रक्षाबंधन कथा
रक्षाबंधन का साजरा करतात? राखीची कथा आणि इतिहास
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
रक्षाबंधन हा सण श्रावण पौर्णिमेला मनगटावर रक्षा, म्हणजे रक्षासूत्र, बांधून साजरा केला जातो. शचीने बांधलेल्या रक्षेमुळे इंद्र अजिंक्य झाला असे भविष्य पुराण सांगते आणि आजही म्हटला जाणारा मंत्र देते; शतकांच्या ओघात हा विधी बहीण-भावाच्या नात्याचा सण बनला.
थोडक्यात: रक्षाबंधन
- तिथी
- श्रावण पौर्णिमा, म्हणजे श्रावण महिन्याची पौर्णिमा; भद्रा संपल्यानंतर, अपराह्णी (दुपारनंतर)
- उपासना
- कोणतीही एक देवता नाही: रक्षेचा (संरक्षणाचा) विधी; पुराणकथेत इंद्र आणि शची
- इतर नावे
- राखी, राखी पौर्णिमा (महाराष्ट्र), श्रावणी पौर्णिमा; कोकण किनारपट्टीवर नारळी पौर्णिमा
इंद्र, शची आणि पहिली रक्षा
रक्षाबंधनाचा विधी भविष्य पुराणात (उत्तर पर्व, अध्याय १३७) सांगितला आहे. तिथे श्रीकृष्ण तो युधिष्ठिराला समजावून सांगतात. ते सांगतात की एकदा देवांनी युद्धात असुरांचा पराभव केला, आणि हरलेले दानव आपला राजा बळी याच्यासह आपले गुरू शुक्राचार्य यांच्याकडे गेले. शुक्राचार्यांनी बळीला दुःख न करण्यास सांगितले, कारण जय आणि पराजय आपापल्या वेळी येतात, आणि एक वर्षासाठी इंद्राशी तह करण्याचा सल्ला दिला (१३७.२–४).
याचे कारण रक्षा आहे, असे शुक्राचार्यांनी सांगितले. इंद्राची पत्नी शची हिने आपल्या पतीला सर्व शत्रूंपुढे अजिंक्य केले आहे, आणि तिने बांधलेल्या रक्षेच्या प्रभावाने दानवांचा महान राजा पराभूत झाला आहे, असे ते म्हणाले (१३७.४–५). पां. वा. काणे नोंदवतात की हेमाद्रीच्या मध्ययुगीन धर्मनिबंधात भविष्योत्तर पुराणातील ही कथा उद्धृत केली आहे: इंद्राणीने इंद्राच्या उजव्या हातावर रक्षा बांधली आणि त्या रक्षेच्या बळावर इंद्र असुरांना हरवू शकला (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १२८).
म्हणूनच रक्षा संरक्षण आणि विजयासाठी बांधली जाते. ती विजय आणि सुख देते, तसेच संतती, आरोग्य आणि धन मिळवून देते, असे पुराण सांगते (१३७.७).
विधी आणि मंत्र
भविष्य पुराणानुसार हा विधी श्रावण पौर्णिमेला करतात (१३७.१०). सकाळी स्नान करून देवांचे आणि पितरांचे तर्पण केले जाते, आणि ब्राह्मण उपाकर्म व ऋषितर्पण करतात (१३७.११–१२). दुपारनंतर रक्षेच्या पुरचुंड्या केल्या जातात: अक्षता (अखंड तांदूळ) आणि पांढरी मोहरी, सोन्याने सजवून, सुती किंवा रेशमी कापडात बांधून (१३७.१४–१५).
मग राजा आपले मंत्री, पुरोहित आणि मित्र यांच्यासह आसनावर बसतो, आणि पुरोहित या मंत्राने त्याला रक्षा बांधतो (१३७.१७–२०): “येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः। तेन त्वामभिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥” याचा अर्थ: “ज्या रक्षेने दानवांचा महाबली राजा बळी बांधला गेला, तिनेच मी तुला बांधतो; हे रक्षे, ढळू नकोस, ढळू नकोस.” आजही राखी बांधताना अनेकदा हाच मंत्र म्हटला जातो.
पुराण रक्षा फक्त राजांपुरती ठेवत नाही. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि इतर सर्व लोकांनी ब्राह्मणांचा सन्मान करून रक्षा बांधून घ्यावी, आणि जो असे करतो तो वर्षभर दोषरहित आणि सुखी राहतो (१३७.२१–२२). या अध्यायात बहीण-भावाचा उल्लेखही नाही. १९५८ मध्ये लिहितानाही काणे पुरोहित दक्षिणा घेऊन रक्षा बांधतात असे वर्णन करतात, आणि बहिणींनी भावांना रेशमी राख्या बांधणे ही गुजरात आणि इतर काही ठिकाणची प्रथा असल्याचे सांगतात (खंड ५, पृ. १२८). आज बहुतेक भारतात बहिणीने भावाला बांधलेली राखी हाच या सणाचा गाभा आहे.
राखी भद्रा संपल्यावरच का बांधतात
भविष्य पुराण रक्षा बांधण्याची वेळ पौर्णिमेचा अपराह्ण, म्हणजे दुपारनंतरची वेळ, सांगते. धार्मिक कर्मे आणि सणांच्या कालनिर्णयावरचा मोठा धर्मनिबंध निर्णयसिंधू १६१२ मध्ये लिहिला गेला. तो पुढे सांगतो की रक्षा भद्रेत बांधू नये, आणि हा श्लोक उद्धृत करतो: “भद्रायां द्वे न कर्तव्ये श्रावणी फाल्गुनी तथा”, म्हणजे भद्रेत दोन कर्मे करू नयेत, श्रावणी आणि फाल्गुनी (होळी). भद्रा बराच वेळ असेल तर ती संपल्यावर रात्रीसुद्धा राखी बांधता येते, असेही तो सांगतो. तसेच पौर्णिमा पुढच्या तिथीला, म्हणजे प्रतिपदेला, जोडली गेली असेल तेव्हाही राखी बांधू नये.
पंचांगात विष्टी करणाला भद्रा म्हणतात; हा तिथीचा एक अशुभ अर्धा भाग आहे. प्रत्येक पौर्णिमा तिथीचा पहिला अर्धा भाग भद्रा असतो, त्यामुळे अनेक वर्षी भद्रा रक्षाबंधनाची सकाळ, किंवा दिवसाचा बराचसा भाग, व्यापते, आणि पंचांगे भद्रा संपल्यापासून सुरू होणारा “राखीचा मुहूर्त” देतात. धर्मस्थानचे पंचांग प्रत्येक वर्षासाठी ही वेळ दाखवते.
द्रौपदी, लक्ष्मी आणि कर्णावती: प्रचलित कथा
रक्षाबंधनाबद्दल आणखी तीन कथा अनेकदा सांगितल्या जातात. त्या प्रचलित कथा आहेत, पुराणातील वर्णन नव्हे: रक्षाविधी सांगणारा भविष्य पुराणाचा अध्याय फक्त इंद्र आणि शचीची कथा सांगतो. पहिल्या कथेत द्रौपदी आपल्या साडीची चिंधी फाडून श्रीकृष्णाच्या रक्ताळलेल्या बोटावर बांधते, आणि कौरवांच्या सभेत तिला ओढून आणले जाते तेव्हा तिची लाज राखून श्रीकृष्ण त्या बंधनाचे ऋण फेडतात.
दुसऱ्या कथेत लक्ष्मी बळीराजाला राखी बांधून विष्णूला वैकुंठात परत आणते. ही कथा भागवत पुराणावर आधारलेली आहे. भागवतात वामन बळीला वरुणाच्या पाशांनी बांधायला लावतात आणि मग त्याला सुतल लोकाचे राज्य देऊन, सदैव त्याच्याजवळ राहून त्याचे रक्षण करण्याचे वचन देतात (८.२१.२६, ८.२२.३२–३५). भागवतात लक्ष्मीच्या राखीची कथा नाही; तो भाग लोकपरंपरेचा आहे.
तिसरी कथा इतिहासाचे पुनर्कथन आहे. जेम्स टॉड आपल्या “ॲनल्स ऑफ मेवाड” (१८२९) या ग्रंथात सांगतात की चित्तोडची राणी कर्णावती हिने गुजरातच्या बहादूरशहाविरुद्ध मदत मागण्यासाठी मुघल बादशहा हुमायूनला राखी पाठवली, आणि हुमायून आलाही, पण इतक्या उशिरा की किल्ल्याचा पाडाव आणि कर्णावतीच्या नेतृत्वाखाली झालेला जोहार तो रोखू शकला नाही. इतिहासकार सतीश चंद्र तिला नंतरची दंतकथा मानतात: त्यांच्या मते कोणत्याही समकालीन लेखकाने या कथेचा उल्लेख केलेला नाही, आणि कदाचित ती खरी नसेल (हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल इंडिया, पृ. २१३).
१९०५ ची राखी आणि आजचे रक्षाबंधन
आधुनिक इतिहासातही रक्षाबंधनाला स्थान आहे. १९०५ मध्ये इंग्रजांनी केलेली बंगालची फाळणी अमलात येणार होती, तेव्हा रवींद्रनाथ टागोरांनी सुचवले की बंगाली लोकांनी फाळणीचा दिवस, १६ ऑक्टोबर, बंधुभावाचे प्रतीक म्हणून एकमेकांना राखी बांधून पाळावा. सर्व वर्ग, जाती आणि धर्मांच्या बंगाली लोकांना उद्देशून हे आवाहन वृत्तपत्रांत छापले गेले, आणि त्या दिवशी लोकांचे जथे अनवाणी गंगास्नानाला गेले आणि मुसलमानांसह सर्वांनी एकमेकांना राख्या बांधल्या, असे इतिहासकार सुमित सरकार नोंदवतात (द स्वदेशी मूव्हमेंट इन बेंगॉल, पृ. २८७). १६ ऑक्टोबर ही श्रावण पौर्णिमा नव्हती: टागोरांनी या सणाचा धागा एका नव्या हेतूसाठी उसना घेतला होता.
आज श्रावण पौर्णिमेला बहिणी निरांजन, कुंकू आणि अक्षतांनी भावाला ओवाळतात, त्याच्या उजव्या मनगटावर राखी बांधतात, त्याला गोड घास भरवतात, आणि बदल्यात भेटवस्तू आणि संरक्षणाचे वचन घेतात. महाराष्ट्रात हा दिवस राखी पौर्णिमा म्हणून ओळखला जातो, आणि कोकण किनारपट्टीवर हीच नारळी पौर्णिमाही असते; या दिवशी मच्छीमार कुटुंबे समुद्राला नारळ अर्पण करतात.
घरी रक्षाबंधन साजरे करायचे असल्यास राखी ग्रंथांनुसार भद्रा संपल्यानंतर, जमल्यास दुपारनंतर, बांधावी: ताटात निरांजन, कुंकू, अक्षता, राखी आणि मिठाई ठेवावी, थोडक्यात ओवाळावे, “येन बद्धो बली राजा…” म्हणत उजव्या मनगटावर राखी बांधावी, आणि मिठाई वाटावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रक्षाबंधन का साजरा करतात? राखीची कथा आणि इतिहास
रक्षाबंधन हा सण श्रावण पौर्णिमेला मनगटावर रक्षा, म्हणजे रक्षासूत्र, बांधून साजरा केला जातो. शचीने बांधलेल्या रक्षेमुळे इंद्र अजिंक्य झाला असे भविष्य पुराण सांगते आणि आजही म्हटला जाणारा मंत्र देते; शतकांच्या ओघात हा विधी बहीण-भावाच्या नात्याचा सण बनला.
2027 मध्ये रक्षाबंधन कधी आहे?
2027 मध्ये रक्षाबंधन मंगळवार, १७ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रक्षाबंधन कोणत्या तिथीला असते?
श्रावण पौर्णिमा, म्हणजे श्रावण महिन्याची पौर्णिमा; भद्रा संपल्यानंतर, अपराह्णी (दुपारनंतर)
संदर्भ
- Bhavishya Purana, Uttara Parva, ch. 137 (Sanskrit text): Shachi’s raksha and Indra’s victory (vv. 2–7); the rite on Shravan Purnima and the mantra “yena baddho Bali raja” (vv. 10–22) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 127–128: Rakshabandhana in the digests: the afternoon rite, Indrani’s amulet, the timing rules, and the custom in 1958 मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Shravana (Nirnaya Sagar ed., 1940): Rakshabandhana not in Bhadra (“bhadrayam dve na kartavye”), or at night once Bhadra ends मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 8.21–8.22: Garuda binds Bali with Varuna’s ropes at Vamana’s wish (8.21.26); Vamana sends Bali to Sutala and promises to stay with him and protect him (8.22.32–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- James Tod, Annals and Antiquities of Rajasthan, Annals of Mewar (W. Crooke ed., 1920), vol. I, pp. 363–365: Karnavati’s rakhi to Humayun and the fall of Chittor मूळ ग्रंथ वाचा
- Satish Chandra, History of Medieval India (800–1700), p. 213: The Karnavati story is a later legend not mentioned by any contemporary writer
- Sumit Sarkar, The Swadeshi Movement in Bengal, 1903–1908 (1973), p. 287: Tagore’s rakhi-bandhan on Partition Day, 16 October 1905