नरक चतुर्दशी कथा
नरक चतुर्दशी का साजरी करतात? श्रीकृष्ण आणि नरकासुराची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
नरक चतुर्दशी, म्हणजे आश्विन कृष्ण चतुर्दशी, नरकासुरावरील श्रीकृष्णाचा विजय आणि त्याने कैदेत ठेवलेल्या राजकन्यांची सुटका यांच्या स्मरणार्थ साजरी होते. दिवसाची सुरुवात सूर्योदयापूर्वीच्या अभ्यंगस्नानाने होते; नरकाचे भय राहू नये म्हणून पुराणे हे स्नान सांगतात.
थोडक्यात: नरक चतुर्दशी
- तिथी
- अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण चतुर्दशी (पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी), साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी; अभ्यंगस्नान सूर्योदयापूर्वी करतात
- उपासना
- श्रीकृष्ण (सत्यभामेसह); यमधर्म
- इतर नावे
- नरक चौदस, छोटी दिवाळी, रूप चौदस, काळी चौदस (गुजरात), भूत चतुर्दशी (बंगाल)
श्रीकृष्ण आणि नरकासुर
भागवत पुराण ही कथा सांगते (१०.५९). नरक हा भूमीचा (पृथ्वीचा) पुत्र, म्हणून त्याला भौम असेही म्हणतात. त्याने देवमाता अदितीची कुंडले, वरुणाचे छत्र आणि मंदर पर्वताचे रत्नजडित शिखर पळवले होते. इंद्राने हे अत्याचार श्रीकृष्णाला सांगितल्यावर श्रीकृष्ण सत्यभामेसह गरुडावर बसून नरकाची राजधानी प्राग्ज्योतिषपुर येथे गेले. ती नगरी डोंगर, शस्त्रे, पाणी, अग्नी आणि वारा यांच्या तटबंदीने आणि प्राणघातक मुरपाशांनी वेढलेली होती (१०.५९.२–३).
श्रीकृष्णाने मुर असुराचा आणि नरकाच्या सैन्याचा संहार केला. हत्तीवर बसलेल्या नरकाने त्रिशूळ उगारला, पण तो फेकण्यापूर्वीच श्रीकृष्णाने वस्तऱ्यासारख्या धारेच्या आपल्या चक्राने त्याचे मस्तक उडवले (१०.५९.२१). मग स्वतः भूमीदेवी आली. तिने अदितीची कुंडले, वरुणाचे छत्र आणि मंदराचे शिखर परत केले आणि श्रीकृष्णाची स्तुती केली. श्रीकृष्णाने तिच्या नातवाला, म्हणजे नरकाच्या मुलाला, अभय दिले (१०.५९.२३–३२).
राजवाड्यात श्रीकृष्णाला त्या राजकन्या आढळल्या, ज्यांना नरकाने अनेक राजांकडून बळजबरीने पळवून आणले होते. भागवतानुसार त्या सोळा हजार होत्या (१०.५९.३३); विष्णुपुराणात ही संख्या सोळा हजार एकशे आहे, असे इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात. श्रीकृष्णाने त्यांना भरपूर धनासह पालख्यांतून द्वारकेला पाठवले (१०.५९.३६) आणि पुढे प्रत्येक वधूसाठी तिच्या स्वतःच्या महालात वेगळे रूप धारण करून सर्वांशी विवाह केला (१०.५९.४२). अनेक लोकप्रचलित कथांमध्ये, विशेषतः दक्षिण भारतात, स्वतः सत्यभामा नरकाचा वध करते; भागवतात मात्र ती श्रीकृष्णासोबत गरुडावर बसलेली आहे, आणि नरकाचा वध श्रीकृष्णच करतात.
या दिवसाला नरक चतुर्दशी का म्हणतात
या दिवसाविषयीचे पुराणांतील अध्याय नरकासुरापेक्षा नरक आणि यम यांच्याविषयी अधिक बोलतात. स्कंद पुराण आश्विन कृष्ण चतुर्दशीला सूर्योदयापूर्वी तेल लावून स्नान करण्यास सांगते: “तेलात लक्ष्मी आणि पाण्यात गंगा असते.” त्या दिवशी पहाटे स्नान करणाऱ्याला यमलोक दिसत नाही (वैष्णवखंड, कार्तिकमाहात्म्य ९.२७–३२). स्नान करताना पाप दूर व्हावे अशी प्रार्थना करत आघाड्याच्या (अपामार्गाच्या) डहाळ्या डोक्यावरून फिरवल्या जातात (९.३३–३५). त्यानंतर यमतर्पण केले जाते: यमाच्या चौदा नावांपैकी प्रत्येक नावाने तीळ घातलेल्या पाण्याच्या तीन ओंजळी दिल्या जातात. ही नावे यम, धर्मराज, मृत्यू आणि अंतक यांपासून सुरू होतात (९.३८–४०). नंतर नरकासाठी दिवा लावला जातो (९.४२). सायंकाळी चौकात किंवा घराबाहेर यमासाठी दिवे लावावेत, असे नारद पुराण पुढे सांगते (पूर्वभाग १२३.४६–४७).
पां. वा. काणे यांचा निष्कर्ष असा की नरकाच्या भीतीने या दिवशी यमाची उपासना होत असे, म्हणून या दिवसाला बहुधा आधी नरक चतुर्दशी म्हटले गेले, आणि नरकासुरावरील श्रीकृष्णाच्या विजयाची कथा नंतर त्याला जोडली गेली. नरकाचा मृत्यू या तिथीला झाला, असे भागवत सांगत नाही. आज लोकांना या दिवशी फक्त नरकासुर आठवतो आणि यमतर्पण क्वचितच कोणी करते, असेही काणे यांनी नोंदवले आहे (हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९६–१९८).
भारतभर नरक चतुर्दशी कशी साजरी होते
महाराष्ट्रात नरक चतुर्दशीला दिवाळीतील पहिले आणि सर्वांत महत्त्वाचे स्नान होते: अभ्यंगस्नान. सूर्योदयाच्या बऱ्याच आधी घरच्या स्त्रिया कुटुंबातील प्रत्येकाला सुवासिक तेल लावतात, बेसन, हळद आणि सुगंधी वनौषधींपासून केलेले उटणे लावतात, आणि दिव्याने औक्षण करतात. स्नानानंतर नरकासुराचे प्रतीक मानले जाणारे कडू कारीट पायाखाली फोडले जाते; दख्खनमधील ही प्रथा काणे यांनी नोंदवली आहे. मग नवे कपडे, पहिले फटाके, देवदर्शन आणि दिवाळीचा फराळ: चकली, करंजी, बेसनाचे लाडू, चिवडा आणि शंकरपाळे. हा फराळ शेजाऱ्यांसोबत वाटून खाल्ला जातो.
गोव्यात नरकासुराचे भव्य पुतळे रात्रभर मिरवले जातात आणि पहाटेपूर्वी जाळले जातात. तमिळनाडूत हीच सकाळ म्हणजेच दीपावली; तिची सुरुवात अभ्यंगस्नानाने आणि नव्या कपड्यांनी होते. कर्नाटक, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणातही या दिवसाची सुरुवात पहाटेच्या अभ्यंगस्नानाने होते. गुजरातमध्ये हा दिवस काळी चौदस, म्हणजे “काळोखी चतुर्दशी”, म्हणून पाळला जातो, आणि अनेक जण हे नाव कालीदेवीशीही जोडतात. उत्तर भारतात हा दिवस छोटी दिवाळी किंवा रूप चौदस म्हणून ओळखला जातो; त्या दिवशी स्त्रिया उटणे लावून स्नान करतात. बंगालमध्ये ही भूत चतुर्दशी: त्या दिवशी पितरांसाठी चौदा दिवे लावले जातात आणि चौदा प्रकारच्या पालेभाज्यांची भाजी केली जाते. मध्ययुगीन कृत्यतत्त्व ग्रंथही या दिवसाला भूतचतुर्दशी म्हणतो, असे काणे नोंदवतात (पृ. १९९).
घरी नरक चतुर्दशी कशी पाळावी
सूर्योदयापूर्वी उठावे, तेल आणि उटणे लावावे, आणि स्कंद पुराण सांगते तसे अंधार असतानाच स्नान करावे. नवे किंवा स्वच्छ कपडे घालावेत, आणि बंदिवान राजकन्यांची सुटका करणाऱ्या श्रीकृष्णाला नमस्कार करावा.
यमाला तीळमिश्रित पाणी अर्पण करावे, निदान त्याची पहिली नावे घेऊन: यम, धर्मराज, मृत्यू. संध्याकाळी दारात आणि घरभर दिवे लावावेत, त्यांतील एक यमासाठी असावा, आणि कुटुंबीयांसोबत व शेजाऱ्यांसोबत गोडधोड वाटावे.
नरक चतुर्दशी च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
नरक चतुर्दशी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नरक चतुर्दशी का साजरी करतात? श्रीकृष्ण आणि नरकासुराची कथा
नरक चतुर्दशी, म्हणजे आश्विन कृष्ण चतुर्दशी, नरकासुरावरील श्रीकृष्णाचा विजय आणि त्याने कैदेत ठेवलेल्या राजकन्यांची सुटका यांच्या स्मरणार्थ साजरी होते. दिवसाची सुरुवात सूर्योदयापूर्वीच्या अभ्यंगस्नानाने होते; नरकाचे भय राहू नये म्हणून पुराणे हे स्नान सांगतात.
2027 मध्ये नरक चतुर्दशी कधी आहे?
2027 मध्ये नरक चतुर्दशी गुरुवार, २८ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
नरक चतुर्दशी कोणत्या तिथीला असते?
अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण चतुर्दशी (पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक कृष्ण चतुर्दशी), साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या आदल्या दिवशी; अभ्यंगस्नान सूर्योदयापूर्वी करतात
नरक चतुर्दशी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Bhagavata Purana 10.59: Krishna, with Satyabhama beside him, kills Narakasura; the princesses freed and married (vv. 2–3, 21–42) मूळ ग्रंथ वाचा
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Kartik Mahatmya, ch. 9 (G. V. Tagare tr.): The dawn oil bath, apamarga, Yama tarpan with fourteen names, and lamps for Naraka (vv. 27–42, 56) मूळ ग्रंथ वाचा
- Narada Purana, Purva Bhaga, ch. 123 (G. V. Tagare tr., Part IV): Oil bath, worship of Dharma and lamps for Yama on the fourteenth of Kartik’s dark half (vv. 46–47) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Narakachaturdashi: the bath, the karit fruit in the Deccan, Yama tarpan, and how the Narakasura story was joined to the day (pp. 196–199) मूळ ग्रंथ वाचा