुंधती. इतिहासकार पां. वा. काणे या व्रताच्या वर्णनात हेच सात ऋषी, प्रत्येकासाठी एका वैदिक मंत्रासह, सांगतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १५०–१५१).
सप्तर्षी हे वैदिक सूक्तांचे द्रष्टे आणि ज्या गोत्रांवरून आजही अनेक हिंदू कुटुंबे आपली वंशपरंपरा सांगतात, त्या गोत्रांचे मूळ पुरुष आहेत. ऋषिपंचमी हा वर्षातील त्यांच्यासाठी राखून ठेवलेला दिवस आहे.
ग्रंथ काय सांगतात
काणे यांचे विवेचन हेमाद्रीच्या तेराव्या शतकातील व्रतसंग्रहापासून सुरू होते. हा ग्रंथ ब्रह्मांडपुराणातील वचने उद्धृत करत या व्रताचे सविस्तर वर्णन करतो: नदीत स्नान करून आणि दिवसाची कर्तव्ये आटोपून उपासकाने सप्तर्षींच्या प्रतिमांना पंचामृताने स्नान घालावे, चंदन आणि कापूर लावावे, आणि फुले, धूप, दीप, पांढरे वस्त्र, यज्ञोपवीत आणि नैवेद्य यांनी त्यांची पूजा करावी (खंड ५, पृ. १४९). हे व्रत सर्व वर्णांच्या पुरुषांसाठी होते, पण काणे यांच्या काळापर्यंत ते मुख्यतः स्त्रियाच करत, असे ते नोंदवतात.
व्रतार्क, व्रतराज यांसारखे नंतरचे निबंधग्रंथ भविष्योत्तरातील एक कथा जोडतात, जी श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला सांगतात. इंद्राला ब्रह्महत्येचे पाप लागले तेव्हा ते पाप अग्नी, नद्या, पर्वत आणि स्त्रिया यांच्यात वाटून दिले गेले, आणि स्त्रियांमध्ये ते मासिक पाळीच्या रूपाने प्रकट होते असे मानले गेले; म्हणून पाळीच्या दिवसांतील स्पर्शदोषाच्या निवारणासाठी हे व्रत विशेषतः स्त्रियांसाठी सांगितले गेले (पृ. १५०). भागवत पुराणही इंद्राच्या पापाच्या अशाच वाटणीची कथा सांगते (६.९.६–१०).
या दिवशी वाचल्या जाणाऱ्या कथा हीच कल्पना कौटुंबिक कहाण्यांतून मांडतात. एका कथेत सुमित्र आणि जयश्री हे ब्राह्मण दांपत्य पशुयोनीत जन्म घेते, कारण पत्नीने पाळीच्या दिवसांचे रूढ नियम पाळले नव्हते, आणि त्यांचा मुलगा त्यांच्यासाठी हे व्रत करतो तेव्हा ते मुक्त होतात; दुसऱ्या कथेत उत्तंक ऋषींना कळते की त्यांच्या विधवा कन्येचे दुःख मागील जन्मातील अशाच दोषामुळे आहे. या कथा भविष्यपुराणातील असल्याचे लोक मानतात; तो मूळ उतारा आम्ही तपासू शकलो नाही.
हे नियम कर्मकांडातील शुद्धीच्या जुन्या कल्पनांतून आले आहेत. हे व्रत बहुधा आधी सर्वांच्या पापनिवारणासाठी होते आणि नंतरच ते विशेषतः स्त्रियांसाठी सांगितले जाऊ लागले, असे स्वतः काणे यांचे मत आहे (पृ. १५१). आज अनेक कुटुंबे ऋषिपंचमी हा फक्त ऋषींविषयी कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून पाळतात; त्या ऋषींचे ज्ञान आणि वंशपरंपरा त्यांना वारशाने मिळाली आहे. स्त्रिया आणि पुरुष दोघेही हे व्रत करू शकतात.
नांगराशिवाय पिकलेले अन्न
ऋषिपंचमीचा सर्वात वेगळा नियम अन्नाविषयी आहे. धर्मनिबंध सांगतात की उपासकाने भाज्या, नीवार आणि श्यामाक यांसारखी रानधान्ये, कंदमुळे किंवा फळे यांवर निर्वाह करावा, आणि नांगरून पिकवलेले काहीही खाऊ नये. काणे यांच्या काळातही व्रत करणारे बैलांच्या श्रमाने पिकवलेले धान्य खात नसत, असे ते नोंदवतात (पृ. १५०). हा नियम वनातील आश्रमांत राहून नांगराशिवाय उगवणाऱ्या अन्नावर जगणाऱ्या ऋषींची आठवण करून देतो.
महाराष्ट्रात हाच नियम ऋषीच्या भाजीच्या रूपात दिसतो: नांगरलेल्या शेतातल्याऐवजी परसात उगवलेल्या अनेक भाज्या आणि पालेभाज्या, उदाहरणार्थ अळूची पाने, लाल माठ, भोपळा आणि मका, एकाच भांड्यात साधेपणाने शिजवून केलेला पदार्थ.
भारतभर ऋषिपंचमी कशी पाळतात
महाराष्ट्रात स्त्रिया पहाटे उठून आघाड्याच्या (अपामार्गाच्या) काडीने दात घासतात आणि स्नान करतात, आणि तांदळाच्या लहान राशींवर ठेवलेल्या सात सुपाऱ्यांच्या रूपात सप्तर्षींची आणि आठव्या सुपारीच्या रूपात अरुंधतीची पूजा करतात. त्या दिवशीचे जेवण म्हणजे ऋषीची भाजी. नेपाळमध्ये ऋषिपंचमी हा तीजचा शेवटचा दिवस असतो: हरतालिकेच्या उपवासानंतर स्त्रिया सप्तर्षींची पूजा करतात आणि विधिपूर्वक स्नान करतात; दतिवन नावाच्या वनस्पतीच्या काड्यांनी दात घासतात आणि तिची पाने व मुळांची माती वापरून स्नान करतात. बिहार आणि उत्तर प्रदेशातील भोजपुरी प्रदेशातही हा दिवस पाळला जातो.
घरी ऋषिपंचमी कशी करावी
पहाटे स्नान करून संकल्प करा. सप्तर्षींसाठी तांदळाच्या सात राशी किंवा सात सुपाऱ्या मांडा, आणि अरुंधतीसाठी एक. मग प्रत्येक ऋषीचे नाव घेत चंदन, फुले, धूप, दीप आणि थोडे पंचामृत यांनी त्यांची पूजा करा. नांगराशिवाय पिकलेलेच अन्न खा, उदाहरणार्थ ऋषीची भाजी आणि फळे, आणि दिवस साधेपणाने व शांतपणे घालवा. धर्मनिबंध हे व्रत सात वर्षे करायला आणि शेवटी सप्तर्षींच्या प्रतिमा सात ब्राह्मणांना दान करायला सांगतात (काणे, पृ. १५१), पण अनेक जण ते दरवर्षी ऋषींविषयी कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून पाळतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
ऋषिपंचमी का साजरी करतात? सप्तर्षींचा दिवस
भाद्रपद शुद्ध पंचमीला, गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी, सप्तर्षी, म्हणजे सात ऋषी, आणि अरुंधती यांची पूजा करण्यासाठी ऋषिपंचमी पाळली जाते. व्रतग्रंथ तिला शुद्धीचा दिवस सांगतात, जो मुख्यतः स्त्रिया नांगराशिवाय पिकलेले अन्न खाऊन पाळतात; आज अनेक जण हा दिवस फक्त ऋषींविषयी कृतज्ञतेचा दिवस म्हणून पाळतात.
2027 मध्ये ऋषिपंचमी कधी आहे?
2027 मध्ये ऋषिपंचमी शनिवार, ४ सप्टेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
ऋषिपंचमी कोणत्या तिथीला असते?
भाद्रपद शुद्ध पंचमी, गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 149–151: Rishi Panchami in Hemadri (from the Brahmanda Purana) and the later digests: worship of the seven sages and Arundhati, the Bhavishyottara story, food not grown by ploughing, seven years; once for all, later for women मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 6.9.6–10: Indra shares the sin of killing a Brahmin among the earth, water, trees and women मूळ ग्रंथ वाचा