पोळा कथा
बैलपोळा का साजरा करतात? शेतकऱ्यांचा बैलांच्या सन्मानाचा सण
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
आपले शेत नांगरणाऱ्या बैलांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शेतकरी बैलपोळा साजरा करतात. श्रावण अमावास्येला बैलांना विश्रांती दिली जाते, न्हाऊ घालून रंगवले जाते, पुरणपोळी खाऊ घातली जाते आणि गावातून त्यांची मिरवणूक निघते. ही महाराष्ट्र आणि शेजारील राज्यांची जिवंत कृषी परंपरा आहे, शास्त्रात सांगितलेला सण नव्हे.
थोडक्यात: पोळा
- तिथी
- श्रावण अमावास्या, अमांत पंचांगात श्रावण महिन्याची शेवटची तिथी (पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद किंवा भादो अमावास्या); पश्चिम महाराष्ट्रातील काही गावांत तो महिनाभराने, भाद्रपद अमावास्येला होतो
- उपासना
- खुद्द बैल, ज्यांना बहुधा नंदी मानून पुजले जाते; मिरवणूक बहुधा मारुतीच्या (हनुमानाच्या) मंदिरात जाते
- इतर नावे
- बैल पोळा, बैलपोळा, बेंदूर (महाराष्ट्राच्या काही भागांत), भाद्रपदी पोळा (भाद्रपदात साजरा केल्यास)
शेतकरी पोळा का साजरा करतात
पोळा किंवा बैलपोळा हा महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांनी आपल्या बैलांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस आहे. तो पावसाळ्याच्या मध्यावर, खरिपाची नांगरणी आणि पेरणी आटोपल्यावर येतो. ज्या जनावरांनी हे काम केले, त्यांना त्या दिवशी पूर्ण विश्रांती, आंघोळ, साजशृंगार, मेजवानी आणि गावात मानाचे स्थान मिळते. मोल्सवर्थच्या मराठी–इंग्रजी शब्दकोशात (१८५७) पोळा म्हणजे गुरांचा सणाचा दिवस असा अर्थ दिला असून, हा शब्द “पोळ” (देवाला वाहून मोकळा सोडलेला बैल) यावरून आल्याचे म्हटले आहे.
पोळा शास्त्राधारे नव्हे, तर जिवंत परंपरेने साजरा होतो. त्याच्या चालीरीतींची उत्तम नोंद जिल्हा गॅझेटियर आणि मानववंशशास्त्रीय ग्रंथांत आढळते. आर. व्ही. रसेल यांच्या १९१६ सालच्या मानववंशशास्त्रीय ग्रंथात पोळ्याला मराठी मुलखातील कुणबी या शेतकरी जातीचा प्रमुख सण म्हटले आहे.
चंद्रपूर जिल्हा गॅझेटियरमध्ये (१९७३) पोळ्याची एक स्थानिक दंतकथा नोंदलेली आहे. एकदा बैलांनी महादेवाकडे तक्रार केली की माणसे त्यांच्याकडून सहनशक्तीपलीकडे काम करून घेतात, आणि महादेवाने त्यांची सुनावणी घेण्यासाठी एक दिवस ठरवला. शेतकऱ्यांना ही गोष्ट कळली आणि त्या दिवशी त्यांनी बैलांची इतकी चांगली बडदास्त ठेवली की महादेवाला काहीच वावगे आढळले नाही. बैल आपला खटला हरले, पण तो दिवस तेव्हापासून त्यांचाच राहिला.
एका लोकप्रिय कथेनुसार याच दिवशी बालकृष्णाने कंसाने पाठवलेल्या पोळासुर नावाच्या दैत्याचा वध केला. ही कथा लोकपरंपरेतील आहे, शास्त्रातील नव्हे. भागवत पुराणात व्रजात कृष्णावर चालून आलेल्या दैत्यांचे वर्णन आहे, पूतना आणि तृणावर्तापासून अघासुर आणि बैलाचे रूप घेतलेल्या अरिष्टासुरापर्यंत (स्कंध १०, अध्याय ६–३७), पण त्यांत पोळासुर नाही.
पोळा श्रावण अमावास्येलाच का असतो
महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगात श्रावण महिना संपवणाऱ्या अमावास्येला पोळा साजरा होतो. नागपूर जिल्हा गॅझेटियर (१९६६) त्याची तिथी श्रावण वद्य ३० अशी देते, आणि बुलढाणा जिल्हा गॅझेटियर (१९७६) पुढे सांगते की तो नांगरणी आणि पेरणीनंतर येतो. छत्तीसगड आणि मध्य प्रदेशात, जिथे पौर्णिमांत पंचांगातील महिने पौर्णिमेला संपतात, याच अमावास्येला भादो किंवा भाद्रपद अमावास्या म्हणतात.
हाच दिवस पिठोरी अमावास्याही आहे. पां. वा. काणे यांच्या व्रतांच्या सूचीत ती श्रावण अमावास्येला दिली आहे (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, भाग १, पृ. ३४१). बीड जिल्हा गॅझेटियर (१९६९) सांगते की या दिवशी माता आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी चौसष्ट देवींची पूजा करतात. पूर्वी या देवींच्या मूर्ती व गोड पदार्थ पिठाचे करत; बहुधा त्यावरूनच या दिवसाला हे नाव पडले.
प्रत्येक भागात पोळा एकाच दिवशी होत नाही. बॉम्बे गॅझेटियरचा पुणे खंड (१८८५) सांगतो की कुणबी हा बैलांचा सण आषाढ, श्रावण किंवा भाद्रपदाच्या शेवटच्या दिवशी करत. सोलापूर खंड (१८८४) पोळा श्रावणाच्या शेवटच्या दिवशी देतो, पण माळशिरसमध्ये बैलांच्या या दिवसाला बेंदूर म्हणतात आणि तो भाद्रपदाच्या शेवटच्या दिवशी येतो. हा भाद्रपदी पोळा आजही पश्चिम महाराष्ट्राच्या काही भागांत साजरा होतो. कोल्हापूर खंड (१८८६) महारांच्या पारंपरिक हक्कांच्या यादीत बेंदराचे धान्यदान आषाढी पौर्णिमेला देतो.
महाराष्ट्रात पोळा कसा साजरा करतात
पोळा आदल्या संध्याकाळीच सुरू होतो. श्रावण वद्य चतुर्दशीला संध्याकाळी बैल कामावरून घरी परततात, तेव्हा शेतकरी त्यांना दुसऱ्या दिवशीच्या जेवणाचे आवतण देतो (बीड जिल्हा गॅझेटियर, पृ. १९७). पोळ्याच्या दिवशी कोणताही बैल जुंपला जात नाही. जनावरांना न्हाऊ घालून लाल मातीने (गेरूने) रंगवले जाते, शिंगांना बेगड लावून गोंडे बांधले जातात, गळ्यात घुंगरांची माळ घातली जाते आणि पाठीवर रंगीत झूल टाकली जाते (पुणे खंड, पृ. ५९–६०).
संध्याकाळी ढोल-वाजंत्र्यांच्या गजरात मिरवणूक निघते. त्यासाठी ठरवलेल्या मैदानात तोरण टांगले जाते, म्हणजे आंब्याची पाने लावलेला पिळलेल्या गवताचा दोर. बैल त्याखालून जातात, त्यांची पूजा होते आणि पाटील तोरण तोडतो (बीड, पृ. १९७). बुलढाण्यात हे तोरण मारुतीला अर्पण केलेले असते; पाटलाची जोडी ते तोडते आणि बाकीच्या जोड्या मागोमाग जातात (पृ. २७४). मिरवणूक बहुधा मारुतीच्या मंदिरापर्यंत जाते (पुणे खंड, पृ. २९४; चंद्रपूर, पृ. १९६).
रसेल यांनी या मिरवणुकीचे एक जुने रूप नोंदवले आहे. सर्वांत पुढे एक म्हातारा बैल चाले. त्याच्या शिंगांना मखर, म्हणजे मशाली लावण्याची लाकडी चौकट, बांधलेले असे, आणि तोच आंब्याच्या पानांचा दोर तोडे. बाकीचे बैल गावातील आपल्या मालकांच्या प्रतिष्ठेच्या क्रमाने मागून जात, आणि एखाद्या कुणब्याला त्याचा योग्य मान मिळाला नाही तर ते त्याला फार लागे.
घरी परतल्यावर बैलांचे पाय धुतले जातात, त्यांना ओवाळले जाते, आणि घरातील कोणी गोड खाण्यापूर्वी त्यांना पुरणपोळी खाऊ घातली जाते (बीड, पृ. १९७). चंद्रपूर गॅझेटियरनुसार पुरणपोळी प्रत्येक सणाचे पक्वान्न आहे, पण सर्वांत अधिक पोळ्याचे (पृ. २०५).
विदर्भात मुलांचा पोळा, म्हणजे तान्हा पोळाही साजरा होतो. पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी मुले खेळण्यातल्या बैलांनी सगळ्या विधीची नक्कल करतात, असे चंद्रपूर गॅझेटियर नोंदवते (पृ. १९६). नागपूर गॅझेटियरमध्ये नागपुरातील मुले पोळ्याच्या दिवशीच रात्री सजवलेले खेळण्यातले बैल रोषणाईसह मिरवणुकीने कृष्णमंदिरात नेतात, असे वर्णन आहे (पृ. १९२). पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी नागपुरात मारबतीची मिरवणूक निघते, ज्यात दुर्गुण आणि रोगराई यांचे प्रतीक असलेले पुतळे मोकळ्या मैदानात नेऊन जाळले जातात (पृ. १९२).
महाराष्ट्राबाहेरील पोळा
छत्तीसगडमध्ये पोळा भादोच्या पिठोरी अमावास्येला, खरिपाच्या दुसऱ्या निंदणीनंतर येतो. स्त्रिया मातीच्या बैलाची स्थापना करून पूजा करतात; त्याला बहुधा नंदी मानले जाते. सोबत मातीच्या खेळण्यांचीही पूजा होते: मुलींसाठी जाते आणि भातुकलीची भांडी, मुलांसाठी चाकांचे बैल. ठेठरी आणि खुरमी केल्या जातात, काही ठिकाणी बैलांना तेल आणि हळद लावून आंघोळ घातली जाते, आणि मुले शेतात जाऊन मातीची खेळणी फोडतात; या प्रथेला पोरा पटकना म्हणतात. त्या दिवशी भाताच्या दाण्यांत दूध भरत असते असे मानले जाते, म्हणून कोणी शेतात काम करत नाही (सहापीडिया).
विदर्भाच्या सीमेपलीकडे, तेलंगणातील जुन्या आदिलाबाद जिल्ह्यातील शेतकरीही याच अमावास्येला पोळा साजरा करतात. तिथेही बैलांना आंघोळ घातली जाते, शिंगे रंगवली जातात, मंदिरापर्यंत मिरवणूक निघते आणि पुरणपोळी केली जाते.
घरी पोळा कसा साजरा करावा
शेतकरी कुटुंबासाठी पोळा साजरा करणे म्हणजे गॅझेटियरमध्ये वर्णन केलेलेच करणे: आदल्या संध्याकाळी बैलांना आवतण द्यावे, त्यांच्याकडून कोणतेही काम घेऊ नये, न्हाऊ घालून सजवावे, ओवाळावे, पुरणपोळी खाऊ घालावी आणि गावच्या मिरवणुकीत सहभागी व्हावे.
गुरे असोत वा नसोत, अनेक घरांत रंगवलेल्या मातीच्या बैलांचीही पूजा होते; मातीचे बैल रंगवून त्यांची पूजा केली जाते, अशी नोंद सातारा जिल्हा गॅझेटियरमध्ये (१९६३) आहे (पृ. २२९). मुले तान्ह्या पोळ्यासाठी लाकडी बैल सजवू शकतात. पिठोरी व्रत करणाऱ्या माता याच दिवशी आपल्या मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी देवींची पूजा करतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
बैलपोळा का साजरा करतात? शेतकऱ्यांचा बैलांच्या सन्मानाचा सण
आपले शेत नांगरणाऱ्या बैलांविषयी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी शेतकरी बैलपोळा साजरा करतात. श्रावण अमावास्येला बैलांना विश्रांती दिली जाते, न्हाऊ घालून रंगवले जाते, पुरणपोळी खाऊ घातली जाते आणि गावातून त्यांची मिरवणूक निघते. ही महाराष्ट्र आणि शेजारील राज्यांची जिवंत कृषी परंपरा आहे, शास्त्रात सांगितलेला सण नव्हे.
2027 मध्ये पोळा कधी आहे?
2027 मध्ये पोळा मंगळवार, ३१ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पोळा कोणत्या तिथीला असते?
श्रावण अमावास्या, अमांत पंचांगात श्रावण महिन्याची शेवटची तिथी (पौर्णिमांत पंचांगात भाद्रपद किंवा भादो अमावास्या); पश्चिम महाराष्ट्रातील काही गावांत तो महिनाभराने, भाद्रपद अमावास्येला होतो
संदर्भ
- R. V. Russell and Hira Lal, The Tribes and Castes of the Central Provinces of India, vol. IV (1916), “Kunbi”, §17: Pola as the Kunbis’ principal festival; the makhar bullock, the rope of mango leaves and the order of the procession मूळ ग्रंथ वाचा
- Gazetteer of the Bombay Presidency, vol. XVIII, part I, Poona (1885), pp. 59–60, 294: Pola on the last day of Ashadh, Shravan or Bhadrapad; red earth, tinsel, bells and cloth; the procession round Hanuman’s temple मूळ ग्रंथ वाचा
- Maharashtra State Gazetteers, Bhir (Beed) District (1969), ch. 3, p. 197: Pithori Amavasya; the invitation on the eve, the toran broken by the patil, the lamps and puran poli मूळ ग्रंथ वाचा
- Maharashtra State Gazetteers, Nagpur District (1966), ch. 3, pp. 177–178, 192: Pola on Shravan Vad 30; the children’s Pola and the Marbat procession in Nagpur मूळ ग्रंथ वाचा
- Maharashtra State Gazetteers, Chandrapur District (1973), ch. 3, pp. 196–197, 205: The procession to Maruti, toy bullocks the next day, the legend of Mahadev and the bullocks, puran poli मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V, part 1 (1958), list of vratas, p. 341: Pithori Amavasya on the Amavasya of Shravan मूळ ग्रंथ वाचा
- Vijeta, “Celebration of Labor: Agricultural Festivals of Hareli and Pola in Chhattisgarh”, Sahapedia: Pola in Chhattisgarh: the date, clay oxen and toys, foods and Pora Patkana; the Polasura story as local belief मूळ ग्रंथ वाचा