नारळी पौर्णिमा कथा
नारळी पौर्णिमा का साजरी करतात? समुद्राला नारळाचे अर्पण
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 6 संदर्भ
महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील मच्छीमार समाज श्रावण पौर्णिमेला नारळी पौर्णिमा साजरी करतो: पावसाळ्याचा जोर ओसरू लागला की तो समुद्राची देवता वरुण याला नारळ अर्पण करतो आणि होड्या पुन्हा समुद्रात जाण्यापूर्वी शांत पाण्यासाठी प्रार्थना करतो. नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन एकाच पौर्णिमेला येतात.
थोडक्यात: नारळी पौर्णिमा
- तिथी
- श्रावण पौर्णिमा, म्हणजे श्रावण महिन्याची पौर्णिमा (रक्षाबंधनाच्याच दिवशी)
- उपासना
- वरुणदेव (समुद्र आणि जलाची देवता)
- इतर नावे
- नारळी पुनव, नारियल पूर्णिमा, श्रावणी पौर्णिमा, राखी पौर्णिमा
समुद्रासाठी नारळ
नारळी पौर्णिमा हे नाव नारळ आणि श्रावण महिन्याची पौर्णिमा यांवरून आले आहे. या दिवशी मुंबई आणि कोकण किनारपट्टीवरील मच्छीमार समाज मिरवणुकीने नारळ घेऊन समुद्रकिनारी जातो आणि ते नारळ समुद्राला अर्पण करतो. जलाची देवता वरुण याच्याकडे तो शांत समुद्राची आणि प्रत्येक होडी सुखरूप परत यावी अशी प्रार्थना करतो.
ही प्रथा इतकी जुनी आहे की जे. टी. मोल्सवर्थ यांच्या १८५७ च्या मराठी–इंग्रजी शब्दकोशातही तिची नोंद आहे. त्यात नारळी पौर्णिमा किंवा नारळी पुनव म्हणजे श्रावणाची ती पौर्णिमा “ज्या दिवशी समुद्रात नारळ टाकला जातो आणि पावसाळा संपल्याचे जाहीर केले जाते”, अशी व्याख्या दिली आहे.
हा सण याच वेळी का साजरा होतो, याचे कारण धर्मशास्त्राचे इतिहासकार पां. वा. काणे यांनी १९५८ मध्ये सांगितले. श्रावण पौर्णिमेनंतर समुद्र तितकासा खवळलेला राहत नाही आणि मोसमी वाऱ्यांचा जोर ओसरतो, म्हणून सागरी प्रवास सुरक्षित व्हावा यासाठी समुद्राची देवता वरुण याला नारळ अर्पण करतात, असे त्यांनी लिहिले. पश्चिम किनाऱ्यावर, विशेषतः कोकण आणि मलबारमध्ये, हिंदूंबरोबर मुसलमान आणि पारशी व्यापारीही समुद्राला फुले आणि नारळ अर्पण करत, असेही त्यांनी नोंदवले आहे (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १२८).
किनाऱ्याची जिवंत परंपरा
नारळी पौर्णिमा हा शास्त्रातील एखाद्या कथेवर आधारलेला सण नसून किनाऱ्याची जिवंत परंपरा आहे. या सणाची उत्पत्ती सांगणारे कोणतेही पुराण आम्हाला आढळले नाही. १६१२ मध्ये लिहिलेला, सण-व्रतांच्या नियमांचा प्रमुख ग्रंथ निर्णयसिंधु या पौर्णिमेला उपाकर्म आणि रक्षा बांधण्याचे वर्णन करतो, पण समुद्राचा उल्लेखही करत नाही. या सणाचा अर्थ तो पाळणाऱ्या लोकांच्या जीवनातून येतो.
हा अर्थ व्यावहारिकही आहे आणि भक्तीचाही. भर पावसाळ्यात समुद्र खवळलेला असतो, मासे अंडी घालतात आणि होड्या किनाऱ्यावरच असतात. आज महाराष्ट्र सरकारही १ जूनपासून सुमारे दोन महिने आपल्या किनारी सागरी हद्दीत यांत्रिक आणि मोटरचालित होड्यांद्वारे होणाऱ्या मासेमारीवर बंदी घालते. नारळी पौर्णिमा ऋतुबदलाची खूण आहे: जाळी दुरुस्त केली जातात, होड्यांची डागडुजी आणि रंगरंगोटी होते, आणि होड्या पुन्हा समुद्रात जाण्यापूर्वी समाज वरुणाकडे शांत पाणी, भरपूर मासळी आणि सुखरूप परतीची प्रार्थना करतो.
कोळी समाज नारळी पौर्णिमा मोठ्या उत्साहाने साजरी करतो. आकाशवाणी या मच्छीमार समाजाला मुंबई, ठाणे आणि पालघरचे मूळ रहिवासी म्हणते. शहरातील त्यांच्या मच्छीमार वस्त्या, म्हणजे कोळीवाडे, रांगोळ्यांनी सजतात, आणि कोळी स्त्री-पुरुषांचे गट पारंपरिक वेशभूषेत गल्ल्यांमधून नाचत फिरतात (आकाशवाणी, ८ ऑगस्ट २०२५).
एकच पौर्णिमा: रक्षाबंधन आणि श्रावणी
नारळी पौर्णिमा रक्षाबंधनाच्याच दिवशी येते, म्हणून महाराष्ट्रात श्रावण पौर्णिमेला दोन नावे आहेत: नारळी पौर्णिमा आणि राखी पौर्णिमा. मोल्सवर्थच्या शब्दकोशातही ही दोन्ही नावे आहेत. किनारपट्टीवरील अनेक कुटुंबे दोन्ही सण एकत्र साजरे करतात: घरी राखी बांधली जाते आणि समुद्रकिनारी नारळ अर्पण केला जातो.
हा दिवस श्रावणीही आहे, म्हणजे उपाकर्माचा दिवस, जेव्हा ब्राह्मण वर्षाच्या वेदाध्ययनाला नव्याने सुरुवात करतात. मनुस्मृती उपाकर्मासाठी श्रावण किंवा भाद्रपद पौर्णिमा सांगते (४.९५), आणि तिचे टीकाकार मेधातिथी श्रावण पौर्णिमा ऋग्वेदी आणि यजुर्वेदींसाठी सांगतात (काणे, खंड ५, पृ. १२५२ मधील सारांशानुसार). निर्णयसिंधु ही पौर्णिमा यजुर्वेदींसाठी सांगतो, तर ऋग्वेदी श्रवण नक्षत्र आणि सामवेदी हस्त नक्षत्र पाळतात. उपाकर्माच्या वेळी अनेक ब्राह्मण कुटुंबांत नवे जानवेही घातले जाते.
भविष्य पुराण दोन्ही विधी एकाच दिवशी सांगते: श्रावण पौर्णिमेच्या सकाळी स्नान, देव-पितरांचे तर्पण, उपाकर्म आणि ऋषितर्पण करावे, आणि दुपारनंतर रक्षा बांधावी (उत्तर पर्व १३७.१०–१९).
नारळी पौर्णिमा कशी साजरी करतात
किनारपट्टीवर दिवसाची सुरुवात होड्यांपासून होते. होड्या धुऊन रंगवल्या जातात आणि पताका व हारांनी सजवल्या जातात. घरातील स्त्रिया घरच्या माणसाला ओवाळावे तशी होडीला ओवाळून तिला कुंकू लावतात. नंतर ढोलाच्या तालावर नाचत मिरवणूक निघते आणि एक नारळ समुद्रकिनारी नेला जातो; हा नारळ बहुधा सोनेरी रंगाने रंगवलेला असतो. तिथे त्याची पूजा करून तो समुद्राला अर्पण केला जातो, आणि अनेक जण आपापले नारळही अर्पण करतात.
या दिवशीचे पदार्थ नारळाचे असतात. ताजा खवलेला नारळ आणि गूळ किंवा साखर घालून शिजवलेला, वेलची-लवंगांचा सुगंध असलेला नारळी भात अनेक मराठी घरांत केला जातो. सोबत नारळाच्या करंज्या आणि नारळाची वडीही करतात.
समुद्रापासून दूर राहणारी कुटुंबे हा दिवस साधेपणाने साजरा करू शकतात: देवघरात नारळ आणि फुले वाहून पाण्यावर काम करणाऱ्या सर्वांसाठी प्रार्थना करावी, राखी बांधावी आणि नारळी भात वाटावा. किनाऱ्यावर असो वा घरी, या दिवसाचा गाभा म्हणजे इतक्या कुटुंबांचे पोट भरणाऱ्या समुद्राविषयी कृतज्ञता आणि त्याने त्यांच्यावर कृपा ठेवावी अशी प्रार्थना.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नारळी पौर्णिमा का साजरी करतात? समुद्राला नारळाचे अर्पण
महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील मच्छीमार समाज श्रावण पौर्णिमेला नारळी पौर्णिमा साजरी करतो: पावसाळ्याचा जोर ओसरू लागला की तो समुद्राची देवता वरुण याला नारळ अर्पण करतो आणि होड्या पुन्हा समुद्रात जाण्यापूर्वी शांत पाण्यासाठी प्रार्थना करतो. नारळी पौर्णिमा आणि रक्षाबंधन एकाच पौर्णिमेला येतात.
2027 मध्ये नारळी पौर्णिमा कधी आहे?
2027 मध्ये नारळी पौर्णिमा मंगळवार, १७ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
नारळी पौर्णिमा कोणत्या तिथीला असते?
श्रावण पौर्णिमा, म्हणजे श्रावण महिन्याची पौर्णिमा (रक्षाबंधनाच्याच दिवशी)
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), p. 128: The coconut offered to Varuna on the western coast after the Shravan full moon, when the sea grows calmer मूळ ग्रंथ वाचा
- J. T. Molesworth, A Dictionary, Marathi and English (1857), pp. 460, 687: Narali Purnima: the Shravan full moon when a coconut is thrown into the sea; Rakhi Purnima, the same day मूळ ग्रंथ वाचा
- All India Radio News, 8 August 2025: The Koli community of Mumbai, Thane and Palghar offers coconuts to the sea and prays to Varuna मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhavishya Purana, Uttara Parva, ch. 137 (Sanskrit text): Upakarma in the morning and the raksha in the afternoon of Shravan Purnima (vv. 10–19) मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta, Pariccheda 2, Shravana (Nirnaya Sagar ed., 1940): Upakarma on Shravan Purnima for Yajurvedis; Shravana and Hasta nakshatras for Rig- and Samavedis मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 2 (1962), p. 1252: Manusmriti 4.95 on the Upakarma; Medhatithi gives the Shravan full moon to Rig- and Yajurvedis मूळ ग्रंथ वाचा