रथसप्तमी कथा
रथसप्तमी का साजरी करतात? सूर्यदेव आणि त्यांचा रथ
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
रथसप्तमी माघ शुद्ध सप्तमीला सूर्यदेव आणि त्यांच्या रथाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात. मध्ययुगीन निबंधग्रंथ मत्स्यपुराणातील वचन उद्धृत करतात: मन्वंतराच्या आरंभी याच तिथीला सूर्याला रथ मिळाला, म्हणून या दिवसाला रथसप्तमी म्हणतात.
थोडक्यात: रथसप्तमी
- तिथी
- माघ शुद्ध सप्तमी, सूर्योदयाला; वसंत पंचमीनंतर दोन दिवसांनी
- उपासना
- सात घोड्यांच्या रथातील सूर्यदेव
- इतर नावे
- रथ सप्तमी, माघसप्तमी, सूर्य जयंती, अचला सप्तमी
या दिवसाला रथसप्तमी का म्हणतात
रथसप्तमी वसंत पंचमीनंतर दोन दिवसांनी, माघ शुद्ध सप्तमीला येते. तिच्या नावाचा अर्थ “रथाची सप्तमी” असा आहे. हेमाद्रीचा चतुर्वर्गचिंतामणी आणि कालविवेक हे दोन मध्ययुगीन निबंधग्रंथ मत्स्यपुराणातील एक श्लोक उद्धृत करतात, ज्यात याचे कारण दिले आहे: मन्वंतराच्या आरंभी याच तिथीला सूर्याला रथ मिळाला, म्हणून या दिवसाला रथसप्तमी म्हणतात. हेमाद्रीच्या उद्धरणात तोच श्लोक या दिवसाला महासप्तमीही म्हणतो (पां. वा. काणे, हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. ३८९).
सूर्याचा रथ वेदांइतकाच जुना आहे. ऋग्वेदात (१.५०.८) म्हटले आहे: “सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य”, म्हणजे हे दिव्य, प्रकाश पसरवणाऱ्या सूर्या, तेजस्वी केसांच्या तुला तुझे सात घोडे रथातून वाहून नेतात. मध्ययुगीन भाष्यकार सायण या सातांचा अर्थ घोडे, किंवा ओलावा शोषून घेणारी सूर्यकिरणे, असा सांगतात. सात हा सूर्याचा अंक संपूर्ण सणात दिसतो: सातवी तिथी, सात घोडे, आणि जुन्या विधीत सकाळच्या स्नानाच्या वेळी डोक्यावर ठेवायची सात पाने.
अनेक जण रथसप्तमीला सूर्य जयंती, म्हणजे सूर्याचा जन्मदिवस, म्हणतात, आणि काही जण या दिवशी सूर्य आपला रथ उत्तरेकडे वळवतो असे सांगतात. या लोकश्रद्धा आहेत; ग्रंथ मात्र नावाचे कारण रथ हेच सांगतात. सूर्याचे उत्तरायण हिवाळी अयनदिनापासून, म्हणजे साधारण २१ डिसेंबरपासून, सुरू होते, तर पारंपरिक पंचांगे त्याचा आरंभ मकरसंक्रांतीला मानतात (काणे, पृ. २२२).
जुने ग्रंथ काय विधी सांगतात
भविष्यपुराणाच्या ब्राह्मपर्वात माघ शुद्ध सप्तमीच्या व्रताला “रथाह्वा सप्तमी”, म्हणजे रथाचे नाव असलेली सप्तमी, म्हटले आहे; ती महासप्तमी म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. ज्यांना ऐपत आहे त्यांनी सोन्याचा रथ दान करावा, असेही तिथे सांगितले आहे (भविष्यपुराण, ब्राह्मपर्व ५१.१४–१५). हेमाद्री याच पुराणाच्या उत्तरपर्वातील एक अधिक सविस्तर विधी उद्धृत करतात. व्रती उपवास करतो, घोडे आणि सारथ्यासह सोन्याचा किंवा चांदीचा छोटा रथ करवून घेतो, त्यात सूर्याची मूर्ती ठेवतो, आणि दुपारी वस्त्रांनी सजवलेल्या मंडपात रथासह सूर्याची पूजा करतो. रात्री गाणी आणि वाद्यांसह जागरण होते, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो रथ गुरूला दान केला जातो (काणे, पृ. ३८८–३८९).
त्याच प्रसंगात श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला या व्रताची कथा सांगतात. कांबोज देशाच्या यशोधर्मा राजाला म्हातारपणी एक पुत्र झाला; तो सर्व रोगांनी पीडित होता. या व्रताच्या प्रभावाने राजपुत्र सर्व रोगांतून मुक्त झाला आणि चक्रवर्ती सम्राट झाला. आजही अनेक जण चांगल्या आरोग्यासाठी प्रार्थना म्हणून रथसप्तमी पाळतात.
सकाळचे स्नान हा विधी अनेक कुटुंबांत पाळला जातो. कृत्यरत्नाकरासारखे मध्ययुगीन निबंधग्रंथ माघसप्तमी या नावाने हा विधी सांगतात: पहाटे नदीत किंवा वाहत्या पाण्यात डोक्यावर बोरीची सात पाने आणि रुईची (अर्काची) सात पाने ठेवून स्नान करावे, मग सात बोरे, तांदूळ, तीळ, दूर्वा, अक्षता आणि चंदन मिसळलेल्या पाण्याने सूर्याला अर्घ्य द्यावे, आणि आधी सप्तमीदेवीला, मग सूर्याला नमस्कार करावा (काणे, पृ. ३७९). अर्क, म्हणजे रुई, हे संस्कृतमध्ये सूर्याचेही एक नाव आहे.
हा सण जुना आहे. राष्ट्रकूट राजा दंतिदुर्गाचा सामानगड ताम्रपट हा शके ६७५ (इ. स. ७५३–५४) मधील एक दानपत्र आहे, आणि त्यावर “माघ महिन्याच्या रथसप्तमीला” अशी तिथी आहे (काणे, पृ. ३८९). यावरून दिसते की सव्वाबाराशेहून अधिक वर्षांपूर्वीच दख्खनमध्ये या दिवसाला हे नाव होते.
रथसप्तमी कशी साजरी करतात
तिरुमला येथे रथसप्तमी हा एक दिवसाचा ब्रह्मोत्सव असतो. भगवान मलयप्पा स्वामींना पहाटेपासून रात्रीपर्यंत सात वाहनांवरून मिरवले जाते: सूर्योदयापूर्वी सूर्यप्रभा वाहन, जेणेकरून सूर्याची पहिली किरणे भगवंताच्या चरणांवर पडावीत, मग चिन्न शेष, गरुड आणि हनुमंत, दुपारी चक्रस्नान, आणि संध्याकाळी कल्पवृक्ष, सर्वभूपाल आणि चंद्रप्रभा (द हंस इंडिया, १९ जानेवारी २०२६; डेक्कन क्रॉनिकल, २५ जानेवारी २०२६).
ओडिशात माघसप्तमीला हजारो लोक कोणार्कजवळच्या चंद्रभागा समुद्रकिनाऱ्यावर जमतात, सूर्योदयाची वाट पाहतात आणि लुप्त झालेल्या चंद्रभागा नदीचे प्रतीक असलेल्या एका कुंडात स्नान करतात (पीटीआय, २५ जानेवारी २०२६). श्रीकृष्णाचा पुत्र सांब तिथेच सूर्योपासनेने कुष्ठरोगातून मुक्त झाला, अशी स्थानिक परंपरा आहे. जवळच कोणार्कचे तेराव्या शतकातील सूर्यमंदिर आहे; पूर्व गंग वंशातील राजा पहिला नरसिंहदेव याने ते चोवीस कोरीव चाकांवरील, दगडातील सूर्यरथाच्या रूपात बांधले.
महाराष्ट्रात मकरसंक्रांतीपासून सुरू झालेला हळदीकुंकवाचा हंगाम रथसप्तमीला संपतो: या दिवसापर्यंत स्त्रिया एकमेकींना हळदीकुंकवाला बोलावतात आणि वाण म्हणून छोट्या भेटवस्तू देतात. अनेक कुटुंबे पहाटे रुईची (अर्काची) पाने घेऊन स्नान करतात, घरासमोर रांगोळीने रथातील सूर्य काढतात, आणि अंगणात उगवत्या सूर्याकडे तोंड करून मातीच्या भांड्यात दूध उकळतात व नैवेद्य म्हणून ते उतू जाऊ देतात. शाळा आणि योगवर्ग या दिवशी अनेकदा सामूहिक सूर्यनमस्कारांचे आयोजन करतात.
घरी दिवसाची सुरुवात सूर्योदयापूर्वी स्नान आणि अर्घ्याने होते: तांब्याच्या पात्रात लाल फुले आणि अक्षता घातलेले पाणी घेऊन, सूर्याची नावे किंवा गायत्री मंत्र म्हणत, ते उगवत्या सूर्याला अर्पण करतात. अनेक जण आदित्यहृदय स्तोत्र म्हणतात; रामायणात अगस्त्य ऋषी हे स्तोत्र श्रीरामांना शिकवतात. सूर्यदेवाला दूध-तांदळाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखवतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रथसप्तमी का साजरी करतात? सूर्यदेव आणि त्यांचा रथ
रथसप्तमी माघ शुद्ध सप्तमीला सूर्यदेव आणि त्यांच्या रथाच्या सन्मानार्थ साजरी करतात. मध्ययुगीन निबंधग्रंथ मत्स्यपुराणातील वचन उद्धृत करतात: मन्वंतराच्या आरंभी याच तिथीला सूर्याला रथ मिळाला, म्हणून या दिवसाला रथसप्तमी म्हणतात.
2027 मध्ये रथसप्तमी कधी आहे?
2027 मध्ये रथसप्तमी शनिवार, १३ फेब्रुवारी, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रथसप्तमी कोणत्या तिथीला असते?
माघ शुद्ध सप्तमी, सूर्योदयाला; वसंत पंचमीनंतर दोन दिवसांनी
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Rathasaptamī: the Matsya verse on the Sun’s chariot as quoted by Hemādri and the Kālaviveka, the Bhaviṣyottara rite and the story of Yaśodharma, the Samangad plate (pp. 388–389); Māghasaptamī: the bath with arka and badara leaves (p. 379); the solstice (p. 222) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhaviṣya Purāṇa, Brāhma Parva 51 (Sanskrit text, Wikisource): The Māgha śukla saptamī vow called rathāhvā saptamī, famed as Mahāsaptamī, and the gift of a golden chariot (51.14–15) मूळ ग्रंथ वाचा
- Rigveda 1.50.8 (H. H. Wilson tr.): The seven horses of Surya’s chariot मूळ ग्रंथ वाचा
- Rigveda 1.50 with Sayana’s commentary (Sanskrit text, Wikisource): Sayana on 1.50.8: the seven haritaḥ are horses, or rays that draw up moisture मूळ ग्रंथ वाचा
- The Hans India, “Ratha Saptami to be observed at Tirumala on Jan 25”, 19 January 2026: The seven vahanas and the Chakra Snanam at Tirumala मूळ ग्रंथ वाचा
- Deccan Chronicle, “Ratha Saptami draws huge crowds to Tirumala hills”, 25 January 2026: Surya Prabha vahanam before sunrise; the first rays on the Lord’s feet मूळ ग्रंथ वाचा
- PTI, “Devotees take holy dip at Puri’s Chandrabhaga beach on Magha Saptami”, 25 January 2026: The sunrise bath at Chandrabhaga near Konark and the legend of Samba मूळ ग्रंथ वाचा