लक्ष्मीपूजन कथा
दिवाळीत लक्ष्मीपूजन का करतात?
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 5 संदर्भ
दिवाळीत लक्ष्मीपूजन करतात, कारण पुराणांत लक्ष्मीची पूजा आश्विन अमावास्येच्या (उत्तरेत कार्तिक अमावास्येच्या) रात्री सांगितली आहे. त्या रात्री लक्ष्मी जागी होते असे म्हणतात, आणि दिव्यांच्या रांगांनी तिचे स्वागत होते. घरोघरी संध्याकाळी गणपतीसह, आणि अनेकदा कुबेरासह, तिची पूजा होते आणि व्यापारी नव्या वह्या सुरू करतात.
थोडक्यात: लक्ष्मीपूजन
- तिथी
- आश्विन अमावास्या (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या), दिवाळीची अमावास्येची रात्र, सूर्यास्तानंतर लगेच प्रदोषकाळी
- उपासना
- महालक्ष्मी, सोबत श्री गणेश आणि कुबेर
- इतर नावे
- लक्ष्मीपूजन, दिवाळी अमावास्या, सुखरात्री (जुने ग्रंथ), चोपडा पूजन (गुजरात)
क्षीरसागरातून लक्ष्मीचे प्रकट होणे
देव आणि असुरांनी क्षीरसागराचे मंथन केले तेव्हा विजेसारखी चमकणारी लक्ष्मी प्रकट झाली, असे भागवत पुराण सांगते (८.८.८). इंद्राने तिच्यासाठी आसन आणले, पवित्र नद्यांनी सोन्याच्या कलशांतून जल आणले, आणि ऋषींनी व सर्व दिशांच्या दिग्गज हत्तींनी हाती कमळ घेतलेल्या लक्ष्मीला अभिषेक केला (८.८.१०–१४).
मग कमळांची माळ हाती घेऊन लक्ष्मी देव, असुर, गंधर्व आणि सिद्ध यांच्यामधून फिरली. ज्याच्यात एकही दोष नाही असा कोणी ती शोधत होती (८.८.१७–१९). एकाने मोठे तप केले होते, पण क्रोध जिंकला नव्हता; दुसऱ्याकडे ज्ञान होते, पण तो वासनेपासून मुक्त नव्हता (८.८.२०–२२). तिने विष्णूंची निवड केली. त्यांना तिच्याकडून काहीही नको होते, आणि तरीही त्यांच्यात सर्व सद्गुण होते. तिने कमळांची माळ त्यांच्या खांद्यावर घातली (८.८.२३–२४). तेव्हापासून विष्णूंचे वक्षस्थळ हेच तिचे निवासस्थान आहे, असे भागवत सांगते (८.८.२५).
लक्ष्मी दिवाळीच्या रात्री समुद्रातून प्रकट झाली, असे अनेक कुटुंबांत सांगितले जाते. ही लोकश्रद्धा आहे: भागवत समुद्रमंथनाची कोणतीही तिथी देत नाही, आणि पुराणांतील दिवाळीविषयीचे अध्याय या रात्री लक्ष्मीपूजनाचे वेगळेच कारण सांगतात.
दिवाळीची अमावास्याच का
पद्मपुराणातील दीपावलीविषयीचा अध्याय या सणाच्या प्रत्येक दिवसाचा विधी सांगतो (उत्तरखंड, अध्याय १२२). अमावास्येला सकाळी स्नान, देवपूजा आणि पितरांचे श्राद्ध करावे, असे तो सांगतो. त्यानंतर, स्वतः विष्णू आपल्या चार महिन्यांच्या निद्रेतून उठण्यापूर्वी, घरच्या स्त्रियांनी लक्ष्मीला जागे करावे, असेही तो सांगतो (१२२.४–२०). त्यातील लक्ष्मीची प्रार्थना तिला सूर्य, चंद्र, वीज आणि दिव्याचे तेज म्हणते (१२२.२१–३२).
मध्ययुगीन धर्मनिबंध या रात्रीला सुखरात्री, म्हणजे सुखाची रात्र, म्हणतात. इतिहासकार पां. वा. काणे यांनी त्यांचा सारांश असा दिला आहे: सूर्य तूळ राशीत असताना येणाऱ्या या अमावास्येला लक्ष्मी आपली निद्रा सोडते; संध्याकाळी तिची पूजा होते, आणि यांपैकी काही ग्रंथ देवांचा खजिनदार कुबेर याचीही पूजा सांगतात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९९–२०१). महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात पाळला जाणारा व्रतवैकल्यांचा मार्गदर्शक ग्रंथ धर्मसिंधू लक्ष्मीची पूजा प्रदोषकाळी, म्हणजे सूर्यास्तानंतर लगेच, करायला सांगतो.
लक्ष्मीच्या स्वागतासोबत पद्मपुराण अलक्ष्मीला, म्हणजे दुर्दैव आणि दारिद्र्य यांना, घालवून देण्याचेही सांगते. रात्री उशिरा, डोळे झोपेने जड होऊ लागतात तेव्हा, नगरातील स्त्रिया ढोल आणि वाद्ये वाजवत अलक्ष्मीला आपल्या अंगणातून हाकलून देतात (उत्तरखंड १२२.२१–३२). महिन्यातील सर्वात अंधाऱ्या रात्री घराचा प्रत्येक कोपरा उजळवण्यामागेही हाच अर्थ आहे. लक्ष्मीला घरात बोलावले जाते, आणि अंधार व दारिद्र्य यांना बाहेरचा रस्ता दाखवला जातो.
भारतभर लक्ष्मीपूजन कसे होते
महाराष्ट्र, गुजरात आणि दक्षिण भारतातील अमांत पंचांगात लक्ष्मीपूजन आश्विन अमावास्येला येते. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच कार्तिक अमावास्या असते, त्यामुळे सगळीकडे ही एकच रात्र असते. आधीच्या दिवसांत घरे स्वच्छ करून रंगवली जातात. संध्याकाळी गणपतीसह लक्ष्मीची पूजा होते; प्रत्येक पूजेत गणपतीला पहिला मान असतो. अनेक जण कुबेराचीही पूजा करतात. उंबरठ्यावर, खिडक्यांत आणि कठड्यांवर पणत्या ठेवल्या जातात.
महाराष्ट्रात लक्ष्मीपूजन संध्याकाळी चौरंगावर होते. त्यावर लक्ष्मीची प्रतिमा, नाणी, सोन्या-चांदीचे दागिने आणि घरातील रोकड ठेवली जाते. नवी केरसुणी विकत आणून लक्ष्मीचे रूप म्हणून पुजली जाते, कारण स्वच्छ घरातच लक्ष्मी राहते अशी श्रद्धा आहे. नैवेद्याला लाह्या-बत्तासे आणि धणे-गूळ असतात. आरती म्हटली जाते आणि मग घरभर पणत्या लावल्या जातात.
व्यापाऱ्यांसाठी ही वर्षातील सर्वात महत्त्वाच्या संध्याकाळींपैकी एक असते. या दिवशी व्यापारी आपल्या हिशेबाच्या वह्यांची पूजा करतात, मित्र आणि गिऱ्हाइकांना बोलावतात, जुने हिशेब बंद करून नवे सुरू करतात, असे काणे यांनी १९५८ मध्ये नोंदवले (पृ. २००). गुजरातमध्ये आणि मारवाडी कुटुंबांत नव्या वह्यांवर (चोपडा) “शुभ” आणि “लाभ” लिहून स्वस्तिक काढले जाते; महाराष्ट्रात वही, गल्ला आणि दुकानातील तराजू यांची पूजा होते.
इतर परंपराही हीच रात्र आपापल्या पद्धतीने पाळतात. बंगालमध्ये या अमावास्येला काली पूजा असते (काणे, पृ. २००); आसाम आणि ओडिशातही तसेच असते. जैनांसाठी ही पावा येथे भगवान महावीरांना निर्वाण प्राप्त झाल्याची रात्र आहे. कल्पसूत्र सांगते की त्या अमावास्येला काशी आणि कोसलच्या राजांनी दिवे लावले. ज्ञानाचा प्रकाश गेला, म्हणून आपण भौतिक प्रकाश करू, असे ते म्हणाले (§§१२३–१२८). शीख बंदी छोड दिवस पाळतात: गुरू हरगोबिंद यांची ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यातून झालेली सुटका ते आठवतात आणि अमृतसरचे हरमंदिर साहिब रोषणाईने उजळवतात.
घरी लक्ष्मीपूजन कसे करावे
घरच्या लक्ष्मीपूजनाची सुरुवात घराच्या स्वच्छतेने आणि दारातील रांगोळीने होते. अनेक घरांत आत येणारी लक्ष्मीची छोटी पावलेही काढली जातात. प्रदोषकाळी, म्हणजे सूर्यास्तानंतर लगेच (या वर्षीची वेळ सणाच्या पानावर दिली आहे), लाल वस्त्रावर पाण्याने भरलेल्या कलशासह लक्ष्मी आणि गणपतीची स्थापना करावी. त्यांच्याजवळ हिशेबाच्या वह्या, लेखणी किंवा कामाची साधने ठेवावीत. हळद-कुंकू, फुले, मिळाले तर कमळ, आणि नैवेद्य अर्पण करावा.
श्रीसूक्ताचा पाठ करावा किंवा नुसती लक्ष्मीची नावे घ्यावीत, “ॐ जय लक्ष्मी माता” ही आरती म्हणावी, आणि मग प्रत्येक खोलीत, दारात आणि बाहेर पणत्या लावाव्यात. मुळात ही रात्र फार काही मागत नाही: उजळलेले स्वच्छ घर, देवांची आणि पितरांची पूजा, आणि महिन्यातील सर्वात अंधाऱ्या रात्री एकत्र आलेले कुटुंब.
लक्ष्मीपूजन च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
लक्ष्मीपूजन च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दिवाळीत लक्ष्मीपूजन का करतात?
दिवाळीत लक्ष्मीपूजन करतात, कारण पुराणांत लक्ष्मीची पूजा आश्विन अमावास्येच्या (उत्तरेत कार्तिक अमावास्येच्या) रात्री सांगितली आहे. त्या रात्री लक्ष्मी जागी होते असे म्हणतात, आणि दिव्यांच्या रांगांनी तिचे स्वागत होते. घरोघरी संध्याकाळी गणपतीसह, आणि अनेकदा कुबेरासह, तिची पूजा होते आणि व्यापारी नव्या वह्या सुरू करतात.
2027 मध्ये लक्ष्मीपूजन कधी आहे?
2027 मध्ये लक्ष्मीपूजन शुक्रवार, २९ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
लक्ष्मीपूजन कोणत्या तिथीला असते?
आश्विन अमावास्या (उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात कार्तिक अमावास्या), दिवाळीची अमावास्येची रात्र, सूर्यास्तानंतर लगेच प्रदोषकाळी
लक्ष्मीपूजन ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Bhagavata Purana 8.8 (Bhaktivedanta tr.): Lakshmi appears from the churning of the ocean and chooses Vishnu (8.8.8–25); no date is given मूळ ग्रंथ वाचा
- Padma Purana, Uttara Khanda, ch. 122 (N. A. Deshpande tr.): The celebration of Dipavali: new-moon rites and Lakshmi woken through the women (vv. 4–20); prayer to Lakshmi and Alakshmi driven out (vv. 21–32). The translation numbers verses only in these blocks मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, pp. 199–201: The new moon of Diwali: Sukharatri, Lakshmi and Kubera worship, account books, Kali Puja in Bengal मूळ ग्रंथ वाचा
- Dharmasindhu of Kashinath Upadhyaya, Ashvin masa (condensed English tr. V. D. N. Rao): Lakshmi worship at pradosh on the new moon, after the afternoon shraddha मूळ ग्रंथ वाचा
- Kalpa Sutra, Life of Mahavira §§123–128 (H. Jacobi tr., Sacred Books of the East 22): Mahavira’s nirvana on the new moon of Kartik and the lamps lit by the kings मूळ ग्रंथ वाचा