धनत्रयोदशी कथा
धनत्रयोदशी का साजरी करतात? धन्वंतरी आणि यमदीपदान
Ask AIधर्मस्थान टीम · अद्ययावत · 7 संदर्भ
धनत्रयोदशी, म्हणजे आश्विन कृष्ण त्रयोदशी, दारात यमासाठी दिवा लावून साजरी होते; हा दिवा अकाली मृत्यू दूर ठेवतो असे पुराणे सांगतात. हा दिवस आयुर्वेदाचे देव धन्वंतरी यांची जयंतीही आहे; ते अमृतकलश घेऊन समुद्रातून प्रकट झाले. याच दिवसापासून दिवाळीचे मुख्य दिवस सुरू होतात.
थोडक्यात: धनत्रयोदशी
- तिथी
- अमांत पंचांगानुसार आश्विन कृष्ण त्रयोदशी (पौर्णिमांत पंचांगानुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी), साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या दोन दिवस आधी; अंधार पडल्यावर यमासाठी दिवा लावतात
- उपासना
- यम (दारातील दीपदान), भगवान धन्वंतरी, लक्ष्मीदेवी
- इतर नावे
- धनतेरस, धन्वंतरी जयंती, यम त्रयोदशी, यमदीपदान
यमासाठी दिवा
धनत्रयोदशी अमांत पंचांगात आश्विन कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीला (हिंदीत तेरस) येते. उत्तर भारतातील पौर्णिमांत पंचांगात हीच कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी असते. स्कंद पुराण या दिवसाचा विधी सांगते: रात्रीच्या पहिल्या भागात व्रतीने मृत्युदेवता यमाला दिवा अर्पण करावा, म्हणजे अकाली मृत्यू टळतो (वैष्णवखंड, कार्तिकमाहात्म्य ९.२०). हा दिवा यमाची दिशा असलेल्या दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवला जातो, असे अनुवादक नोंदवतात.
त्याच अध्यायात यम आपल्या दूतांना सांगतो की जो दरवर्षी या रात्री मंत्र म्हणून घराच्या दारात दिवा ठेवतो, त्याला दीपोत्सवाच्या काळात अकाली मृत्यू आला तरी माझ्याकडे आणू नये (९.२३–२६). हा मंत्र निर्णयसिंधूतही उद्धृत केला आहे: “मृत्युना पाशदण्डाभ्यां कालेन श्यामया सह। त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयतां मम॥” म्हणजे, त्रयोदशीच्या दीपदानाने मृत्यू, पाश आणि दंड, काल आणि श्यामा यांच्यासह सूर्यपुत्र यम माझ्यावर प्रसन्न होवो. नारद पुराण हाच विधी अधिक सोप्या रूपात सांगते: त्या दिवशी एकदाच जेवावे, तेलाचा दिवा लावून त्याची पूजा करावी आणि “यम माझ्यावर प्रसन्न होवो” असे म्हणून तो मुख्य दाराबाहेर ठेवावा (पूर्वभाग १२२.४६–४७).
याच त्रयोदशीला हेमनकाच्या तान्ह्या मुलाचा अकाली मृत्यू टळला, असेही स्कंद पुराण एकाच श्लोकात सांगते (९.२१). घरोघरी ही कथा विस्ताराने सांगितली जाते. एका राजपुत्राच्या नशिबी लग्नानंतरच्या चौथ्या रात्री सर्पदंशाने मृत्यू लिहिला होता; त्याला अनेकदा हिम राजाचा पुत्र म्हटले जाते. त्याच्या नववधूने दिवे लावून आणि गाणी म्हणून त्याला जागे ठेवले आणि दारात आपल्या सोन्या-चांदीची रास रचली. सापाच्या रूपात आलेला यम त्या झगमगाटाने दिपून परत गेला. ही सविस्तर कथा पारंपरिक आहे; पुराणात फक्त तो एकच श्लोक आहे.
धन्वंतरी आणि अमृतकलश
धनत्रयोदशी धन्वंतरी जयंती म्हणूनही पाळली जाते. भागवत पुराण सांगते की देव आणि असुर क्षीरसागराचे मंथन करत असताना त्यातून एक अद्भुत पुरुष प्रकट झाले: रुंद छाती, पिवळी वस्त्रे, कुंडले आणि कंकणे, आणि हातात अमृताने काठोकाठ भरलेला कलश (८.८.३१–३३). ते धन्वंतरी होते, भगवान विष्णूंचे अंश आणि आयुर्वेदाचे जाणकार. असुरांनी लगेच त्यांच्या हातातून कलश हिसकावून घेतला (८.८.३४–३५).
धन्वंतरी कोणत्या तिथीला प्रकट झाले, हे भागवत सांगत नाही. या त्रयोदशीविषयी येथे उद्धृत केलेले पुराणांचे अध्यायही यमाच्या दिव्याबद्दल सांगतात, धन्वंतरींबद्दल नाही. हा दिवस धन्वंतरी जयंती म्हणून पाळणे ही एक जिवंत परंपरा आहे. ती विशेषतः वैद्य पाळतात; ते घरी आणि आपल्या दवाखान्यांत धन्वंतरीची पूजा करतात. २०१६ ते २०२४ या काळात भारत सरकारने राष्ट्रीय आयुर्वेद दिन धन्वंतरी जयंतीला साजरा केला. धनत्रयोदशीची तारीख दरवर्षी बदलत असल्याने २३ मार्च २०२५ च्या राजपत्र अधिसूचनेने आयुर्वेद दिन त्याऐवजी २३ सप्टेंबरला निश्चित केला.
धन, सोने आणि नवी भांडी
धनतेरस या नावाचा अर्थ “तेरसेचे धन”: धन आणि तेरस. इतिहासकार पां. वा. काणे नोंदवतात की गुजरात आणि सौराष्ट्रात या दिवसाला धनतेरस म्हणतात. या दिवशी आणि त्याआधी घरांना रंग दिला जातो, सजावट होते, अंगणे स्वच्छ केली जातात, धातूची भांडी घासून लख्ख केली जातात आणि दिवाळीची रोषणाई सुरू होते, असेही ते लिहितात (हिस्टरी ऑफ धर्मशास्त्र, खंड ५, पृ. १९५–१९६). महाराष्ट्रात हा दिवस धनत्रयोदशी म्हणून ओळखला जातो.
धनत्रयोदशीला सोने, चांदी किंवा नवी भांडी खरेदी करणे ही सर्वत्र रूढ प्रथा आहे, आणि त्यासाठी बाजार रात्री उशिरापर्यंत सुरू असतात. येथे उद्धृत केलेल्या कोणत्याही शास्त्रग्रंथात या खरेदीचा विधी नाही, आणि खरेदीने धन मिळेल असे वचन कोणताही ग्रंथ देत नाही. बहुतेक कुटुंबांसाठी ती अमावास्येपूर्वी स्वच्छ, उजळलेल्या घरात लक्ष्मीचे स्वागत करण्याची एक रीत आहे.
धनत्रयोदशी कशी साजरी होते
महाराष्ट्रात धनत्रयोदशी हा वसुबारसेनंतरचा दिवाळीचा दुसरा दिवस असतो. घर स्वच्छ केले जाते, रांगोळी काढली जाते आणि दारात दिवे लावले जातात. वैद्य आणि अनेक कुटुंबे धन्वंतरीची पूजा करतात, घरोघरी लक्ष्मीची पूजा होते, आणि अंधार पडल्यावर दारात दक्षिणेकडे तोंड करून यमाचा दिवा ठेवला जातो. अनेक कुटुंबे त्या दिवशी थोडे सोने किंवा चांदी, किंवा नवे भांडेही खरेदी करतात.
उत्तर भारत आणि गुजरातमध्ये धनतेरस हा दिवाळीच्या बाजारपेठांचा सर्वात मोठा दिवस असतो, आणि त्याच संध्याकाळपासून दिवाळीचे दिवे लागू लागतात. अनेक घरांत त्या रात्री दारात यमाचा दिवा लावला जातो; काही कुटुंबे तो त्या रात्रीऐवजी पुढच्या रात्री, नरक चतुर्दशीला, लावतात.
घराची स्वच्छता करावी, भांडी घासून लख्ख करावीत आणि संध्याकाळी लक्ष्मी व धन्वंतरी यांची पूजा करावी. अंधार पडल्यावर तेलाचा दिवा लावून तो दाराबाहेर दक्षिणेकडे तोंड करून ठेवावा, आणि घरातील सर्वांच्या दीर्घायुष्यासाठी यमाची प्रार्थना करावी.
धनत्रयोदशी च्या आरत्या आणि भजने
- गोवर्धन पूजा कथा
- ॐ जय लक्ष्मी माता
- गोवर्धन पूजा मन्त्र
- गौ पूजा मन्त्र
- मंगल भवन अमंगल हारी
- त्वदीयं वस्तु गोविन्द
- जय देवी जय देवी जय महालक्ष्मी
- अवध में राम आए हैं
क्रमाने वाचण्यासाठी किंवा लाइव्ह करण्यासाठी प्लेलिस्ट
धनत्रयोदशी च्या सर्व आरत्या, भजने आणि प्लेलिस्ट →वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
धनत्रयोदशी का साजरी करतात? धन्वंतरी आणि यमदीपदान
धनत्रयोदशी, म्हणजे आश्विन कृष्ण त्रयोदशी, दारात यमासाठी दिवा लावून साजरी होते; हा दिवा अकाली मृत्यू दूर ठेवतो असे पुराणे सांगतात. हा दिवस आयुर्वेदाचे देव धन्वंतरी यांची जयंतीही आहे; ते अमृतकलश घेऊन समुद्रातून प्रकट झाले. याच दिवसापासून दिवाळीचे मुख्य दिवस सुरू होतात.
2027 मध्ये धनत्रयोदशी कधी आहे?
2027 मध्ये धनत्रयोदशी बुधवार, २७ ऑक्टोबर, २०२७ रोजी आहे. तारखा मुंबईच्या पंचांगानुसार आहेत; स्थानिक पालनात एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
धनत्रयोदशी कोणत्या तिथीला असते?
अमांत पंचांगानुसार आश्विन कृष्ण त्रयोदशी (पौर्णिमांत पंचांगानुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी), साधारणपणे लक्ष्मीपूजनाच्या दोन दिवस आधी; अंधार पडल्यावर यमासाठी दिवा लावतात
धनत्रयोदशी ला कोणत्या आरत्या आणि भजने म्हणतात?
भक्त गोवर्धन पूजा कथा, ॐ जय लक्ष्मी माता, गोवर्धन पूजा मन्त्र, गौ पूजा मन्त्र, मंगल भवन अमंगल हारी म्हणतात. सर्वांचे बोल आणि अर्थ धर्मस्थानवर विनामूल्य वाचा.
संदर्भ
- Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Kartik Mahatmya, ch. 9 (G. V. Tagare tr.): The lamp for Yama on the thirteenth, Yama’s promise, and Hemanaka’s son (vv. 20–26) मूळ ग्रंथ वाचा
- Narada Purana, Purva Bhaga, ch. 122 (G. V. Tagare tr., Part IV): A lamp outside the front door for Yama on the thirteenth of Kartik’s dark half (vv. 46–47) मूळ ग्रंथ वाचा
- Nirnayasindhu of Kamalakara Bhatta (1612), Pariccheda 2 (Nirnaya Sagar ed., 1940): The Skanda Purana’s verse on Yama’s lamp and its prayer, quoted through the Nirnayamrita (p. 147) मूळ ग्रंथ वाचा
- Bhagavata Purana 8.8: Dhanvantari rises from the ocean of milk with the jar of amrit (vv. 31–35) मूळ ग्रंथ वाचा
- P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. V part 1: Dhanteras in Gujarat and Saurashtra; cleaning and polishing; the lamp for Yama in the digests (pp. 195–196) मूळ ग्रंथ वाचा
- Press Information Bureau, Ministry of AYUSH (2019): Ayurveda Day celebrated on Dhanvantari Jayanti (Dhanteras) since 2016 मूळ ग्रंथ वाचा
- Press Information Bureau, Ministry of Ayush (2025): Ayurveda Day fixed on 23 September by a gazette notification of 23 March 2025, in place of Dhanteras मूळ ग्रंथ वाचा