कोजागिरी पौर्णिमा कथा
कोजागिरी पौर्णिमा का साजरी करतात? लक्ष्मीच्या जागराची रात्र
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
कोजागिरी पौर्णिमा, म्हणजे आश्विनातील शरद पौर्णिमा, ही लक्ष्मी “को जागर्ति?”, म्हणजे “कोण जागे आहे?”, असे विचारत फिरते आणि जागणाऱ्यांना आशीर्वाद देते ती रात्र म्हणून साजरी होते. नारद पुराण या रात्री लक्ष्मीपूजा, दिव्यांच्या रांगा आणि चांदण्यात ठेवलेली खीर सांगते.
थोडक्यात: कोजागिरी पौर्णिमा
- तिथी
- आश्विन शुद्ध पौर्णिमा (सप्टेंबर–ऑक्टोबर), रात्री साजरी होते, मध्यरात्रीच्या सुमारास जागरणासह
- उपासना
- चंद्रासह लक्ष्मीदेवी; वैष्णव परंपरेत श्रीकृष्णाचा रास
- इतर नावे
- शरद पौर्णिमा, कोजागर, कौमुदी, कोजागरी लक्ष्मीपूजा (बंगाल), कुमार पौर्णिमा (ओडिशा), कोजगरा (मिथिला), शरद पूनम (गुजरात)
लक्ष्मी विचारते, “कोण जागे आहे?”
कोजागिरी पौर्णिमा आश्विन महिन्याच्या पौर्णिमेला येते. ही शरद ऋतूतील पहिली पौर्णिमा; तिलाच शरद पौर्णिमा म्हणतात. परंपरा तिच्या नावाचा अर्थ एका प्रश्नाने सांगते. मध्ययुगीन धर्मनिबंध लिंगपुराणातील म्हणून एक श्लोक उद्धृत करतात, “निशीथे वरदा लक्ष्मीः को जागर्तीति भाषिणी”: मध्यरात्री वर देणारी लक्ष्मी “कोण जागे आहे?” असे म्हणते (निर्णयसिंधु, परिच्छेद २, तिथितत्त्वातून उद्धृत).
नारद पुराण कोजागर व्रताचे संपूर्ण वर्णन करते (पूर्वभाग १२४.४७–५५). व्रती स्नान करून उपवास करतो आणि तांब्याच्या किंवा मातीच्या कलशात ठेवलेल्या लक्ष्मीच्या मूर्तीची पूजा करतो. चंद्रोदय झाल्यावर तुपाचे दिवे लावले जातात, शंभरापासून एक लाखापर्यंत. भरपूर साखर आणि तूप घातलेली खीर अनेक पात्रांत लख्ख चांदण्यात ठेवली जाते आणि रात्रीचा पहिला प्रहर संपल्यावर नैवेद्य म्हणून अर्पण केली जाते. सारे जण गाणी, वादन आणि नृत्य करत रात्रभर जागतात. या रात्री महालक्ष्मी हातांनी वरद आणि अभय मुद्रा दाखवत पृथ्वीवर फिरते, कोण जागे आहे असे विचारते, आणि जो जागून तिची पूजा करतो त्याला धन देते, असे पुराण सांगते (१२४.५३–५४).
इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात की या रात्रीला कौमुदी किंवा कौमुदी-महोत्सव, म्हणजे चांदण्याचा उत्सव, असेही म्हणतात. त्यांच्या मते “कोजागर” हे बहुधा “कौमुदी-जागर”, म्हणजे चांदण्यातील जागरण, याचे संक्षिप्त रूप आहे; “को जागर्ति” हे शब्द म्हणजे या नावाचा अर्थ लावण्याची ग्रंथांची स्वतःची पद्धत. ते ज्या निबंधांचा सारांश देतात, त्यांत ऐरावत हत्तीवर बसलेल्या इंद्राची पूजा, रस्त्यांच्या कडेने आणि मंदिरे, उद्याने व घरे यांत दिवे, आणि रात्र जागवण्यासाठी फाशांचे खेळ यांचाही उल्लेख आहे (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २९०–२९१).
शरद पौर्णिमा आणि श्रीकृष्णाचा रास
वैष्णव परंपरेत शरद पौर्णिमा ही वृंदावनातील गोपींसोबत श्रीकृष्णाने केलेल्या रासाची रात्र म्हणून स्मरली जाते. भागवत पुराण या कथेची सुरुवात “त्या शरदातील रात्री” या शब्दांनी करते; त्या रात्री फुललेल्या जाईच्या सुगंधाने दरवळत होत्या (१०.२९.१). मग ते उगवत्या चंद्राचे वर्णन करते: त्याचे बिंब अखंड आहे, तो नव्या कुंकवासारखा लालसर आहे, आणि त्याची तुलना ते लक्ष्मीच्या मुखाशी करते (१०.२९.२–३).
भागवत स्वतः महिना किंवा तिथी सांगत नाही. रास आश्विन पौर्णिमेला झाला असे मानणे ही ब्रजाची परंपरा आहे, आणि ब्रजाची परंपरा पाळणाऱ्या कृष्णमंदिरांचीही. बंगाल, आसाम आणि मणिपूरमध्ये रासाचा सर्वांत मोठा उत्सव एक महिन्यानंतर, कार्तिक पौर्णिमेला होतो. केवळ याच एका रात्री चंद्र सोळा कलांनी पूर्ण असतो आणि त्याच्या चांदण्यात ठेवलेल्या प्रत्येक गोष्टीला त्याचा आशीर्वाद मिळतो, असेही अनेक जण मानतात. ही वर दिलेल्या ग्रंथांची शिकवण नसून लोकश्रद्धा आहे.
भारतभर कोजागिरी कशी साजरी होते
महाराष्ट्रात कोजागिरी पौर्णिमा म्हणजे सर्वांनी मिळून जागण्याची रात्र. दूध साखर, केशर, वेलची आणि सुकामेवा घालून मंद आचेवर आटवले जाते. मग ते लक्ष्मीला अर्पण करतात, चंद्राला दाखवतात आणि चांदण्यात ठेवतात, आणि मध्यरात्री सर्वजण मिळून ते पितात. कुटुंबे, मित्रमंडळी आणि सोसायट्या गच्चीवर किंवा अंगणात एकत्र जमतात आणि रात्री उशिरापर्यंत गाणी म्हणतात, खेळ खेळतात. अनेक मराठी घरांत त्या संध्याकाळी घरातील ज्येष्ठ अपत्याचे औक्षण करतात, म्हणजे त्याला निरांजनाने ओवाळून भेटवस्तू देतात. काही घरांत नव्या पिकाच्या धान्यापासून केलेले जेवणही असते.
बंगाल आणि आसाममध्ये ही रात्र कोजागरी लक्ष्मीपूजा असते; अनेक बंगाली कुटुंबांसाठी ती वर्षातील मुख्य लक्ष्मीपूजा असते. संध्याकाळी घरी देवीची पूजा होते, आणि घरात येणारी तिची छोटी पावले अल्पनेने काढली जातात. ओडिशात हीच पौर्णिमा कुमार पौर्णिमा म्हणून साजरी होते. या दिवशी अविवाहित मुली उपवास करून चंद्राची पूजा करतात आणि चांगला वर मिळावा म्हणून प्रार्थना करतात. मिथिलेत ही रात्र कोजगरा म्हणून ओळखली जाते. हा नवविवाहित वरांचा उत्सव आहे: त्यांच्या सासरहून मखाणे, पान आणि मिठाई येते, आणि घरातील वडीलधारी मंडळी त्यांना आशीर्वाद देतात.
उत्तर भारतात खिरीची प्रथा आहे: दुधात तांदूळ शिजवून केलेली खीर रात्रभर चांदण्यात ठेवली जाते आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी प्रसाद म्हणून खाल्ली जाते. नारद पुराणातही खीर चांदण्यात ठेवली जाते, पण तिथे ती त्याच रात्री अर्पण करून वाटली जाते. गुजरातमध्ये शरद पूनमला नवरात्रानंतर आणखी एक रात्र गरबा होतो, आणि चांदण्यात दूध-पौंआ, म्हणजे दूध-पोहे, खाल्ले जातात.
घरी कोजागिरी कशी साजरी करावी
ग्रंथांनी सांगितलेल्या विधीच्या केंद्रस्थानी पूजा आणि जागरण आहेत, आणि घरी दोन्ही साधेपणाने पाळता येतात. घर आणि दार स्वच्छ करावे, आणि संध्याकाळी दिवा, फुले, हळद-कुंकू आणि नैवेद्य यांनी लक्ष्मीची पूजा करावी. चंद्रोदय झाल्यावर दारात आणि तुळशीजवळ दिवे लावावेत, दूध आटवावे, ते लक्ष्मीला आणि चंद्राला अर्पण करावे, आणि पातळ कापडाने झाकून चांदण्यात ठेवावे.
मग कुटुंबासोबत रात्रीचा निदान काही भाग जागून घालवावा: लक्ष्मीची आरती आणि भजने म्हणावीत, श्रीसूक्ताचे पठण करावे, आणि मध्यरात्री सर्वांनी मिळून दूध प्यावे. परंपरा कोजागिरीच्या नावात जो प्रश्न ऐकते, “को जागर्ति”, त्याचे उत्तर म्हणजे एकत्र जागणारे कुटुंब.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कोजागिरी पौर्णिमा का साजरी करतात? लक्ष्मीच्या जागराची रात्र
कोजागिरी पौर्णिमा, म्हणजे आश्विनातील शरद पौर्णिमा, ही लक्ष्मी “को जागर्ति?”, म्हणजे “कोण जागे आहे?”, असे विचारत फिरते आणि जागणाऱ्यांना आशीर्वाद देते ती रात्र म्हणून साजरी होते. नारद पुराण या रात्री लक्ष्मीपूजा, दिव्यांच्या रांगा आणि चांदण्यात ठेवलेली खीर सांगते.
2027 मध्ये कोजागिरी पौर्णिमा कधी आहे?
2027 मध्ये कोजागिरी पौर्णिमा गुरुवार, १४ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
कोजागिरी पौर्णिमा कोणत्या तिथीला असते?
आश्विन शुद्ध पौर्णिमा (सप्टेंबर–ऑक्टोबर), रात्री साजरी होते, मध्यरात्रीच्या सुमारास जागरणासह
संदर्भ
- Narada Purana, Purva Bhaga, ch. 124 (G. V. Tagare tr., Part IV): The Kojagara vrata: Lakshmi’s worship, lamps, milk puddings in the moonlight, and Lakshmi asking who is awake (vv. 47–55) मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta (1612), Pariccheda 2 (Nirnaya Sagar ed., 1940): The verse “nishithe varada lakshmih ko jagarti…”, quoted from the Linga Purana through the Tithitattva (p. 142) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Kojagara or Kaumudi-mahotsava; the name as Kaumudi-jagara (pp. 290–291) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 10.29: The autumn nights and the full moon of the Raas (vv. 1–3) मूळ ग्रंथ वाचा