गुढीपाडवा कथा
गुढीपाडवा का साजरा करतात? मराठी नववर्षाची कथा
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 4 संदर्भ
चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला येणारा गुढीपाडवा म्हणजे मराठी नववर्ष. ब्रह्मदेवाने या दिवशी सूर्योदयाला सृष्टी निर्माण केली असे नारदपुराण सांगते, शालिवाहन शकाचे नवे वर्ष याच दिवशी सुरू होते, आणि नव्या वर्षाच्या स्वागतासाठी घरोघरी दारात गुढी उभारली जाते.
थोडक्यात: गुढीपाडवा
- तिथी
- चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, हिंदू नववर्षाचा पहिला दिवस
- उपासना
- सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेव; गुढीची ब्रह्मध्वज म्हणून पूजा
- इतर नावे
- मराठी नववर्ष, उगादी (कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा), संवत्सर पाडवो (गोवा), नवरेह (काश्मीर); याच दिवशी चैत्र नवरात्र सुरू होते
ब्रह्मदेवाने सृष्टी निर्माण केली तो दिवस
गुढीपाडवा चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला, म्हणजे चैत्राच्या शुक्लपक्षाच्या पहिल्या दिवशी येतो आणि मराठी पंचांगाचे वर्ष याच दिवशी सुरू होते. ब्रह्मदेवाने या दिवशी सूर्योदयाला संपूर्ण सृष्टी निर्माण केली, असे नारदपुराणातील श्लोक सांगतो (पूर्वभाग ११०.५–६): “चैत्रे मासि जगद् ब्रह्मा ससर्ज प्रथमेऽहनि। शुक्लपक्षे समग्रं तु तदा सूर्योदये सति॥”
अनेक मराठी पुस्तकांत हा श्लोक ब्रह्मपुराणातील म्हणून दिला जातो. प्रत्यक्षात तो नारदपुराणात, प्रतिपदेच्या व्रतांविषयीच्या अध्यायात आढळतो.
शालिवाहन शक
मराठी पंचांग शालिवाहन शकात वर्षे मोजते, आणि त्याचे नवे वर्ष याच दिवशी सुरू होते. शालिवाहन राजाने शकांवर मिळवलेल्या विजयाची ही आठवण आहे, असे परंपरा सांगते, आणि त्याने मातीच्या सैनिकांत प्राण फुंकून हा विजय मिळवला अशी पैठणची प्रसिद्ध आख्यायिका आहे.
इतिहास मात्र अधिक काळजीपूर्वक सांगतो. शक संवत इ. स. ७८ पासून सुरू होतो आणि तो कोणी सुरू केला याविषयी इतिहासकारांत अजूनही मतभेद आहेत. “शालिवाहन” हे नाव त्याला नंतर जोडले गेले, बहुधा पैठणचा सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी याच्या आठवणीत; त्याने शकांवर मिळवलेल्या विजयाची नोंद त्याची आई गौतमी बलश्री हिच्या नाशिकच्या लेणी क्रमांक ३ मधील शिलालेखात आहे. काहीही असो, हा शक गुढीपाडव्याला महाराष्ट्राच्या स्वतःच्या इतिहासाशी जोडतो.
श्रीरामांचे पुनरागमन आणि गुढी
रावणावर विजय मिळवून श्रीराम परतले तेव्हा अयोध्येत उभारलेल्या ध्वजांची आठवण म्हणजे गुढी, असे अनेक घरांत सांगितले जाते. ही लोकश्रद्धा आहे: वाल्मीकी रामायण रामांचे पुनरागमन या दिवशी झाले असे सांगत नाही. चौदा वर्षे पूर्ण झाल्यावर पंचमीला राम भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमात पोहोचले, एवढेच ते सांगते, आणि महिन्याचे नाव देत नाही (चिकित्सक आवृत्ती ६.११२.१).
प्रत्येक कथेत गुढीचा अर्थ एकच आहे: विजय आणि स्वागत, नव्या सुरुवातीसाठी दारात उभारलेला ध्वज. गुढीच्या प्रत्येक भागाचा आणि या दिवशी खाल्ल्या जाणाऱ्या कडुलिंबाचा अर्थ पुढील कथेत आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गुढीपाडवा का साजरा करतात? मराठी नववर्षाची कथा
चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला येणारा गुढीपाडवा म्हणजे मराठी नववर्ष. ब्रह्मदेवाने या दिवशी सूर्योदयाला सृष्टी निर्माण केली असे नारदपुराण सांगते, शालिवाहन शकाचे नवे वर्ष याच दिवशी सुरू होते, आणि नव्या वर्षाच्या स्वागतासाठी घरोघरी दारात गुढी उभारली जाते.
2027 मध्ये गुढीपाडवा कधी आहे?
2027 मध्ये गुढीपाडवा बुधवार, ७ एप्रिल, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गुढीपाडवा कोणत्या तिथीला असते?
चैत्र शुद्ध प्रतिपदा, हिंदू नववर्षाचा पहिला दिवस
संदर्भ
- Narada Purana, Purva Bhaga, ch. 110 (G. V. Tagare tr.): Brahma created the world on Chaitra Shukla Pratipada at sunrise (vv. 5–6) मूळ ग्रंथ वाचा
- Valmiki Ramayana, critical edition 6.112.1: Rama reaches Bharadwaj’s ashram on a panchami; no month is named मूळ ग्रंथ वाचा
- Nashik cave 3 inscription of Gautami Balashri: Gautamiputra Satakarni’s victory over the Shakas, Yavanas and Pahlavas
- Shaka era: The 78 CE epoch and the debate over its founder मूळ ग्रंथ वाचा