Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion

Dharmasthan
Bhakti LibraryEvents CalendarDharmaVerseJap CounterDharma AIContestsSansthas
HOST ROOM
MandalSign In
Dharmasthan

India's Digital Home for Devotion.

|| भक्ति· से ही शांति है ||

Hindu prayers, aarti and bhajan lyrics, mandals and festivals across India.

Explore

  • Bhakti Library
  • Aartis
  • Bhajans
  • Devotional Songs
  • Mantras
  • Stotrams
  • Chalisas
  • Shlokas
  • Stutis & Ashtakams
  • Vrat Kathas
  • Marathi Prayers
  • Hindi Prayers
  • Sanskrit Prayers
  • Videos
  • Hindu Stories
  • Holy Books
  • DharmaVerse
  • Events Calendar
  • By Deity
  • Festival Playlists
  • Upcoming Festivals
  • Jap Counter
  • Contests
  • Events

For Mandals

  • Mandal Login
  • Register Mandal
  • Discover Mandals
  • Donation Campaigns

About

  • About Us
  • Contact
  • Privacy Policy
  • Terms of Service
  • Consent Policy
  • Platform Admin

© 2026 Dharmasthan - devotion, in one place

Made with devotion in India

Home
Bhakti Library
Jap
DharmaVerse
CalendarFestivalsEvents
नागपंचमी
Englishहिंदीमराठी

नागपंचमी कथा

नागपंचमी का साजरी करतात? आस्तीक ऋषी आणि नागांची कथा

Ask AI

धर्मस्थान टीम · अद्ययावत शुक्रवार, १३ नोव्हेंबर, २०२६ · 7 संदर्भ

श्रावण शुद्ध पंचमीला येणारी नागपंचमी सापांपासून रक्षणासाठी नागदेवतांची पूजा करण्याचा सण आहे. ब्रह्मदेवांनी पंचमी तिथी नागांचा आनंदाचा दिवस म्हणून ठरवली, कारण याच तिथीला आस्तीक ऋषी त्यांना जनमेजय राजाच्या सर्पयज्ञातून वाचवणार होते, असे भविष्यपुराण सांगते.

थोडक्यात: नागपंचमी

2027 मधील तारीख
शुक्रवार, ६ ऑगस्ट, २०२७
तिथी
श्रावण शुद्ध पंचमी, म्हणजे श्रावणातील शुद्ध पक्षाचा पाचवा दिवस (जुलै–ऑगस्ट); सौराष्ट्रात श्रावण वद्य पक्षातील पंचमी
उपासना
नागदेवता: अनंत (शेष), वासुकी, तक्षक इत्यादी; बंगालमध्ये मनसा देवी
इतर नावे
नागपंचम (गुजरात), नागर पंचमी (कर्नाटक)
पूजा मुहूर्त आणि वेळा →

कद्रूचा शाप आणि आस्तीक ऋषी

नागपंचमीची कथा महाभारताच्या आस्तीक पर्वात सुरू होते (आदिपर्व, गांगुलींच्या भाषांतरात विभाग १३–५८). नागांची माता कद्रू हिने आपली बहीण विनता हिच्याशी उच्चैःश्रवा घोड्याच्या शेपटीच्या रंगावरून पैज लावली. काळे केस बनून घोड्याच्या शेपटीला चिकटून राहण्याचे कपट करण्यास तिच्या पुत्रांनी नकार दिला. तेव्हा तिने त्यांना शाप दिला: जनमेजय राजाच्या सर्पयज्ञात अग्नी तुम्हाला भस्म करील (विभाग २०). सर्प फार विषारी झाले होते, म्हणून ब्रह्मदेवांनी तो शाप तसाच राहू दिला.

पिढ्यांनंतर जनमेजय राजाने तो यज्ञ केला. त्याचे वडील परीक्षित तक्षक नागाच्या दंशाने मरण पावले होते. यज्ञाच्या अग्नीत हजारो सर्प पडू लागले. नागराज वासुकीच्या बहिणीचा पुत्र, तरुण ऋषी आस्तीक याने राजाकडून वर मिळवला आणि यज्ञ थांबवावा असे मागितले. त्याने “थांब!” म्हणताच तक्षक अग्नीच्या वर अधांतरी लटकत राहिला, आणि यज्ञ थांबवण्यात आला (चिकित्सक आवृत्ती १.५३.५–८). कृतज्ञ सर्पांनी वचन दिले: “असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत्। दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत्॥”, म्हणजे दिवसा असो वा रात्री, जो असित, आर्तिमान आणि सुनीथ यांचे स्मरण करील, त्याला सापांचे भय राहणार नाही (१.५३.२३).

महाभारत यांपैकी कोणत्याही घटनेची तिथी देत नाही. पंचमी तिथीशी हा संबंध भविष्यपुराण जोडते. नागपंचमीवरील आपल्या अध्यायात ते कद्रूचा शाप आणि आस्तीकाविषयीचे ब्रह्मदेवांचे वचन पुन्हा सांगते (ब्राह्म पर्व ३२). त्यानुसार, तुमचे रक्षण पंचमीला होईल असे ब्रह्मदेवांनी सर्पांना सांगितले. म्हणून पंचमी त्यांना सदैव प्रिय आहे; ब्रह्मदेवांनी ती त्यांना आनंदाचा दिवस म्हणून दिली (३२.३१–३२). अध्यायाची सुरुवात अशी आहे: “पञ्चमी दयिता राजन्नागानां नन्दिवर्धिनी”, म्हणजे पंचमी नागांना प्रिय असून त्यांचा आनंद वाढवते (३२.१).

नागपंचमीला पुराणे काय करायला सांगतात

पंचमीला नागांना दुधाने स्नान घालावे, असे भविष्यपुराण सांगते. वासुकी, तक्षक, कालिया, मणिभद्र, ऐरावत, धृतराष्ट्र, कर्कोटक आणि धनंजय यांची नावे घेऊन, हे नाग कुटुंबाचे रक्षण करतील असे वचन ते देते (३२.२–३). दुधाचे कारणही ते स्वतः सांगते: आईच्या शापाने रात्रंदिवस होरपळणाऱ्या नागांना गायीच्या दुधाच्या स्नानाने गारवा मिळतो (३२.४). नागांची चित्रे काढावीत, किंवा सोन्याच्या, लाकडाच्या वा मातीच्या मूर्ती कराव्यात. कण्हेर, कमळ आणि जाईच्या फुलांनी त्यांची पूजा करावी आणि ब्राह्मणांना भोजन द्यावे (३२.४७–४९).

याच पुराणाच्या पुढच्या एका अध्यायात बहुतेक भारतात पाळली जाणारी तिथी सांगितली आहे: श्रावण शुद्ध पंचमीला दाराच्या दोन्ही बाजूंना शेणाने सर्प काढावेत आणि दही, दूर्वा, अक्षता, दर्भ, गंध आणि फुलांनी दाराची पूजा करावी; त्या घराला कधीही सापांचे भय राहणार नाही (ब्राह्म पर्व ३६.६२–६४). पुराण प्रत्येक महिन्याच्या पंचमीचाही गौरव करते, आणि प्रत्येक पंचमीचा स्वतःचा नाग आहे. भाद्रपद वद्य पंचमी ते विशेष पवित्र मानते (३२.४५–५१).

अनेक जण नागपंचमीला कालिया नागावरील श्रीकृष्णाच्या विजयाचेही स्मरण करतात. श्रीकृष्णाने कदंबाच्या झाडावरून विषारी यमुनेत उडी मारली, कालियाच्या फण्यांवर नृत्य केले, त्याच्या पत्नींच्या प्रार्थनेवरून त्याला सोडले आणि समुद्रात पाठवले, असे भागवत पुराण सांगते (१०.१६.६, २६, ६०). भागवत कोणतीही तिथी देत नाही, म्हणून कालियाचा नागपंचमीशी संबंध जोडणे ही लोकश्रद्धा आहे.

नागपंचमी कशी साजरी होते

दख्खनमध्ये लाकडी पाटांवर रक्तचंदनाने सापांच्या आकृत्या काढल्या जातात, किंवा पिवळ्या वा काळ्या रंगाच्या मातीच्या नागमूर्ती विकत आणून पूजल्या जातात आणि त्यांना दूध वाहिले जाते, असे इतिहासकार पां. वा. काणे यांनी लिहिले आहे (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १२५). आज महाराष्ट्रात स्त्रिया भिंतीवर किंवा पाटावर गंधाने किंवा हळदीने नाग काढतात आणि दूध, लाह्या, दूर्वा आणि फुलांनी त्यांची पूजा करतात. अनेक जणी वारुळाला जाऊन तिथे दूध आणि हळद वाहतात. जमिनीखालच्या सापांना त्रास होऊ नये म्हणून अनेक घरांत त्या दिवशी जमीन खणत नाहीत. बरेच जण सुरीने चिरणे किंवा चुलीवर तवा ठेवणेही टाळतात. गावांमध्ये स्त्रिया एकत्र जमून पंचमीची गाणी गातात, फुगड्या खेळतात आणि झाडांना बांधलेल्या झोक्यांवर झोके घेतात.

सांगली जिल्ह्यातील बत्तीस शिराळा हे गाव जिवंत नाग पकडून नागपंचमीला त्यांची मिरवणूक काढण्यासाठी प्रसिद्ध होते. मुंबई उच्च न्यायालयाने आधी या मिरवणुकांवर निर्बंध घातले. नंतर १५ जुलै २०१४ च्या निकालात न्यायालयाने ठरवले की उत्सवासाठी नाग आणि धामण पकडणे ही शिकार आहे आणि वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ९ नुसार ती निषिद्ध आहे. तेव्हापासून गावात नागाच्या मूर्ती आणि छायाचित्रांची पूजा होते, तरी जुनी प्रथा पुन्हा सुरू करण्याची मागणी अजूनही अधूनमधून पुढे येते.

इतर ठिकाणी हा दिवस वेगळ्या रूपांत साजरा होतो. सौराष्ट्रात नागपंचमी श्रावण वद्य पक्षात असते. बंगाल व दक्षिण भारताच्या काही भागांत याच सुमारास सर्पांची देवी मनसा हिची पूजा होते, अनेकदा अंगणातील निवडुंगाच्या (स्नुही) फांदीवर (काणे, पृ. १२५–१२६). कर्नाटकात हा दिवस नागर पंचमी म्हणून ओळखला जातो.

वन्यजीव तज्ज्ञ भाविकांना जिवंत सापांना दूध न पाजण्याचे आवाहन करतात. साप सरपटणारे प्राणी आहेत. दूध हा त्यांचा आहार नाही आणि त्याने ते आजारी पडू शकतात. गारुड्यांचे साप दूध पितात ते केवळ त्यांना कित्येक आठवडे उपाशी-तहानलेले ठेवले जाते म्हणून (वाइल्डलाइफ एसओएस). पुराणात सांगितलेल्या विधीत नागांच्या प्रतिमांची पूजा होते: चित्रे, किंवा माती, लाकूड वा धातूच्या मूर्ती.

घरी नागपंचमी कशी साजरी करावी

भविष्यपुराणात सांगितल्याप्रमाणे दाराच्या दोन्ही बाजूंना शेणाने नाग काढावेत, किंवा महाराष्ट्रातील प्रथेप्रमाणे पाटावर गंधाने वा हळदीने काढावेत. मग दूध, दही, दूर्वा, अक्षता आणि फुलांनी त्यांची पूजा करावी. खीर किंवा एखाद्या गोड पदार्थाचा नैवेद्य दाखवावा, आणि आस्तीक ऋषींचे स्मरण करावे: जो त्यांचे स्मरण करतो त्याला सापांचे भय बाळगण्याचे कारण नाही, असे महाभारताचे वचन आहे (विभाग ५८).

या दिवशी जिवंत सापांविषयीही दया बाळगावी: पकडून ठेवलेल्या सापांना दूध पाजण्यासाठी पैसे देऊ नयेत, आणि घरात साप आला तर त्याला इजा न करता प्रशिक्षित सर्पमित्राला बोलवावे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

नागपंचमी का साजरी करतात? आस्तीक ऋषी आणि नागांची कथा

श्रावण शुद्ध पंचमीला येणारी नागपंचमी सापांपासून रक्षणासाठी नागदेवतांची पूजा करण्याचा सण आहे. ब्रह्मदेवांनी पंचमी तिथी नागांचा आनंदाचा दिवस म्हणून ठरवली, कारण याच तिथीला आस्तीक ऋषी त्यांना जनमेजय राजाच्या सर्पयज्ञातून वाचवणार होते, असे भविष्यपुराण सांगते.

2027 मध्ये नागपंचमी कधी आहे?

2027 मध्ये नागपंचमी शुक्रवार, ६ ऑगस्ट, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.

नागपंचमी कोणत्या तिथीला असते?

श्रावण शुद्ध पंचमी, म्हणजे श्रावणातील शुद्ध पक्षाचा पाचवा दिवस (जुलै–ऑगस्ट); सौराष्ट्रात श्रावण वद्य पक्षातील पंचमी

संदर्भ

  1. Bhavishya Purana, Brahma Parva, ch. 32 (Sanskrit text): The Panchami dear to the nagas; milk baths and their reason; Kadru’s curse and Brahma’s promise of Astika (32.1–4, 7–32, 44–51) मूळ ग्रंथ वाचा
  2. Bhavishya Purana, Brahma Parva, ch. 36 (Sanskrit text): Shravan Shukla Panchami: serpents drawn in cow dung on both sides of the door (36.61–64) मूळ ग्रंथ वाचा
  3. Mahabharata, Adi Parva, Astika Parva, sections 20 and 58 (K. M. Ganguli tr.); critical edition 1.53: Kadru’s curse; Astika stops Janamejaya’s sacrifice; the verse against fear of snakes (CE 1.53.23) मूळ ग्रंथ वाचा
  4. Bhagavata Purana 10.16: Krishna subdues Kaliya and sends him to the ocean (vv. 6, 26, 60–63) मूळ ग्रंथ वाचा
  5. P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Nag Panchami in the Bhavishya Purana, the Deccan, Saurashtra and Bengal (pp. 124–126) मूळ ग्रंथ वाचा
  6. Bombay High Court, Gramsabha of Battis Shirala and Ajit Patil v. Union of India, 15 July 2014: Catching cobras and rat snakes for Nag Panchami is hunting barred by Section 9 of the Wildlife (Protection) Act मूळ ग्रंथ वाचा
  7. Wildlife SOS, “Debunking Common Myths Surrounding Snakes!”, 17 August 2021: Milk is not part of a snake’s diet; captive snakes are starved before Shravan मूळ ग्रंथ वाचा
✦
सर्व सणांच्या कथा →