हरतालिका कथा
हरतालिका का साजरी करतात? पार्वतीच्या व्रताची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला पार्वतीच्या व्रताच्या स्मरणार्थ हरतालिका साजरी होते: विष्णूंशी तिचे लग्न होऊ नये म्हणून तिच्या सख्या तिला वनात घेऊन गेल्या आणि तिथे उपवास व पूजा करून तिने शंकरांना पती म्हणून मिळवले. स्त्रिया बहुधा निर्जळी उपवास करतात, शिव-पार्वतीची पूजा करतात आणि रात्री जागरण करतात.
थोडक्यात: हरतालिका
- तिथी
- भाद्रपद शुद्ध तृतीया, बहुधा गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी
- उपासना
- पार्वती (गौरी) आणि भगवान शंकर
- इतर नावे
- हरितालिका, हरतालिका तृतीया, तीज (नेपाळ)
हरतालिकेची कथा
हरतालिकेला वाचली जाणारी कथा पर्वतराज हिमवानाची कन्या पार्वती हिची आहे. तिने मनोमन फक्त शंकरांनाच पती म्हणून निवडले होते. पण तिच्या वडिलांनी तिचे लग्न विष्णूंशी ठरवले. त्या लग्नातून पार्वतीला वाचवण्यासाठी तिच्या सख्या तिला वडिलांच्या घरातून वनात घेऊन गेल्या, आणि तिथे लपून ती शंकरांसाठी तपश्चर्येत लीन झाली.
कथेनुसार, भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला, हस्त नक्षत्रावर, पार्वतीने वाळूचे शिवलिंग तयार केले, उपवास केला आणि रात्रभर शंकरांची पूजा केली. तिच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन शंकर प्रकट झाले आणि तिला पत्नी म्हणून स्वीकारण्याचे वचन दिले; पुढे हिमवानानेही आशीर्वाद देऊन आपल्या कन्येचा विवाह शंकरांशी लावून दिला.
हरतालिका हे नाव याच कथेतून आले आहे. इतिहासकार पां. वा. काणे यांच्या मते मध्ययुगीन व्रतग्रंथ व्रतराज हरितालिका या नावाचा अर्थ असा सांगतो: ज्या व्रतात पार्वतीला तिच्या सख्यांनी (आली) हरण करून नेले (हरित) ते व्रत (हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १४५). व्रतराजातील कथेत स्वतः शंकर पार्वतीला त्या व्रताची कथा सांगतात, ज्याच्या बळावर तिने त्यांना पती म्हणून मिळवले आणि ती त्यांच्या देहाचा अर्धा भाग झाली. हे नाव हरिताल म्हणजे हरताळ या पिवळ्या खनिजावरून आले असेल का, असा प्रश्नही काणे यांनी उपस्थित केला आहे; एके काळी पार्वतीची मूर्ती कदाचित हरताळाने रंगवली जात असे.
हे व्रत कुठून आले
हरतालिका हे जुन्या पुराणांतील नसून नंतरच्या मध्ययुगीन व्रतग्रंथांतील व्रत असावे असे दिसते. बाराव्या शतकातील कृत्यकल्पतरूत किंवा हेमाद्रीच्या मोठ्या व्रतसंग्रहात काणे यांना त्याचा उल्लेख आढळला नाही; त्याचे वर्णन फक्त निर्णयसिंधू, व्रतार्क, व्रतराज अशा नंतरच्या ग्रंथांत येते (खंड ५, पृ. १४४). अकराव्या शतकातील राजा भोजाच्या नावावर असलेल्या राजमार्तंडात याच पक्षातील, पार्वतीला प्रिय अशा एका व्रतावर आधीपासूनच काही श्लोक आहेत.
या व्रताची जुनी हस्तलिखिते ही कथा वेगवेगळ्या पुराणांशी जोडतात. अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया विद्यापीठात असलेले हरितालिकेचे एक हस्तलिखित आपल्या पुष्पिकेत स्कंदपुराणाचे नाव घेते, तर त्याच संग्रहातील दुसरे हस्तलिखित भविष्योत्तर पुराणाचे. या दोन्हींपैकी कोणत्याही पुराणाच्या छापील आवृत्तीत आम्हाला ही कथा सापडली नाही, म्हणून तिला या व्रताची पारंपरिक कथा म्हणणेच योग्य ठरेल. मद्रासमधील संस्कृत हस्तलिखितांच्या १९१३ च्या एका सूचीतही हीच कथा थोडक्यात दिली आहे: विष्णूंशी लग्न करावे लागू नये म्हणून पार्वतीच्या सख्या तिला वडिलांपासून दूर घेऊन गेल्या.
धर्मनिबंधांत हरतालिकेच्या ज्या प्रार्थना दिल्या आहेत, त्यांत स्त्री गौरी आणि शंकरांकडे सुखी वैवाहिक जीवन, आरोग्य आणि समृद्धी मागते (काणे, खंड ५, पृ. १४४). म्हणूनच सुवासिनी हे व्रत पती आणि कुटुंबासाठी करतात, आणि कुमारिका पार्वतीप्रमाणे चांगला पती मिळावा म्हणून करतात.
हरतालिका, हरियाली तीज आणि कजरी तीज
उत्तर भारतात तीन तीज साजऱ्या होतात आणि तिन्ही पावसाळ्यातील पार्वतीचे सण आहेत. हरियाली तीज, म्हणजे “हिरवी तीज”, श्रावण शुद्ध तृतीयेला येते आणि राजस्थान, हरियाणा व पंजाबमध्ये झोके, गाणी आणि नव्या कपड्यांसाठी ओळखली जाते. कजरी तीज पंधरा दिवसांनी वद्य पक्षातील तृतीयेला येते (उत्तर भारतीय पंचांगात भाद्रपद वद्य तृतीया) आणि ती भोजपुरी प्रदेशातील कजरी गीतांसाठी ओळखली जाते. भाद्रपद शुद्ध तृतीयेची हरतालिका ही त्यांतील तिसरी तीज; ती कडक उपवास आणि रात्रीचे जागरण करून पाळली जाते.
हरतालिका तीज बिहार, झारखंड, पूर्व उत्तर प्रदेश, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, राजस्थान आणि उत्तराखंडात पाळली जाते. तिथे स्त्रिया नवरीसारख्या नटतात, शिव-पार्वतीच्या मातीच्या छोट्या मूर्तींची पूजा करतात आणि संध्याकाळी कथा ऐकतात. नेपाळमध्ये तीज हा वर्षातील मोठ्या सणांपैकी एक आहे: आधी मेजवानीचा दिवस, मग उपवासाचा आणि पशुपतिनाथासारख्या शिवमंदिरांत पूजेचा दिवस. कर्नाटकात हीच तिथी गौरी हब्बा म्हणून पाळली जाते: गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी तिथे गौरीची पूजा होते.
महाराष्ट्रात स्त्रिया हरतालिकेचे व्रत मोठ्या प्रमाणावर करतात, असे काणे यांनीही नोंदवले आहे (पृ. १४४). स्त्रिया आणि मुली पार्वती व तिची सखी यांच्या मातीच्या छोट्या, रंगवलेल्या मूर्ती मांडतात; बहुधा सोबत वाळूचे शिवलिंगही असते. हळद, कुंकू, फुले आणि पत्री, म्हणजे अनेक प्रकारच्या पानांच्या डहाळ्या, वाहून त्या मूर्तींची पूजा करतात. अनेक जणी अन्न-पाण्याशिवाय उपवास करतात. रात्री त्या जागरण करतात, गाणी म्हणतात आणि पारंपरिक खेळ खेळतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी उत्तरपूजा करून मूर्तींचे विसर्जन करतात आणि उपवास सोडतात; नेमक्या त्याच वेळी घर गणपतीच्या स्वागताच्या तयारीत असते.
घरी हरतालिकेचे व्रत कसे करावे
सकाळी स्नान करून व्रताचा संकल्प करा. चौरंगावर पाना-फुलांचे छोटे मखर करून शिव-पार्वतीच्या मूर्ती, किंवा वाळूचे शिवलिंग आणि पार्वती व तिची सखी यांच्या मूर्ती मांडा. हळद, कुंकू, फुले, बेल आणि इतर पत्री वाहून पूजा करा, फळे आणि मिठाई अर्पण करा, हरतालिकेची कथा वाचा किंवा ऐका आणि संध्याकाळी आरती करा.
उपवास आपल्या प्रकृतीनुसार आणि घरच्या रीतीनुसार करा: अनेक जणी पाणीही घेत नाहीत, काही फळे आणि दूध घेतात, आणि आजारी, वृद्ध व गर्भवती स्त्रियांनी कडक उपवास करणे अपेक्षित नसते. शक्य असल्यास रात्री भजनासाठी जागरण करा. दुसऱ्या दिवशी सकाळी पुन्हा पूजा करून मूर्तींचे पाण्यात किंवा कुंडीत विसर्जन करा आणि प्रसाद घेऊन उपवास सोडा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
हरतालिका का साजरी करतात? पार्वतीच्या व्रताची कथा
भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला पार्वतीच्या व्रताच्या स्मरणार्थ हरतालिका साजरी होते: विष्णूंशी तिचे लग्न होऊ नये म्हणून तिच्या सख्या तिला वनात घेऊन गेल्या आणि तिथे उपवास व पूजा करून तिने शंकरांना पती म्हणून मिळवले. स्त्रिया बहुधा निर्जळी उपवास करतात, शिव-पार्वतीची पूजा करतात आणि रात्री जागरण करतात.
2027 मध्ये हरतालिका कधी आहे?
2027 मध्ये हरतालिका शुक्रवार, ३ सप्टेंबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
हरतालिका कोणत्या तिथीला असते?
भाद्रपद शुद्ध तृतीया, बहुधा गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी
संदर्भ
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1 (1958), pp. 144–145: Haritalika found only in the later digests; the Vrataraja’s explanation of the name and its katha; the prayers for a happy married life, health and wealth; clay images of Parvati, her friend and the Shivalinga; widely kept in Maharashtra मूळ ग्रंथ वाचा
- A Descriptive Catalogue of the Sanskrit Manuscripts, Government Oriental Manuscripts Library, Madras, vol. 16 (1913), no. 8606: The Haritalika vratakalpa: worship of Shiva and Parvati on Bhadrapada Shukla Tritiya with Hasta; Parvati taken from her father so as not to marry Vishnu मूळ ग्रंथ वाचा
- University of Pennsylvania, Ms. Coll. 390 Item 2268, Haritālikāpūjānakathāvratodyāpana: A Haritalika manuscript whose colophon places the vow in the Skanda Purana मूळ ग्रंथ वाचा
- University of Pennsylvania, Ms. Coll. 390 Items 372–374 (Anantavratakatha and other vow stories): Part 2, a Haritalika vratakatha whose colophon places it in the Bhavishyottara Purana, as a dialogue of Hara and Gauri मूळ ग्रंथ वाचा