धूलिवंदन कथा
होळीला रंग का खेळतात? धुळवडीची (धूलिवंदनाची) कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 3 संदर्भ
होळीला रंग खेळतात कारण हा सण मुळात वसंतोत्सव म्हणून सुरू झाला: कामसूत्राच्या टीकेतच फाल्गुन पौर्णिमेला लोक एकमेकांवर रंगीत पाणी शिंपडतात आणि सुगंधी चूर्ण उडवतात, असे वर्णन आहे. धूलिवंदनाला, म्हणजे होलिका दहनाच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी, राखेला वंदन केले जाते आणि रंग खेळायला सुरुवात होते.
थोडक्यात: धूलिवंदन
- तिथी
- फाल्गुन वद्य प्रतिपदा, होलिका दहनानंतरची सकाळ (पौर्णिमांत पंचांगात चैत्राचा पहिला दिवस); महाराष्ट्राच्या बऱ्याच भागांत रंग खेळण्याचा मुख्य दिवस म्हणजे चार दिवसांनी येणारी रंगपंचमी
- उपासना
- ब्रजमध्ये श्रीकृष्ण आणि राधा; भविष्यपुराणातील विधीत प्रेमाचा आणि वसंताचा देव कामदेव; होलिका दहनाच्या राखेला वंदन केले जाते
- इतर नावे
- धूलिवंदन, धुळवड, धुलेटी, धुलेंडी, रंगांची होळी, फगुआ, दोलयात्रा (बंगाल, ओडिशा)
होलिका दहनानंतरची सकाळ
रंगांची होळी बहुधा धूलिवंदनाला खेळली जाते. धूलिवंदन म्हणजे फाल्गुन पौर्णिमेच्या होलिका दहनानंतरची सकाळ. या अग्नीमागची प्रल्हाद आणि होलिकेची कथा होलिका दहनावरील लेखात दिली आहे. महाराष्ट्राच्या अमांत पंचांगात रंगांचा हा दिवस फाल्गुन वद्य प्रतिपदा असतो; उत्तर भारताच्या पौर्णिमांत पंचांगात तो चैत्राचा पहिला दिवस असतो.
भविष्यपुराणातील (उत्तरपर्व, अध्याय १३२) होलिकेचा प्रसंग तेराव्या शतकातील विद्वान हेमाद्री यांनी उद्धृत केला आहे. त्या सकाळी काय करावे, ते हा प्रसंग सांगतो. लोक मंत्र म्हणून होळीच्या राखेला वंदन करतात. मग अंगणात काढलेल्या चौकावर प्रेमाचा देव कामदेव याची पूजा होते. त्याच्या प्रतिमेला चंदन लावले जाते, पूजा करणारा चंदन मिसळलेला आंब्याचा मोहोर खातो, आणि “कामदेव माझ्यावर प्रसन्न होवो” असे म्हणून दान दिले जाते. हा प्रसंग या वचनाने संपतो: थंडी संपून वसंत जवळ येतो तेव्हा जो चंदनासह आंब्याचा मोहोर खातो, तो सुखी राहतो (पां. वा. काणे, हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. २३८–२३९).
राखेच्या याच वंदनावरून, म्हणजे धूलि-वंदनावरून, या दिवसाला धूलिवंदन हे नाव पडले. काणे यांच्या मते, होळीच्या दुसऱ्या दिवशी एकमेकांवर चिखल फेकण्याचा प्रकार, जो अजूनही काही ठिकाणी होतो, हा बहुधा कपाळाला आणि अंगाला राख लावण्याच्या रीतीचाच विस्तार आहे (पृ. २४१). रंगही याच सकाळी खेळले जाऊ लागले.
होलाका: वसंताचा एक प्राचीन उत्सव
होळी हा अतिशय प्राचीन सण आहे, आणि त्याचे जुने नाव होलाका होते. जैमिनीच्या मीमांसासूत्रावरील (१.३.१५–२३) शबराचे भाष्य पूर्वेकडील लोकांच्या प्रथेचे उदाहरण म्हणून होलाकेचा उल्लेख करते. जैमिनीच्या सूत्रांखाली होलाकेची चर्चा होते आणि काठक गृह्यसूत्रात तिचे नाव येते. यावरून हा सण इसवी सनापूर्वी काही शतके साजरा होत होता, असा निष्कर्ष काणे काढतात (पृ. २३७–२३८, २४०).
रंगांनाही दीर्घ लिखित इतिहास आहे. कामसूत्र नगरवासीयांच्या करमणुकींमध्ये वसंतोत्सव आणि उदकक्ष्वेडिका, म्हणजे एकमेकांवर पाणी शिंपडण्याचा खेळ, यांची गणना करते (काणे यांच्या क्रमांकनानुसार १.४.४२). काणे सांगतात त्याप्रमाणे, त्यावरील जयमंगला टीकेत फाल्गुन पौर्णिमेला लोक शिंगाच्या पिचकारीने एकमेकांवर रंगीत पाणी उडवतात आणि सुगंधी चूर्ण फेकतात, असे वर्णन आहे. हेमाद्री लिंगपुराणातील वचन उद्धृत करतात; त्यात या पौर्णिमेला फाल्गुनिका म्हटले असून ती “बालक्रीडांनी भरलेली” असते, असे सांगितले आहे. ते वराहपुराणातील एक श्लोकही उद्धृत करतात, ज्यात हा दिवस चूर्णाने खेळण्याचा दिवस म्हणून वर्णिला आहे (काणे, पृ. २३८).
काणे यांचा निष्कर्ष असा आहे: होळीचा अग्नी हिवाळ्याचा शेवट दर्शवतो, रंगीत पाणी आणि चूर्ण वसंताच्या आगमनाचा उत्सव साजरा करतात, आणि “मूळ रूपात हा वसंतोत्सवाहून अधिक काही नाही” (पृ. २४०–२४१). भविष्यपुराणात त्याच सकाळी आंब्याच्या मोहोराने होणारी कामदेवाची पूजाही हेच दाखवते: होळीचे रंग हे वसंताचे रंग आहेत.
श्रीकृष्ण, राधा आणि ब्रजची होळी
बहुतेक भक्तांसाठी होळीचे रंग श्रीकृष्णाचे आहेत. ब्रजच्या गीतांत किशोर कृष्ण राधा आणि गोपींना रंगात चिंब भिजवतो, आणि त्या रंगांनी आणि काठ्यांनी उत्तर देतात. सर्वांच्या आवडीचे हे चित्र नंतरच्या भक्तिग्रंथांतून, काव्यातून आणि लोकगीतांतून आले आहे; भागवतपुराणात होळीचे वर्णन नाही.
बंगाल आणि ओडिशामध्ये ही पौर्णिमा दोल पौर्णिमा किंवा दोलयात्रा म्हणून ओळखली जाते: श्रीकृष्णाची मूर्ती झोपाळ्यावर ठेवून झुलवली जाते आणि अबीराने पूजा होते. मध्ययुगीन बंगाली विद्वान शूलपाणी यांनी यावर दोलयात्रा-विवेक हा छोटा ग्रंथ लिहिला. झोपाळ्याचा हा उत्सव वृंदावनात इंद्रद्युम्न राजाने सुरू केला, असे त्यात म्हटले आहे (काणे, पृ. २३९–२४०).
ब्रजमध्ये होळीचा उत्सव सुमारे चाळीस दिवस चालतो. तो वसंतपंचमीला सुरू होतो; त्या दिवशी वृंदावनातील बांके बिहारी मंदिरात पहिल्यांदा गुलाल अर्पण केला जातो. पौर्णिमेआधी लट्ठमार होळी असते. श्रीकृष्णाचे गाव नंदगाव येथील पुरुष राधेचे जन्मस्थान मानल्या जाणाऱ्या बरसाना येथे येतात, आणि तिथल्या स्त्रिया खेळकरपणे बांबूच्या काठ्यांनी त्यांना मारतात. दुसऱ्या दिवशी हा खेळ नंदगावात होतो (इनक्रेडिबल इंडिया, पर्यटन मंत्रालय).
भारतभर होळी कशी साजरी होते
महाराष्ट्रात होळीच्या दुसऱ्या दिवसाला धूलिवंदन किंवा धुळवड म्हणतात. राज्याच्या बऱ्याच भागांत रंगांचा मोठा दिवस रंगपंचमीला, म्हणजे फाल्गुन वद्य पंचमीला, येतो. दख्खनमध्ये रंग होळीनंतर पाचव्या दिवशी खेळले जातात, असे काणे नोंदवतात (पृ. २४१). कोकणात ग्रामदेवतेच्या पालखीसह शिमगा अनेक दिवस चालतो.
पंजाबमध्ये होळीनंतर होला मोहल्ला येतो, जो स्वतंत्र शीख सण आहे. गुरू गोविंदसिंग यांनी पहिला होला मोहल्ला आनंदपूर येथे चेत वदी १, बिक्रमी संवत १७५७ (२२ फेब्रुवारी १७०१) रोजी साजरा केला. त्यांनी या दिवसाला लुटुपुटुच्या लढायांसह युद्धकौशल्याच्या प्रदर्शनाचे रूप दिले. आजही आनंदपूर साहिब येथे निहंग शीख शस्त्रकौशल्याची आणि घोडेस्वारीची प्रात्यक्षिके दाखवत मिरवणुकांचे नेतृत्व करतात (एन्सायक्लोपीडिया ऑफ सिखिझम, पंजाबी विद्यापीठ, पतियाळा). बंगालमधील शांतिनिकेतनात रवींद्रनाथ टागोरांनी आपल्या शाळेत बसंत उत्सव सुरू केला. त्यात दोल पौर्णिमेला गाणी, नृत्य आणि अबीर यांनी वसंताचे स्वागत होते.
होळीचे रंग पूर्वी फुलांपासून आणि वनस्पतींपासून बनत. पळसाची (टेसूची) फुले रात्रभर भिजवली की केशरी-पिवळे पाणी मिळते, आणि अबीर-गुलाल ही सुगंधी चूर्णे असत. अनेक कुटुंबे आता पुन्हा अशा नैसर्गिक रंगांकडे वळत आहेत किंवा कोरड्या गुलालाने खेळतात. दिवसाच्या शेवटी गुजिया (करंजी), पुरणपोळी यांसारखे गोड पदार्थ घेऊन मित्र-नातेवाइकांच्या भेटी घेतल्या जातात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
होळीला रंग का खेळतात? धुळवडीची (धूलिवंदनाची) कथा
होळीला रंग खेळतात कारण हा सण मुळात वसंतोत्सव म्हणून सुरू झाला: कामसूत्राच्या टीकेतच फाल्गुन पौर्णिमेला लोक एकमेकांवर रंगीत पाणी शिंपडतात आणि सुगंधी चूर्ण उडवतात, असे वर्णन आहे. धूलिवंदनाला, म्हणजे होलिका दहनाच्या दुसऱ्या दिवशी सकाळी, राखेला वंदन केले जाते आणि रंग खेळायला सुरुवात होते.
2027 मध्ये धूलिवंदन कधी आहे?
2027 मध्ये धूलिवंदन सोमवार, २२ मार्च, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
धूलिवंदन कोणत्या तिथीला असते?
फाल्गुन वद्य प्रतिपदा, होलिका दहनानंतरची सकाळ (पौर्णिमांत पंचांगात चैत्राचा पहिला दिवस); महाराष्ट्राच्या बऱ्याच भागांत रंग खेळण्याचा मुख्य दिवस म्हणजे चार दिवसांनी येणारी रंगपंचमी
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1, ch. XII: Holākā in Jaimini, Śabara and the Kāṭhaka Gṛhya; the Kāmasūtra and Jayamaṅgalā on coloured water and powder; the Bhaviṣyottara’s next-morning salute to the ashes and worship of Kāma (Uttara Parva 132, as quoted by Hemādri); Dolayātrā; Raṅgapañcamī in the Deccan (pp. 237–241) मूळ ग्रंथ वाचा
- Incredible India (Ministry of Tourism), “Barsana”: Lathmar Holi between Barsana and Nandgaon मूळ ग्रंथ वाचा
- Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala), “Hola Mahalla”: The first Hola Mohalla at Anandpur, Chet vadi 1, 1757 Bk (22 February 1701), and its martial display